Faulkner

Kazanımlar

• Ses ve Öfke'nin dört bölümünü anlatıcıları ve tarihleriyle tanıyıp kronolojik olmayan dizilişin okurdan ne istediğini açıklayabilir.
• Benjy bölümünde zaman kaymalarının bir nesne ya da sözcükle nasıl tetiklendiğini metinden örnekle çözümleyebilir.
• Romanın merkezindeki Caddy'nin kendi bölümünün olmamasını, Compson ailesinin ve Amerikan Güneyi'nin çöküşüyle ilişkilendirerek tartışabilir.
• Orhan Pamuk'un Sessiz Ev'i Faulkner tarzı bakış açısından etkilenerek yazdığını söylemesini, bunu aktaran bir Türkçe çalışma üzerinden değerlendirebilir.

Video metni

Soğuk açılış

Bir çitin arkasında otuz üç yaşında bir adam duruyor. Çitin öbür yanında bir golf sahası var; adamlar topa vuruyor, bayrağı çıkarıp yerine koyuyor, uzaklaşıyor. Biri seslenir: «Here, caddie.» Top taşıyıcı çocuğu çağırmaktadır.

Çitin arkasındaki adam inlemeye başlar. Yanındaki siyah çocuk, Luster, onu susturmaya çalışır: bugün doğum günün, sana pasta aldım, otuz üç mum, sus artık.

Adam konuşmaz; konuşamaz. Ama inlemesinin bir nedeni vardır ve roman o nedeni hemen söylemez. Golfçünün seslendiği sözcük, adamın kulağında bir addır: kız kardeşinin adı, Caddy. Caddy evden çoktan gitmiştir.

Büyük soru

Bir romanın merkezindeki kişi kendi ağzından tek bir söz söylemezse, onu kimler anlatır? Ve o anlatılar onun hakkında mı konuşur, yoksa anlatanların kendileri hakkında mı?

Bağlam

William Faulkner 1897'de Mississippi'de doğdu ve hayatının büyük kısmını Oxford kasabasında geçirdi. Romanlarının çoğu, kendi bölgesinden kurduğu kurmaca bir kasabada, Jefferson'da ve çevresinde geçer. Ses ve Öfke 1929'da yayımlandı. Faulkner 1949 Nobel Edebiyat Ödülü'nü aldı.

Romanın adı Shakespeare'in Macbeth'inden gelir. Karısının ölüm haberini alan Macbeth hayatı, bir budalanın anlattığı, ses ve öfkeyle dolu, hiçbir şey ifade etmeyen bir hikâyeye benzetir. Faulkner'ın romanı da bir hikâyeyle açılır; anlatıcısı, zamanı ayırt edemeyen bir adamdır.

Ana anlatı — Dört gün, dört ses

Roman dört bölümden oluşur ve her bölümün başlığı bir tarihtir. İlki 7 Nisan 1928'dir; Benjy'nin, o otuz üç yaşındaki adamın bölümü. İkincisi on sekiz yıl geriye, 2 Haziran 1910'a gider; ağabeyi Quentin'in Harvard'daki son günü. Üçüncüsü 6 Nisan 1928'dir, en küçük kardeş Jason'ın günü. Dördüncüsü 8 Nisan 1928'dir, Paskalya Pazarı; bu kez bir aile üyesi değil, adı konmamış bir anlatıcı konuşur ve bölüm, aileye yıllardır hizmet eden yaşlı Dilsey'in çevresinde döner.

Tarihlerin sırası, 7, 2, 6, 8, kronolojik değildir. Okur ilk bölümü bitirdiğinde ne olduğunu hâlâ tam bilmez; sonraki bölümler aynı olaylara başka açılardan döner. Hemingway'in 243-02'de gördüğümüz yöntemi bir şeyi dışarıda bırakıyordu; Faulkner ise bilgiyi saklamaktan çok dağıtır: neredeyse her şeyi verir, ama karıştırarak ve parça parça.

Quentin'in bölümü bir saatle açılır. Babası ona dedesinden kalan saati verirken şöyle der: bunu sana zamanı hatırlayasın diye değil, arada bir, bir anlığına onu unutabilesin ve bütün nefesini onu yenmeye harcamayasın diye veriyorum. Quentin'in zihni bu cümlelerin içinde döner. Bölüm, Quentin'in kendi hayatına son verdiği günde geçer; roman bunu doğrudan göstermez, yalnızca o güne kadar gelen düşünceleri izler.

Jason'ın bölümü ise tam tersidir: düzgün, öfkeli ve sürekli şikâyet eden bir sesle konuşur. İlk cümlesi yeğenine savrulan bir hakarettir. Jason paraya, işe, borca dair her şeyi hesaplar; ama kendi ailesini en az o anlar.

Ana anlatı — Bir çivi ve geçmişe dönüş

Benjy'nin bölümünde zaman bir çizgi değildir. Benjy için geçmiş ile şimdi arasında bir fark yoktur; bir koku, bir ses, bir nesne onu yıllar öncesine götürür. Faulkner bu geçişleri çoğu zaman italik yazıyla işaretler.

Selva Çelik, 2020 tarihli makalesinde bu tetikleyicilerin üzerinde durur. Romanın ilk sayfalarında çit, golf sahası ve bir çivi vardır; Çelik'in deyişiyle çivi, Benjy için geçmiş zamanı getirir.

Metin anı

Luster ile Benjy, bahçe çitindeki bir kırık yerden geçmeye çalışır. Benjy'nin giysisi takılır:

"Wait a minute." Luster said. "You snagged on that nail again. Cant you never crawl through here without snagging on that nail."

Caddy uncaught me and we crawled through.

«Bekle bir dakika,» dedi Luster. «Gene o çiviye takıldın. Buradan şu çiviye takılmadan geçemez misin hiç?» Caddy beni çözdü ve sürünerek geçtik.

Birinci cümle 1928'dedir; ikinci cümle, Benjy'nin çocukluğuna, Noel'e birkaç gün kalmış soğuk bir kış gününe atlar. Arada hiçbir geçiş yoktur, yalnızca italik yazı. «Uncaught» sözcüğü de İngilizcede olağan bir sözcük değildir; Benjy'nin dili, bir şeyin takılıp çözülmesini bile kendi kurduğu bir fiille söyler. Okur bu cümlede Benjy'nin en çok neyi özlediğini görür: onu her takıldığı yerden kurtaran kız kardeşini.

Cevap ve bağlantı

Bir romanın merkezindeki kişi hiç konuşmazsa onu kimler anlatır? Ses ve Öfke'de Caddy'nin kendi bölümü yoktur. Benjy onu bir koku olarak hatırlar; romanda tekrar tekrar Caddy'nin ağaç gibi koktuğu söylenir. Quentin onu bir onur meselesi olarak, Jason bir kayıp para ve bir öfke olarak anlatır. Her kardeş Caddy'yi anlatırken aslında kendi yarasını anlatır.

Bu dağılmanın arkasında bir ailenin çöküşü durur. Compsonlar bir zamanlar varlıklı bir Güney ailesidir; şimdi ellerinde kalan otlağı, Quentin Harvard'a gidebilsin diye satmışlardır. Benjy'nin çitin arkasından baktığı golf sahası, o satılan otlaktır. Benjy'nin adı bile değiştirilmiştir: önce dayısının adını taşır, Maury'dir; sonra Benjamin olur.

Dördüncü bölümde yaşlı Dilsey, Paskalya ayininden dönerken ağlar ve kızına şunu söyler: başlangıcı gördüm, şimdi de sonu görüyorum. Bazı okurlar Dilsey'in dayanıklılığını romanın ahlaki merkezi sayar; bazıları da siyah karakterlerin yine beyaz bir ailenin hizmetinde ve onun hikâyesinin içinde göründüğünü vurgular. Roman son sayfada Benjy'yi bir arabada kasaba meydanından geçirir; araba anıtın yanlış tarafından dönünce Benjy böğürür, doğru tarafa çevrilince susar ve her şey yeniden kendi düzenli yerine oturur.

Türkçede bu yöntemin izi bir romancının kendi sözlerinde görülür. Kurtuluş Cengiz ile Özgür Emrah Gürel, Orhan Pamuk'un Manzaradan Parçalar'daki yazılarına dayanarak Pamuk'un 1983 tarihli Sessiz Ev'i Faulkner tarzı bakış açısından etkilenerek yazdığını söylediğini aktarır. Pamuk, karakterleri kendi sesleriyle konuşturan bu üslubu, Joyce'un Ulysses'i ile Faulkner'ın Ses ve Öfke ve Döşeğimde Ölürken romanları arasında anar ve kendisinin ilk kez Sessiz Ev'de denediğini belirtir. Sessiz Ev'de de bir aile, Cennethisar'daki eski bir evde bir hafta geçirir ve bölümleri farklı kişiler anlatır: torunlar, doksan yaşındaki büyükanne Fatma Hanım, evin hizmetçisi Recep. Burada bir etki iddiası yazarın kendi beyanına dayanır; benzerliği biz kurmuyoruz.

Kapanış kancası

Compsonlar çöküşlerini bir evin içinde, birbirine kapanmış dört bilinçte yaşadı. Bir sonraki derste Steinbeck'e geçiyoruz: bir aile toprağını kaybedip Büyük Buhran yıllarında yollara düştüğünde, bir romanın kahramanı bir kişi olmaktan çıkıp bütün bir halka dönüşebilir mi?

Özet kartı

1. Ses ve Öfke 1929'da yayımlandı; adı Macbeth'teki, hayatı bir budalanın anlattığı ses ve öfke dolu bir hikâyeye benzeten dizelerden gelir.
2. Roman dört bölümden oluşur: Benjy (7 Nisan 1928), Quentin (2 Haziran 1910), Jason (6 Nisan 1928) ve Dilsey'in çevresinde dönen adsız anlatıcı (8 Nisan 1928); tarihlerin sırası kronolojik değildir.
3. Benjy bölümünde zaman kaymaları bir sözcük, bir koku ya da bir çiviyle tetiklenir ve çoğu zaman yalnızca italik yazıyla işaretlenir.
4. Caddy romanın merkezindedir ama kendi bölümü yoktur; her kardeş onu anlatırken kendi yarasını anlatır, satılan otlak ve değiştirilen ad ailenin çöküşünü gösterir.
5. Cengiz ile Gürel'in aktardığına göre Orhan Pamuk, Sessiz Ev'i Faulkner tarzı bakış açısından etkilenerek yazdığını söylemiştir.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Ses ve Öfke'nin dört bölümünün anlatıcıları ve tarihleri nedir? Bu sıra neden kronolojik değildir ve okurdan ne ister?
2. (Kazanım 2) Benjy bölümündeki çivi sahnesinde zaman nasıl kayar? Okur bu kaymayı hangi ipucundan anlar?
3. (Kazanım 3) Caddy'nin kendi bölümünün olmaması romanın anlamına ne katar? Kardeşler onu nasıl anlatır?
4. (Kazanım 3) Satılan otlak, golf sahası ve Benjy'nin değiştirilen adı Compson ailesinin çöküşü hakkında ne söyler?
5. (Kazanım 4) Cengiz ile Gürel, Pamuk'un Sessiz Ev hakkındaki hangi sözünü aktarır? Bu etki iddiası neden yalnızca bir benzerlik saptamasından daha güçlüdür?

Cevaplar

1. Birinci bölüm Benjy'nindir (7 Nisan 1928), ikincisi Quentin'in (2 Haziran 1910), üçüncüsü Jason'ın (6 Nisan 1928), dördüncüsü Dilsey'in çevresinde dönen adsız bir anlatıcının (8 Nisan 1928, Paskalya). Sıra 7, 2, 6, 8 biçiminde ilerler; okur ilk bölümde ne olduğunu tam anlamaz ve sonraki bölümler aynı olaylara başka açılardan döndükçe bütünü kendisi kurmak zorunda kalır.
2. Luster, Benjy'nin çitten geçerken yine çiviye takıldığını söyler; hemen ardından gelen cümle, Caddy'nin onu çözdüğü ve birlikte sürünerek geçtikleri çocukluktaki, Noel'e yakın soğuk bir kış gününe atlar. İki zaman arasında geçiş cümlesi yoktur; ipucu yazının italiğe dönmesidir.
3. Caddy'yi okur yalnızca başkalarının bilinçlerinden görür; bu yüzden roman Caddy'nin kendisinden çok, onun yokluğunun her kardeşte açtığı yarayı anlatır. Benjy onu ağaç gibi kokan biri olarak, Quentin bir onur meselesi olarak, Jason bir kayıp para ve öfke olarak anlatır.
4. Aile, Quentin Harvard'a gidebilsin diye elindeki otlağı satmıştır; o otlak artık Benjy'nin çitin arkasından baktığı bir golf sahasıdır. Benjy'nin adı da dayısının adı olan Maury'den Benjamin'e çevrilmiştir. Bunlar, eski bir Güney ailesinin malını, gücünü ve kendi çocuklarına bakma becerisini yitirdiğini gösterir.
5. Pamuk'un Sessiz Ev'i Faulkner tarzı bakış açısından etkilenerek yazdığını ve karakterleri kendi sesleriyle konuşturan bu üslubu ilk kez orada denediğini söylediğini aktarırlar. İddia güçlüdür, çünkü okurun kurduğu bir benzerliğe değil, romancının kendi beyanına dayanır.

Okuma

• William Faulkner, Ses ve Öfke, çev. Rasih Güran (Yapı Kredi Yayınları). İlk bölümün ilk on sayfasını iki kez okuyun: önce italikleri atlayarak, sonra yalnızca italikleri izleyerek.
• Selva Çelik, «Modernist Bir Roman Ses ve Öfke», Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi 8/22 (2020), 260–277. Benjy bölümündeki tetikleyiciler ve zaman üzerine.
• Orhan Pamuk, Sessiz Ev. Bölümlerin kimin ağzından anlatıldığını bir kenara not edin ve Ses ve Öfke'nin bölüm düzeniyle karşılaştırın.