Melville I

Kazanımlar

• Moby Dick'te Kaptan Ahab'ın takıntısını, romanın monomani ve kişileştirilmiş kötülük üzerine kendi cümleleriyle açıklayabilir.
• Güverte sahnesindeki «karton maske» konuşmasını ve Starbuck'ın itirazını yakından okuyarak Ahab'ın nasıl düşündüğünü çözümleyebilir.
• Balinabilim bölümleri ve tiyatro biçiminde yazılmış bölümler üzerinden romanın ansiklopedik ve melez yapısını değerlendirebilir.
• Melville'in Hawthorne'a mektuplarını, romanın uzun süre unutulup yeniden keşfedilmesini ve Ahab'ı Abdülhak Hâmid'in Eşber'iyle karşılaştıran bir Türkçe incelemeyi tartışabilir.

Video metni

Soğuk açılış

Bir balina gemisinin güvertesi, Pequod. Kaptan Ahab bütün tayfayı toplar. Kemikten yapılmış bir bacağı vardır; öbür bacağını yıllar önce bir balina koparmıştır. Ana direğe altın bir dublon çakar ve bağırır: beyaz başlı, alnı kırışık, eğri çeneli bir balinayı ilk kim görürse bu altın onundur.

Tayfa bağırarak karşılık verir. Ahab onlara yeminlerini içirir: Ümit Burnu'nu, Horn Burnu'nu, Norveç girdabını dolaşıp o beyaz balinayı kovalayacaklardır. Yalnızca birinci kaptan, Starbuck, karşı çıkar: dilsiz bir hayvandan öç almak mı? O hayvan sana kör bir içgüdüyle çarptı. Delilik bu! Dilsiz bir şeye öfkelenmek, kaptan Ahab, küfür gibi geliyor bana.

Büyük soru

Bir roman neden aynı anda hem bir av hikâyesi, hem bir balina ansiklopedisi, hem de bir tiyatro oyunu olmak ister? Ve tek bir takıntıyı anlatan bir kitap, okurunu da o takıntının içine nasıl çeker?

Bağlam

Herman Melville 1819'da New York'ta doğdu. Gençliğinde balina gemilerinde çalıştı ve Güney Denizleri'ndeki maceralarını anlatan ilk kitaplarıyla ün kazandı. Romanın anlatıcısı İsmail, bir yerde bunun izini bırakır: bir balina gemisi, benim Yale Koleji'm ve Harvard'ımdı.

Moby Dick 1851'de yayımlandı. Melville romanı yazarken, Massachusetts'te yakınında oturan Nathaniel Hawthorne'la dostluk kurmuştu. Raymond Weaver'ın 1921 tarihli biyografisinde aktarılan mektuplarında Melville, parasızlığın ve yayın piyasasının baskısını şöyle anlatır: dolarlar beni mahvediyor; yazmaya en çok içimden geleni yasak, o para getirmiyor; ama öbür türlü yazmayı da hiç beceremiyorum.

Ana anlatı — Bir takıntının anatomisi

Ahab'ın takıntısı nasıl doğmuştur? Romanın «Moby Dick» başlıklı 41. bölümü bunu açıklamaya çalışır. Anlatıcıya göre Ahab, bacağını koparan balinayla ilk karşılaşmasında yalnızca bedensel bir öfke duymuştu. Asıl delilik, eve dönüş yolunda, Patagonya burnunu dolaşırken aylarca bir hamakta acıyla yan yana yattığı günlerde gelmişti: yırtık bedeni ve yarılmış ruhu birbirine kanamış ve böylece karışarak onu çıldırtmıştı.

Bu bölümün en ağır cümlesi, takıntının neye dönüştüğünü söyler: şeyleri karıştıran her şey, içinde kötülük olan her hakikat, hayatın ve düşüncenin bütün ince şeytanlıkları, çılgın Ahab için Moby Dick'te gözle görülür biçimde kişileşmiş ve saldırılabilir hâle gelmişti. Ahab, Âdem'den bu yana bütün insan soyunun duyduğu öfkeyi ve nefreti balinanın beyaz hörgücüne yığmıştı.

Melville bir şey daha ekler: Ahab'ın bütün araçları akıllıcaydı; nedeni ve amacı ise deliceydi. Ahab bunu biraz biliyordu ama ne değiştirebiliyor ne de kaçabiliyordu. Takıntı romanda bir aptallık olarak değil, parlak bir aklın bütün gücüyle tek bir hedefe kilitlenmesi olarak görünür.

Ana anlatı — Balina ansiklopedisi ve tiyatro sahnesi

Romanın pek çok bölümü balina avını değil, balinanın kendisini anlatır. 32. bölüm «Balinabilim» adını taşır: anlatıcı balinaları kitap boyutlarına göre, tıpkı bir kütüphaneyi sınıflandırır gibi sıralar. Başka bölümler balinanın başını, kuyruğunu, iskeletini, resimlerdeki yanlış tasvirlerini, balina yağının nasıl çıkarıldığını anlatır. Anlatıcı bu çabanın bitmeyeceğini de bilir: büyük yapılar tamamlanmaz, der; bütün bu kitap bir taslaktan başka bir şey değildir, hatta bir taslağın taslağıdır.

Bazı bölümler ise bir tiyatro oyunu gibi yazılmıştır. 40. bölüm, «Gece Yarısı, Baş Kasara», sahne yönergesiyle açılır: yelken kalkar ve nöbetçilerin çeşitli duruşlarda, hep birlikte şarkı söylerken göründüğü bir sahne belirir. Ardından konuşan kişilerin adları bir oyun metnindeki gibi yazılır: Birinci Nantucket Tayfası, Adalı Tayfa, Maltalı Tayfa. Roman, anlatıcıyı birkaç sayfalığına tamamen ortadan kaldırır.

Bu karışım bir kusur mudur? D. H. Lawrence 1923 tarihli kitabında Melville'i sert eleştirir: büyük bir kitapta bile Melville kadar beceriksiz ve vaaz verici olabilen kimse yoktur; kendinden emin olmadığı için vaaz verir. Ama aynı yazıda Lawrence romanın bir deniz hikâyesi olarak harika olduğunu da söyler ve beyaz balinanın bir simge olduğunu kabul eder: neyin simgesi? Melville'in bile tam olarak bildiğinden şüpheliyim. İşin en iyi yanı da bu.

Metin anı

Güverte sahnesinde Starbuck «dilsiz bir hayvandan öç almak delilik» dediğinde Ahab ona bir katman daha aşağıyı gösterir:

All visible objects, man, are but as pasteboard masks. But in each event—in the living act, the undoubted deed—there, some unknown but still reasoning thing puts forth the mouldings of its features from behind the unreasoning mask. If man will strike, strike through the mask!

«Görünen bütün nesneler, adamım, karton maskelerden başka bir şey değildir. Ama her olayda, canlı eylemde, kuşkusuz edimde, bilinmeyen ama yine de akıl yürüten bir şey, akılsız maskenin arkasından yüzünün çizgilerini dışarı uzatır. İnsan vuracaksa, maskenin içinden vursun!»

Bu cümle bir av çağrısını bir metafizik soruya dönüştürür. Starbuck bir hayvan görür; Ahab bir maske görür. Hemen ardından Ahab, bir mahkûmun duvarı delmeden dışarı nasıl uzanabileceğini sorar: benim için beyaz balina o duvardır. Ve bir itiraf ekler: bazen onun ötesinde hiçbir şey olmadığını düşünüyorum. Ahab'ın takıntısının en korkunç yanı budur: maskenin arkasında hiçbir şey olmayabileceğini bile bile saldırmak.

Cevap ve bağlantı

Bir takıntıyı anlatan kitap okuru nasıl içine çeker? Moby Dick bunu biçimiyle yapar. Ahab'ın zihni bütün dünyayı tek bir balinaya indirirken, anlatıcı İsmail tersini yapar: tek bir balinadan bütün bir dünyaya, bilime, resme, dine, tiyatroya açılır. Roman iki hareketi aynı anda taşır. Ahab'ın takıntısı daraltır; İsmail'in merakı genişletir. Okur bu iki çekim arasında kalır.

Melville romanı bitirdiğinde Hawthorne ona övgü dolu bir mektup yazdı; Weaver'a göre bu mektup kayıptır. Melville'in cevabı ise kalmıştır: kitabı anladığın için içimde anlatılmaz bir güven duygusu var. Kötü bir kitap yazdım ve kuzu gibi lekesiz hissediyorum.

Türkçede Ahab'ı başka bir kahramanla yan yana okuyan yeni bir çalışma, Mustafa Dere'nin 2025 tarihli makalesidir. Dere, tıp literatüründe resmî bir yeri olmayan, Ahab'ın adıyla anılan bir «sendrom»dan yola çıkarak Abdülhak Hâmid'in 1880 tarihli manzum oyunu Eşber'in kahramanını inceler. Eşber, İskender'in kalabalık ordusu karşısında hiçbir şansı olmadığı hâlde ülkesini teslim etmemeye kararlıdır. Dere'ye göre Eşber'in pek çok davranışı ve sözü Ahab'a benzer ve bu karşılaştırma Eşber'i daha iyi anlamayı sağlar. Bu okuma tartışmaya da açıktır: Eşber ülkesini savunan bir hükümdardır, Ahab ise bütün tayfasını kişisel bir öç için sürükleyen bir kaptan. İki kahramanı birleştiren şey amaçları değil, her şeyi tek bir hedefe bağlayıp geri kalanı hiçe sayma biçimleridir. Dere bir kaynak ilişkisi öne sürmez; önerdiği, iki metni aynı mercekle okumaktır.

Kapanış kancası

Ahab, dünyanın bütün kötülüğüne saldırmak isteyen bir adamdı. Birkaç yıl sonra Melville bunun tam tersi bir kahraman yarattı. Bir sonraki derste bir New York hukuk bürosundaki bir kâtibe, Bartleby'ye geçiyoruz: hiçbir şeye saldırmayan, yalnızca «yapmamayı tercih eden» bir adamın sessiz reddi, bir öykünün bütün gücü olabilir mi?

Özet kartı

1. Moby Dick 1851'de yayımlandı; Kaptan Ahab bacağını koparan beyaz balinayı dünyanın öbür ucuna kadar kovalamaya tayfasına yemin ettirir, yalnızca Starbuck dilsiz bir hayvandan öç almanın delilik olduğunu söyler.
2. 41. bölüm Ahab'ın monomanisini anlatır: bütün kötülük onun gözünde Moby Dick'te kişileşmiş ve saldırılabilir hâle gelmiştir; araçları akıllıca, amacı ise delicedir.
3. Roman balinabilim bölümleriyle ansiklopedik, «Gece Yarısı, Baş Kasara» gibi bölümlerle bir tiyatro metnidir; anlatıcı kitabı «bir taslağın taslağı» diye niteler.
4. Güverte sahnesinde Ahab görünen her şeyin karton bir maske olduğunu, vuracaksa maskenin içinden vurmak gerektiğini söyler; ama maskenin ardında hiçbir şey olmayabileceğini de itiraf eder.
5. Weaver Melville'in kariyerini uzun bir tutulma olarak anlatır; Lawrence onu beceriksiz ama büyük bulur; Mustafa Dere ise Ahab'ı Abdülhak Hâmid'in Eşber'iyle karşılaştırır.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Romanın 41. bölümüne göre Ahab'ın takıntısı nasıl ve ne zaman doğmuştur? Bu takıntı neyi hedef alır?
2. (Kazanım 2) Starbuck güverte sahnesinde neye itiraz eder? Ahab'ın «karton maske» cevabı bu itirazı nasıl dönüştürür?
3. (Kazanım 3) «Balinabilim» ve «Gece Yarısı, Baş Kasara» bölümleri romanın yapısı hakkında ne gösterir? Lawrence bu yapıya nasıl bakar?
4. (Kazanım 4) Melville Hawthorne'a yazdığı mektuplarda yazmak ve para üzerine ne söyler? Moby Dick hakkındaki mektubunda kendini nasıl tanımlar?
5. (Kazanım 4) Mustafa Dere Ahab ile Eşber'i hangi açıdan karşılaştırır? Bu karşılaştırmanın sınırları nelerdir?

Cevaplar

1. Ahab balinayla ilk karşılaşmasında yalnızca bedensel bir öfke duymuştur; asıl monomani, eve dönüş yolunda aylarca acı içinde yatarken yırtık bedeniyle yarılmış ruhunun birbirine karışmasıyla doğmuştur. Takıntının hedefi yalnızca bir balina değildir: hayatın ve düşüncenin bütün kötülüğü Ahab'ın gözünde Moby Dick'te kişileşmiş ve saldırılabilir hâle gelmiştir.
2. Starbuck, kör bir içgüdüyle çarpmış dilsiz bir hayvandan öç almanın delilik ve neredeyse küfür olduğunu söyler. Ahab görünen bütün nesnelerin karton maskeler olduğunu, arkalarında bilinmeyen ama akıl yürüten bir şeyin durduğunu, vuracaksa maskenin içinden vurmak gerektiğini söyler; böylece bir hayvana öfkeyi, dünyanın gizli yönetimine bir saldırıya dönüştürür. Ama maskenin arkasında hiçbir şey olmayabileceğini de itiraf eder.
3. «Balinabilim» romanın olay örgüsünü kesip balinaları bir kütüphaneyi düzenler gibi sınıflandırır; bu, romanın ansiklopedik yapısını gösterir. «Gece Yarısı, Baş Kasara» ise sahne yönergesi ve konuşan kişilerin adlarıyla bir tiyatro metni gibi yazılmıştır ve anlatıcıyı ortadan kaldırır. Lawrence Melville'i büyük bir kitapta bile beceriksiz ve vaaz verici bulur, ama romanı bir deniz hikâyesi olarak harika sayar ve beyaz balinanın neyin simgesi olduğunu Melville'in bile tam bilmediğini, işin en iyi yanının bu olduğunu söyler.
4. Dolarların onu mahvettiğini, yazmaya en çok içinden gelenin para getirmediği için yasak olduğunu, ama öbür türlü yazmayı da beceremediğini yazar. Moby Dick hakkında ise Hawthorne kitabı anladığı için içinde anlatılmaz bir güven duyduğunu, kötü bir kitap yazdığını ve kuzu gibi lekesiz hissettiğini söyler.
5. Dere, resmî tıp literatüründe yer almayan ve Ahab'ın adıyla anılan bir «sendrom»dan yola çıkarak Eşber'in tek bir hedefe kilitlenip her şeyi hiçe sayan davranışlarını Ahab'ınkilere benzetir. Sınırı şudur: Eşber ülkesini savunan bir hükümdardır, Ahab ise kişisel bir öç için bütün tayfasını sürükler; iki kahramanı birleştiren amaçları değil, takıntılarının biçimidir. Dere iki eser arasında bir kaynak ilişkisi öne sürmez.

Okuma

• Herman Melville, Moby Dick, çev. Sabahattin Eyuboğlu ve Mîna Urgan (Yapı Kredi). 1., 36., 41. ve 42. bölümleri okuyun; Ahab'ın ve İsmail'in balinaya bakışlarını karşılaştırın.
• D. H. Lawrence, Studies in Classic American Literature, «Herman Melville's Moby Dick» bölümü (1923); Gutenberg'deki İngilizce metinden okunabilir.
• Mustafa Dere, «Kaptan Ahab Sendromu Bağlamında Eşber Üzerine Bir Okuma Denemesi», UDEKAD 8/3 (2025), 1081–1095.