Çehov II

Kazanımlar

• Vişne Bahçesi'nin en büyük olayı olan müzayedenin sahne dışında geçmesini, sahne dışı olay kavramıyla ve üçüncü perdedeki «Ben aldım» sahnesiyle açıklayabilir.
• Çehov'un «dolu tüfek» ilkesini 1889 tarihli mektubundan tanımlayıp Vişne Bahçesi'nde hiç ateşlenmeyen silahlarla karşılaştırabilir.
• Gayev'in bilardo sözcükleri ve «kopan tel» sesi gibi örneklerle alt metin ve ruh hâli kavramlarını çözümleyebilir.
• Oyunun komedi mi dram mı olduğu tartışmasını Çehov'un, Stanislavski'nin ve Nemiroviç-Dançenko'nun mektuplarıyla, bir Türkçe incelemenin vardığı sonuçla birlikte değerlendirebilir.

Video metni

Soğuk açılış

Bir çiftlik evi, ağustos sonu, bir akşam. Salonda bir orkestra çalıyor, birkaç kişi dans ediyor. Evin sahibi Lyubov Andreyevna ise dansa bakmıyor. Kentte o gün bir müzayede var: borçlar ödenmezse ev de, evin önündeki büyük vişne bahçesi de satılacak. Kardeşi Gayev müzayedeye gitmiş, hâlâ dönmemiş.

Sonunda önce Lopahin girer: eski serf ailesinin oğlu, şimdi zengin bir tüccar. Sevincini belli etmemeye çalışır. Arkasından Gayev gelir; bir elinde alışveriş paketleri vardır, öbürüyle gözyaşlarını siler. Kız kardeşinin sorusuna cevap vermez, yalnızca elini sallar ve uşağa paketleri uzatır: hamsi, Kerç ringası, bugün hiçbir şey yemedim. Tam o sırada bilardo odasından topların sesi gelir; Gayev'in yüzü değişir, artık ağlamamaktadır. Odasına çekilir. Lyubov Andreyevna sorar: Vişne bahçesi satıldı mı? Satıldı. Kim aldı? Lopahin söyler: Ben aldım.

Oyunun en büyük olayı gerçekleşmiştir. Ama seyirci onu görmemiştir.

Büyük soru

Yazarının «komedi, hatta yer yer fars» dediği bir oyunu, yönetmeni okurken neden hüngür hüngür ağlar? Bir oyunun türünü kim belirler: onu yazan mı, onu sahneye koyan mı?

Bağlam

Çehov Vişne Bahçesi'ni 1903'te, Yalta'da, verem hastalığının son yıllarında yazdı. Oyun, Stanislavski ve Nemiroviç-Dançenko'nun yönettiği Moskova Sanat Tiyatrosu'nda 17 Ocak 1904'te sahnelendi. Çehov altı ay sonra öldü. Bu, Martı, Vanya Dayı ve Üç Kız Kardeş'ten sonra Moskova Sanat Tiyatrosu'nun sahnelediği son Çehov oyunuydu.

Ana anlatı — Olay kapının dışında

Müzayede bütün oyunun ekseninde durur. Birinci perdede Lopahin saatine bakar ve uyarır: bir şey düşünülmezse 22 Ağustos'ta vişne bahçesi de, bütün arazi de açık artırmayla satılacaktır. Bir çözümü de vardır: bahçeyi kesip araziyi yazlık evler için parsellere bölmek. Aile bu öneriyi duymamış gibi yapar. İkinci perde bir kır akşamında geçer, üçüncü perde bir baloda. Müzayede, sahnede hiç görünmez.

Çehov seyirciye olayı değil, olayın öncesini ve sonrasını gösterir. Lopahin «Ben aldım» dedikten sonra kendini tutamaz: dedesinin ve babasının köle olduğu, mutfağa bile sokulmadığı araziyi, kışın yalınayak koşan, dayak yemiş, az okumuş Yermolay satın almıştır. Bir an rüya gördüğünü sanır. Sonra orkestraya çalmasını söyler: herkes gelsin, Yermolay Lopahin'in vişne bahçesine nasıl balta vurduğunu, ağaçların nasıl yere düştüğünü görsün. Aynı anda Lyubov Andreyevna bir sandalyeye çöker ve acı acı ağlar.

Bu sahnede zafer ve yıkım aynı odada, aynı müziğin altındadır. Oyun hangisinin tarafını tutar? Tutmaz. 241-09'da gördüğümüz tanık, burada sahneye çıkmıştır.

Ana anlatı — Hiç ateşlenmeyen silah

Çehov genç bir yazar dostuna, A. S. Lazarev-Gruzinski'ye, 1 Kasım 1889'da bir oyun taslağı hakkında cevap verirken tiyatronun en ünlü kurallarından birini yazar. Taslaktaki bir monolog seyirciye çok şey vaat ediyordu ama oyunun içeriğiyle hiçbir ilişkisi yoktu. Çehov bunu şöyle söyler: kimsenin ateş etmeyi düşünmediği bir sahneye dolu bir tüfek konmaz. Vaat edilmemelidir.

Vişne Bahçesi'nde ise ilginç bir şey olur. İkinci perdede mürebbiye Şarlotta omzundan bir tüfek indirir ve kayışını düzeltir. Beceriksiz kâtip Yepihodov, ne istediğini hiç anlayamadığını söyler ve yanında hep bir tabanca taşıdığını gösterir. Ama bu silahların hiçbiri oyun boyunca ateşlenmez. Kural bozulmuş mudur? Belki de silahlar, bu evdeki herkesin durumunu gösterir: herkes bir şey yapacakmış gibidir, kimse bir şey yapmaz.

Gayev bunun en iyi örneğidir. Duyguları ağırlaştığında bilardo terimlerine sığınır. Son perdede ev boşaltılırken, gözyaşlarını tutmaya çalışarak şöyle der: Tren… istasyon… Kruaze ortaya, beyaz dublet köşeye… Seyirci onun ne hissettiğini, söylediklerinden değil, söyleyemediklerinden anlar.

Metin anı

Oyunun son sahnesinde herkes gitmiştir. Kapılar kilitlenmiştir. Kişiler listesinde seksen yedi yaşında diye tanıtılan yaşlı uşak Firs, herkesin hastaneye gönderildiğini sandığı ama unutulan adam, boş odaya girer. Bir divana uzanır ve kendi kendine konuşur:

Жизнь-то прошла, словно и не жил…

«Hayat geçti gitti, sanki hiç yaşamamışım gibi…»

Ardından sahne yönergesi gelir: uzakta, sanki gökten gelen, kopan bir telin sönen, hüzünlü sesi duyulur. Sessizlik çöker; yalnızca uzakta, bahçede ağaçlara balta vurulduğu işitilir.

Kopan tel sesi oyunda ikinci kez duyulur. İlki ikinci perdedeydi: kimse neyin sesi olduğunu bilmiyordu; Lopahin bir madende bir kova kopmuştur der, Gayev bir kuş olabilir der, Firs ise felaketten önce de böyle olduğunu hatırlar. Çehov bu sesi açıklamaz. Ses bir olay değil, bir ruh hâlidir.

Cevap ve bağlantı

Oyunun türünü kim belirler? Vişne Bahçesi'nin ilk okurları bu soruda ayrıştı. Stanislavski 22 Ekim 1903'te Çehov'a yazdı: bu oyun Çehov'un yazdığı gibi bir komedi ya da fars değil, bir trajediydi, son perdede daha iyi bir hayata hangi çıkış kapısını açarsa açsın. İkinci okuyuşta bir kadın gibi ağladığını, tutamadığını ekledi ve Çehov'un ona «ama bu bir fars» diyeceğini duyar gibi olduğunu yazdı: hayır, sıradan bir insan için bu bir trajediydi.

Çehov da cevap verdi. Nemiroviç-Dançenko'ya 23 Ekim 1903'te yazdığı mektupta telgrafında oyunda çok ağlayan kişi olduğunu söylemesine şaşırdı: nerede bunlar? Yalnızca Varya ağlıyordu, çünkü Varya yaradılıştan ağlaktı ve onun gözyaşları seyircide kederli bir duygu uyandırmamalıydı. Metinde sık geçen «gözyaşları arasında» ifadesi de gözyaşını değil, yüzün ruh hâlini gösteriyordu. Prömiyerden birkaç ay sonra, 10 Nisan 1904'te karısı Olga Knipper'e daha sert yazdı: afişlerde oyunu neden inatla dram olarak gösteriyorlardı? Nemiroviç ve Stanislavski oyununda kesinlikle onun yazmadığı şeyi görüyordu.

Türkçede bu tartışmayı doğrudan konu edinen çalışma, Tuğba Günör'ün 2022 tarihli makalesidir. Günör, Çehov'un bütün oyunlarını komedi olarak tasarladığını ama yönetmenlerin onları hep dram olarak yorumladığını, bu tür tartışmasının İvanov'dan Vişne Bahçesi'ne kadar sürdüğünü anlatır. Ona göre Çehov, oyunu dostlarına okurken ses tonundaki iniş çıkışların ve mimiklerinin eseri komedi yaptığını görmezden geliyordu; yönetmenler ise değişen Rusya'nın eski yüzünün kaybolmasında gülünecek bir şey görmüyordu. Günör kararı tek bir tarafa vermez; oyunun bugün de dram olarak sahnelenmeye devam ettiğini not eder.

İki görüş de metinde bir dayanak bulur. Çehov'un güldürü sahneleri gerçektir; Stanislavski'nin gördüğü kayıp da gerçektir. Belki oyunun ustalığı tam da buradadır: Lopahin'in zafer dansı ile Lyubov Andreyevna'nın gözyaşları aynı müziğin altında olur, ve hangisini duyacağımıza yalnızca biz karar veririz.

Kapanış kancası

Puşkin'den Çehov'a, bu kursta okuduğumuz Rus yazarları Türkiye'ye de ulaştı. Bir sonraki derste bu yolculuğun kendisine bakıyoruz: Rus edebiyatı Türkçeye hangi dillerden, hangi çevirmenlerin eliyle geldi ve Türk yazarlarının öykülerinde, romanlarında ne bıraktı?

Özet kartı

1. Vişne Bahçesi 1903'te yazıldı ve 17 Ocak 1904'te Moskova Sanat Tiyatrosu'nda sahnelendi; oyunun en büyük olayı olan müzayede sahne dışında geçer, seyirci onu Lopahin'in «Ben aldım» sözünden öğrenir.
2. Çehov 1889'da Lazarev-Gruzinski'ye kimsenin ateş etmeyi düşünmediği bir sahneye dolu tüfek konmayacağını yazdı; Vişne Bahçesi'nde ise Şarlotta'nın tüfeği ve Yepihodov'un tabancası hiç ateşlenmez.
3. Gayev'in bilardo terimlerine sığınması alt metnin, iki kez duyulan kopan tel sesi ise olay örgüsünden çok ruh hâli kuran bir ayrıntının örneğidir.
4. Çehov oyunu komedi, yer yer fars olarak tanımladı; Stanislavski onu bir trajedi olarak okudu, Çehov da yönetmenlerin oyunda kendi yazdığını görmediğinden yakındı.
5. Tuğba Günör, Çehov'un bütün oyunlarının komedi olarak yazılıp dram olarak sahnelendiğini ve tartışmanın İvanov'dan beri sürdüğünü gösterir; Vişne Bahçesi bugün de çoğunlukla dram olarak oynanır.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Vişne Bahçesi'nde müzayede nerede geçer ve seyirci sonucunu nasıl öğrenir? Lopahin'in «Ben aldım» sonrasındaki konuşması neyi gösterir?
2. (Kazanım 2) Çehov 1889 tarihli mektubunda tüfek benzetmesini hangi bağlamda kullanır? Vişne Bahçesi'ndeki silahlar bu ilkeyle nasıl karşılaştırılabilir?
3. (Kazanım 3) Gayev'in son perdedeki bilardo sözleri neden bir alt metin örneğidir? Kopan tel sesi oyunda nasıl bir işlev görür?
4. (Kazanım 4) Çehov oyununu nasıl tanımladı? Stanislavski 22 Ekim 1903 mektubunda ne yazdı ve Çehov Nemiroviç-Dançenko'ya ve Knipper'e hangi itirazlarda bulundu?
5. (Kazanım 4) Tuğba Günör'e göre Çehov'un oyunlarının türü üzerine tartışma nereden kaynaklanır ve makale hangi sonuca varır?

Cevaplar

1. Müzayede kentte, sahne dışında geçer; seyirci sonucu üçüncü perdede, Gayev'in ağlayarak dönmesinden ve Lopahin'in «Ben aldım» demesinden öğrenir. Lopahin dedesinin ve babasının köle olduğu, mutfağa bile sokulmadığı araziyi satın aldığını söyler, rüya gördüğünü sanır, sonra orkestraya çalmasını buyurur ve herkesi bahçeye balta vuruşunu görmeye çağırır. Aynı anda Lyubov Andreyevna ağlar: zafer ve yıkım aynı sahnede, oyun hiçbirinin tarafını tutmadan gösterilir.
2. Lazarev-Gruzinski'nin bir oyun taslağındaki, seyirciye çok şey vaat eden ama içerikle ilgisi olmayan bir monolog hakkında kullanır: kimsenin ateş etmeyi düşünmediği bir sahneye dolu tüfek konmaz, vaat edilmemelidir. Vişne Bahçesi'nde Şarlotta'nın tüfeği ve Yepihodov'un tabancası görünür, ama hiç ateşlenmez; bu durum, herkesin bir şey yapacakmış gibi durup kimsenin bir şey yapmadığı bu evin hâlini gösteren bir ayrıntı olarak okunabilir.
3. Gayev ev boşaltılırken ağlamamaya çalışır ve duygusunu söylemek yerine «Tren… istasyon… Kruaze ortaya, beyaz dublet köşeye…» der; seyirci onun hissettiğini söyleyemediklerinden anlar. Kopan tel sesi ikinci perdede ve oyunun sonunda duyulur; kişiler onu açıklayamaz, Çehov da açıklamaz. Bir olay değil, bir ruh hâli kurar.
4. Çehov, Lilina'ya yazdığı mektupta ortaya bir dram değil, bir komedi, yer yer de bir fars çıktığını söyledi. Stanislavski bunun bir komedi ya da fars değil, bir trajedi olduğunu, oyunu okurken bir kadın gibi ağladığını yazdı. Çehov Nemiroviç-Dançenko'ya oyunda çok ağlayan kişi olmadığını, yalnızca Varya'nın ağladığını ve «gözyaşları arasında» ifadesinin yüzün ruh hâlini gösterdiğini yazdı; Knipper'e de afişlerde oyunun neden dram diye gösterildiğini sordu ve yönetmenlerin oyunda onun yazmadığı şeyi gördüğünü söyledi.
5. Günör'e göre Çehov bütün oyunlarını komedi olarak tasarladı, yönetmenler ise onları dram olarak yorumladı; tartışma İvanov'dan Vişne Bahçesi'ne kadar sürdü. Çehov'un okuyuşundaki mimik ve ses tonu eseri komedi yapıyordu, yönetmenler ise değişen Rusya'nın eski yüzünün kayboluşunda gülünecek bir şey görmüyordu. Makale kararı tek bir tarafa vermez ve oyunun bugün de dram olarak sahnelenmeye devam ettiğini belirtir.

Okuma

• Anton Çehov, Vişne Bahçesi, çev. Ataol Behramoğlu (İş Kültür, 2016). Üçüncü perdeyi ve dördüncü perdenin son sahnesini okuyun; komik ve hüzünlü anların aynı sahnede nasıl yan yana durduğunu işaretleyin.
• Tuğba Günör, «Komedi mi? Dram mı? Vişne Bahçesi», DTCF Dergisi 62.1 (2022), 495–509.