Çehov I

Kazanımlar

• Çehov'un «Bir Memurun Ölümü» gibi erken yumoreskalarından «Küçük Köpekli Kadın»a uzanan öykü yolunu örneklerle açıklayabilir.
• Çehov'un Suvorin'e yazdığı iki mektuptaki «tarafsız tanık» ve «sorunun doğru konması» ilkelerini tanımlayıp bir öyküde gösterebilir.
• Kardeşi Aleksandr'a verdiği yazma öğütlerini gösterme ve anlatma ayrımıyla ilişkilendirerek «Küçük Köpekli Kadın»daki ayrıntıları çözümleyebilir.
• «Küçük Köpekli Kadın»a Gorki ile Tolstoy'un verdiği karşıt tepkileri ve Çehov ile Memduh Şevket Esendal'ı karşılaştıran bir Türkçe incelemeyi, yazarın yargısı sorusu etrafında tartışabilir.

Video metni

Soğuk açılış

Petersburg, bir tiyatro, ikinci sıra. Küçük bir memur, İvan Dmitriç Çervyakov, dürbünüyle bir opereti izlemektedir ve kendini mutluluğun doruğunda hisseder. Ama birden yüzü buruşur, gözleri kayar, nefesi durur, dürbünü indirir, eğilir ve… hapşırır.

Hapşırmak kimseye, hiçbir yerde yasak değildir, der anlatıcı: köylüler de hapşırır, polis müdürleri de, bazen gizli danışmanlar bile. Ama Çervyakov, önündeki koltukta oturan yaşlı adamın ensesini mendiliyle sildiğini görür. Adam bir generaldir, başka bir bakanlıktan. Çervyakov özür diler. General önemli değil der. Çervyakov ertesi gün yine özür dilemeye gider, sonra yine. Sonunda general bağırır: Defol! Çervyakov eve döner, üniformasını çıkarmadan kanepeye uzanır ve… ölür.

Bu öykü 1883'te, yirmi üç yaşında bir tıp öğrencisinin mizah dergilerine yazdığı yüzlerce kısa parçadan biridir. Adı Anton Çehov'dur.

Büyük soru

Bir yazar kahramanlarını ne suçlayıp ne aklayarak, hiçbir sorunu çözmeden nasıl bir öykü kurar? Ve yazarın «tanık» olması, onun hiçbir şey düşünmediği anlamına mı gelir?

Bağlam

Çehov 1880'lerin başında Moskova'da tıp okurken ailesini geçindirmek için yazmaya başladı. Mizah dergilerine takma adlarla kısa, komik parçalar verdi. Vikikaynak'ta bu yılların öyküleri, «öyküler ve yumoreskalar» başlığı altında toplanır. 1880'lerin ikinci yarısında öyküleri uzadı ve ciddileşti; Aleksey Suvorin'in Novoye Vremya (Yeni Zaman) gazetesinde yazmaya, Suvorin'le uzun mektuplaşmaya başladı. Bu mektuplar Çehov'un kendi sanatı üzerine söylediklerinin en önemli kaynağıdır.

Ana anlatı — Yargıç değil, tanık

«Bir Memurun Ölümü» gülünçtür, ama gülüşün içinde bir soru saklıdır: bir insanı bir hapşırıkla öldürebilen bu korku nereden gelir? Çehov bu soruyu sormaz; sahneyi kurar ve geri çekilir. Birkaç yıl sonra bu geri çekilişin bir ilke olduğunu açıkça yazacaktır.

Suvorin, 1888'de Çehov'un bir öyküsünü eleştirir: öyküdeki kötümserlik üzerine konuşma, sorunu ne ilerletiyor ne çözüyordu. Çehov 30 Mayıs 1888'de cevap verir. Tanrı ya da kötümserlik gibi soruları öykü yazarlarının çözmesi gerekmediğini düşünür. Yazarın işi, kimin, nasıl ve hangi koşullarda Tanrı ya da kötümserlik üzerine konuştuğunu ya da düşündüğünü betimlemektir. Sanatçı, kişilerinin ve onların konuştuklarının yargıcı değil, yalnızca tarafsız tanığı olmalıdır. Değerlendirmeyi jüri, yani okurlar yapacaktır.

Aynı yılın sonbaharında Suvorin, sanatçıdan eserine karşı bilinçli bir tutum beklediğini yazınca Çehov bir ayrım yapar. 27 Ekim 1888 tarihli mektubunda Suvorin'in iki kavramı karıştırdığını söyler: sorunun çözülmesi ve sorunun doğru konması. Sanatçı için yalnızca ikincisi zorunludur. Örneğini de verir: Anna Karenina'da ve Onegin'de hiçbir sorun çözülmez, ama bütün sorunlar doğru konduğu için okuru tamamen doyururlar. Mahkeme soruları doğru koymakla yükümlüdür; kararı jüri üyeleri, her biri kendi zevkine göre versin.

Ana anlatı — Kırık bir şişenin camı

Tanık neyi aktaracağını nasıl seçer? Çehov'un cevabı, 1886'da yazmaya heves eden ağabeyi Aleksandr'a gönderdiği bir mektupta durur. Doğa betimlemeleri çok kısa olmalıdır, der. Batan güneşin denizin dalgalarına altın döktüğü türden basmakalıp cümleler atılmalıdır. İnsan küçük ayrıntılara tutunmalı ve onları öyle yerleştirmelidir ki okur gözlerini kapadığında bir resim görsün. Örneğin, değirmen setinin üstünde kırık bir şişe camının parlak bir yıldız gibi ışıldadığını ve bir köpeğin ya da kurdun kara gölgesinin top gibi yuvarlandığını yazarsa, ay ışıklı bir gece elde eder.

Aynı mektupta ruh hâli için de bir öğüt vardır: en iyisi, kahramanların iç durumunu betimlemekten kaçınmak ve onu eylemlerinden anlaşılır kılmaya çalışmaktır.

Bu öğütler on üç yıl sonra, «Küçük Köpekli Kadın»da tam bir öyküye dönüşür. Moskovalı bir banka memuru, Dmitri Dmitriç Gurov, Yalta'da tatildeyken genç, evli bir kadınla, Anna Sergeyevna'yla tanışır. Gurov kadınlara «aşağı ırk» demeye alışmış, pek çok kısa ilişki yaşamış bir adamdır. İlk yakınlaşmalarından sonra Anna ağlar, kendini düşmüş bir kadın sayar, affedilmeyi diler. Gurov ise ne der? Çehov onun iç dünyasını anlatmaz. Odada, masanın üstünde bir karpuz vardır. Gurov kendine bir dilim keser ve acele etmeden yemeye başlar. En az yarım saat sessizlik içinde geçer.

Bu karpuz, Gurov'un o anki uzaklığını, kayıtsızlığını, belki de utancını tek bir cümlede gösterir. Okura hiçbir şey açıklanmaz; okur kendisi çıkarır.

Gurov'un Yalta'dan sonra Anna'yı unutacağını sanırız. Unutamaz. Moskova'ya döndükten sonra kalkıp onu yaşadığı taşra kentinde bulur, sonra buluşmalar başlar. Bir kış sabahı, kızını okula götürürken, iki hayatı olduğunu düşünür: biri açık, herkesin gördüğü, koşullu doğrularla ve koşullu yalanlarla dolu; öbürü gizli. Ve garip bir tesadüfle onun için önemli, ilginç, gerekli olan her şey, içtenlikle yaşadığı her şey, başkalarından gizli yaşanmaktadır.

Metin anı

«Küçük Köpekli Kadın» bir çözümle bitmez. Gurov ve Anna, gizlenmekten, yalandan, ayrı kentlerde yaşamaktan nasıl kurtulacaklarını uzun uzun konuşurlar. Öykü şu cümleyle kapanır:

И казалось, что еще немного — и решение будет найдено, и тогда начнется новая, прекрасная жизнь; и обоим было ясно, что до конца еще далеко-далеко и что самое сложное и трудное только еще начинается.

«Ve sanki biraz daha, bir çözüm bulunacak ve o zaman yeni, güzel bir hayat başlayacakmış gibi geliyordu; ve ikisi için de açıktı ki sona daha çok, çok vardı ve en karmaşık, en zor olan şey daha yeni başlıyordu.»

Cümle iki yarıdan oluşur ve ikisi birbirini yalanlar. İlk yarı, sevgililerin umudunu kendi sözcükleriyle söyler: biraz daha, bir çözüm, yeni ve güzel bir hayat. İkinci yarı ise tanığın bildiği şeyi söyler: son uzaktır, zor olan daha başlıyordur. Çehov kimseyi mahkûm etmez, kimseyi kurtarmaz. Sorunu doğru koyar ve orada bırakır.

Cevap ve bağlantı

Çehov'un tanık olma ilkesi, onun hiçbir şey düşünmediği anlamına mı gelir? Öykünün kendi dönemindeki iki okuru bu soruya karşıt cevaplar verdi. Maksim Gorki, Ocak 1900'de Çehov'a yazdı: «Dama»nızı okudum. Ne yaptığınızı biliyor musunuz? Gerçekçiliği öldürüyorsunuz. Gorki'ye göre kimse bu kadar basit şeyler hakkında bu kadar basit yazamazdı. Aynı ay Tolstoy günlüğüne başka bir şey yazdı: öykünün kişileri, iyiyi ve kötüyü ayıran açık bir dünya görüşü kazanmamış insanlardı; iyinin ve kötünün ötesinde olduklarını sanıyor, ama berisinde, neredeyse hayvan düzeyinde kalıyorlardı. Gorki biçimi övdü, Tolstoy ise yargı yokluğunu bir ahlaki eksiklik olarak gördü. 241-07'de Tolstoy'un kendi epigrafıyla yargıyı insan elinden aldığını görmüştük; Çehov'da ise yargı, anlaşılan, hiç verilmez.

Türkçede bu tartışmayı somut bir karşılaştırmaya taşıyan çalışma, Safiye Akdeniz'in 2022 tarihli makalesidir. Akdeniz, Bakü'de elçilik yaptığı yıllarda Rusça öğrenip Çehov'u aslından okuyan Memduh Şevket Esendal'ın «Uğursuzluk» öyküsünü «Bir Memurun Ölümü»yle karşılaştırır. İki öykü de küçük bir memurun üstleriyle ilişkisini ve memuriyetteki hiyerarşinin insan davranışı üzerindeki etkisini anlatır. Akdeniz'e göre asıl fark sondadır: Çehov kahramanına karşı eleştirel ve acımasızdır, öykü onun ölümüyle biter; Esendal ise baştan itibaren kahramanına şefkatli ve sabırlıdır, ona yaşama hakkı tanır ve bu tutum öyküsüne Çehov'unkinden daha gerçekçi bir nitelik kazandırır.

Bu okuma, Çehov'un kendi ilkesiyle ilginç bir gerilim yaratır. Çehov tarafsız bir tanık olmak istiyordu; Akdeniz ise erken bir yumoreskada «acımasız» bir yazar görür. Belki ikisi de doğrudur. Yumoreska abartıyla çalışır ve abartı kendi başına bir yargıdır. «Küçük Köpekli Kadın»ın sonunda ise ne bir ölüm vardır ne bir kurtuluş: tanık artık kimseyi cezalandırmıyor, yalnızca sorunu doğru koyuyordur.

Kapanış kancası

Çehov'un öyküleri bir kararla değil, bir durumla biter. Hayatının son yıllarında aynı yöntemi sahneye taşıdı. Bir sonraki derste Çehov'un tiyatrosuna, Vişne Bahçesi'ne geçiyoruz: büyük olaylar sahnenin dışında olup biterken, seyirci sahnede ne izler?

Özet kartı

1. Çehov 1880'lerde tıp öğrencisiyken mizah dergilerine takma adlarla yüzlerce yumoreska yazdı; 1883 tarihli «Bir Memurun Ölümü» bir hapşırığın bir memuru korkudan öldürdüğü gülünç bir öyküdür.
2. 30 Mayıs 1888'de Suvorin'e sanatçının kişilerinin yargıcı değil tarafsız tanığı olması gerektiğini, değerlendirmeyi okurların, yani jürinin yapacağını yazdı.
3. 27 Ekim 1888'de sorunun çözülmesi ile doğru konmasını ayırdı; Anna Karenina ve Onegin'de hiçbir sorunun çözülmediğini ama hepsinin doğru konduğunu söyledi.
4. 1886'da ağabeyine basmakalıp betimlemeden kaçınmayı, küçük ayrıntılarla resim kurmayı ve ruh hâlini eylemlerden anlaşılır kılmayı öğütledi; «Küçük Köpekli Kadın»daki karpuz sahnesi bu gösterme yöntemidir.
5. Gorki öykünün gerçekçiliği öldürdüğünü söyleyerek biçimi övdü, Tolstoy kişilerin iyiyle kötüyü ayırmadığını yazdı; Akdeniz, Çehov'u kahramanına acımasız, Esendal'ı şefkatli bulur.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) «Bir Memurun Ölümü»nde ne olur? Bu öykü hangi türe girer ve Çehov'un ilk yıllarıyla nasıl ilişkilidir?
2. (Kazanım 2) Çehov 30 Mayıs 1888 tarihli mektubunda sanatçının görevini nasıl tanımlar?
3. (Kazanım 2) Çehov sorunun çözülmesi ile sorunun doğru konması arasında nasıl bir ayrım yapar ve hangi eserleri örnek verir?
4. (Kazanım 3) Çehov ağabeyine betimleme ve ruh hâli konusunda ne öğütler? «Küçük Köpekli Kadın»daki karpuz sahnesi bu öğütle nasıl ilişkilidir?
5. (Kazanım 4) Gorki ve Tolstoy «Küçük Köpekli Kadın»a nasıl tepki verdi? Akdeniz Çehov'un «Bir Memurun Ölümü» ile Esendal'ın «Uğursuzluk»unu hangi noktada ayırır?

Cevaplar

1. Küçük bir memur, Çervyakov, tiyatroda hapşırır ve önündeki generalin ensesine sıçratır. Özür diler; general önemsemez, ama Çervyakov tekrar tekrar özür dilemeye gider. Sonunda general «Defol!» diye bağırınca Çervyakov eve döner, üniformasını çıkarmadan kanepeye uzanır ve ölür. Öykü bir yumoreskadır; Çehov'un tıp öğrencisiyken mizah dergilerine takma adlarla yazdığı yüzlerce kısa, gülünç parçadan biridir.
2. Tanrı ya da kötümserlik gibi soruları öykü yazarlarının çözmesi gerekmediğini, yazarın işinin kimin, nasıl ve hangi koşullarda bu konular üzerine konuştuğunu betimlemek olduğunu yazar. Sanatçı kişilerinin ve onların söylediklerinin yargıcı değil, yalnızca tarafsız tanığı olmalıdır; değerlendirmeyi jüri, yani okurlar yapar.
3. Sanatçı için yalnızca sorunun doğru konmasının zorunlu olduğunu, çözümün zorunlu olmadığını söyler. Anna Karenina ve Onegin'de hiçbir sorun çözülmez, ama bütün sorunlar doğru konduğu için okuru doyururlar. Mahkeme soruları doğru koyar, kararı jüri verir.
4. Doğa betimlemelerinin kısa olmasını, basmakalıp cümlelerden kaçınılmasını, küçük ayrıntılarla okurun gözünde bir resim kurulmasını öğütler; örneği değirmen setinde yıldız gibi parlayan kırık şişe camıdır. Ruh hâlini betimlemek yerine eylemlerden anlaşılır kılmayı önerir. Karpuz sahnesinde Çehov, Anna'nın gözyaşlarından sonra Gurov'un ne hissettiğini söylemez; onun sessizce karpuz yemesini gösterir ve okurun çıkarmasını bekler.
5. Gorki, Çehov'un gerçekçiliği öldürdüğünü, kimsenin bu kadar basit şeyleri bu kadar basit yazamayacağını söyleyerek biçimi övdü. Tolstoy ise günlüğünde kişilerin iyiyi ve kötüyü ayıran açık bir dünya görüşü kazanmadığını, kendilerini iyinin ve kötünün ötesinde sanıp neredeyse hayvan düzeyinde kaldıklarını yazdı. Akdeniz iki öyküyü asıl olarak sonlarında ayırır: Çehov kahramanına eleştirel ve acımasızdır, öykü onun ölümüyle biter; Esendal ise kahramanına şefkatlidir ve ona yaşama hakkı tanır.

Okuma

• Anton Pavloviç Çehov, Küçük Köpekli Kadın: Bütün Öyküleri 8 (1895–1900), çev. Mehmet Özgül (Everest, 2012). «Küçük Köpekli Kadın»ı okuyun; Gurov'un iç dünyasının hangi sahnelerde anlatılmayıp gösterildiğini işaretleyin.
• Safiye Akdeniz, «Memurun Ölümü ve Uğursuzluk Hikâyeleri Üzerine İkili Bir Okuma», KARE Uluslararası Karşılaştırmalı Edebiyat Dergisi 14 (2022), 1–20.