Dostoyevski III

Kazanımlar

• Karamazov Kardeşler'in «İsyan» bölümünde İvan'ın «biletini geri verme» düşüncesini, Voltaire dersinde gördüğümüz teodise sorusuyla ilişkilendirerek açıklayabilir.
• «Büyük Engizisyoncu» bölümünde mucize, sır ve otorite kavramlarını ve özgürlük ile ekmek arasındaki seçimi çözümleyebilir.
• Dostoyevski'nin kendi mektuplarındaki «dolaylı çürütme» planını, Pobedonostsev'in cevap beklediğini söyleyen mektubuyla karşılaştırarak romanın bir tartışmayı nasıl «kazanabileceğini» tartışabilir.
• Engizisyoncu'nun özgürlük yükü düşüncesini, Atay'ın romanı Tehlikeli Oyunlar'ı bu açıdan okuyan bir çalışmayla ilişkilendirebilir.

Video metni

Soğuk açılış

Taşrada küçük bir kasaba, bir meyhane. İki kardeş karşılıklı oturur. Büyüğü, İvan, bilgili, alaycı bir gençtir. Küçüğü, Aleşa, bir manastırda yaşayan, rahiplik yolunda bir genç. Birbirlerini neredeyse yeni tanımaktadırlar.

İvan konuşur, Aleşa dinler. İvan gazetelerden, anlatılardan topladığı bir «koleksiyon»dan söz eder: masum çocukların çektiği acılara dair olaylar. Yabancı ülkelerden gelen haberler vardır, ama İvan asıl kendi ülkesinden örnekleri öne çıkarır. Sonra durur ve tek bir cümle söyler. Aleşa başını eğer ve fısıldar: bu isyandır.

Büyük soru

Bir yazar kendi inancına karşı en güçlü itirazı yazabilir mi? Ve bir romanda bir tartışmayı kazanmak ne demektir: rakibi susturmak mı, yoksa ona başka bir yerden cevap vermek mi?

Bağlam

Fyodor Dostoyevski'nin son romanı Karamazov Kardeşler 1879–1880 arasında bölümler hâlinde yayımlandı. Yazar romanın bitişinden birkaç ay sonra öldü. Roman bir babanın öldürülmesini ve üç oğlunu anlatır: tutkulu Dimitriy, düşünür İvan, dindar Aleşa. Baba cinayetinin arkasında bir soru vardır: Tanrı yoksa her şey mubah mıdır?

Beşinci kitabın adı «Pro ve contra»dır, yani lehte ve aleyhte. Dördüncü bölüm «İsyan», beşinci bölüm «Büyük Engizisyoncu» başlığını taşır. 241-04'te Rogojin'in Mışkin'e sorduğu soru, Tanrı'ya inanıyor musun sorusu, burada bir kardeşin öbür kardeşe karşı kurduğu en güçlü itiraza dönüşür.

Ana anlatı — Bileti geri vermek

İvan'ın itirazı Tanrı'nın varlığına değildir. Daha keskin bir yere yönelir. Belki bir gün, der, sonsuz bir uyum kurulacak; acı çeken ile acı çektiren kucaklaşacak ve herkes «Haklısın, Tanrım!» diye bağıracak. Ama o uyum, pis bir odada küçük yumruğuyla göğsünü döverek dua eden işkence görmüş tek bir çocuğun gözyaşına bile değmez; çünkü o gözyaşı karşılıksız kalmıştır.

Sonra ünlü cümleyi söyler: uyumun bedeli çok yüksek biçilmiş, giriş için bu kadar ödemek bizim cebimize uygun değil; bu yüzden giriş biletimi geri vermekte acele ediyorum. Tanrı'yı kabul etmiyor değilim Aleşa, yalnızca biletini ona büyük bir saygıyla geri veriyorum.

238-05'te Voltaire'in Candide'inde teodise sorusunu görmüştük: kötülük, iyi bir Tanrı'yla nasıl bağdaşır? Voltaire cevabı alaya alıyordu. İvan ise cevabı hiç beklemez. Bir açıklama gelse bile, çocuğun acısını karşılıksız bırakacak hiçbir uyumu kabul etmeyeceğini söyler.

Ana anlatı — Engizisyoncunun üç gücü

Ardından İvan kardeşine kafasında kurduğu bir «şiir»i anlatır. Olay on altıncı yüzyılda, Engizisyonun en korkunç döneminde, Sevilla'da geçer. İsa sessizce yeniden görünür, halk onu tanır. Doksan yaşındaki kardinal, Büyük Engizisyoncu, onu tutuklatır ve gece zindanına gelir. Uzun bir konuşma yapar; İsa hiç cevap vermez.

Engizisyoncunun suçlaması şudur: İsa çölde şeytanın üç teklifini reddetti. Taşları ekmeğe çevirseydi insanlık onun ardından bir sürü gibi koşardı; ama o, itaati ekmekle satın almak istemedi, insana özgürlük verdi. Engizisyoncuya göre insan için özgürlükten daha dayanılmaz bir şey olmamıştır. Gelecekte insanlar bayraklarına şunu yazacaktır: önce doyur, sonra erdem iste!

Metin anı

Engizisyoncu konuşmasını bitirir ve bekler. İsa ne yapar?

Но он вдруг молча приближается к старику и тихо целует его в его бескровные девяностолетние уста. Вот и весь ответ.

«Ama o birden sessizce yaşlı adama yaklaşır ve onun kansız, doksan yıllık dudaklarını usulca öper. İşte bütün cevap bu.»

Yaşlı adam ürperir, kapıyı açar ve der ki: git ve bir daha gelme, hiç gelme, hiçbir zaman. Aleşa sorar: ya yaşlı adam? İvan cevap verir: öpücük kalbinde yanar, ama yaşlı adam eski fikrinde kalır. Sonra Aleşa da kalkar ve sessizce İvan'ı dudaklarından öper. İvan sevinçle bağırır: edebî hırsızlık, bunu benim şiirimden çaldın! Tartışmanın cevabı yine bir argüman değil, bir harekettir. İvan ise o gece «her şey mubahtır» formülünden vazgeçmeyeceğini söyler.

Cevap ve bağlantı

Bir yazar kendi inancına karşı en güçlü itirazı yazabilir mi? Dostoyevski'nin mektupları buna evet der ve bunu bilinçli yaptığını gösterir. 19 Mayıs 1879'da Pobedonostsev'e bu kitabın romanın doruk noktası olduğunu, anlamının da «küfür ve küfrün çürütülmesi» olduğunu yazar. Küfrü kendisi en güçlü biçimde hissettiği ve anladığı gibi kurmuştur. Çürütme ise doğrudan, yüz yüze gelmeyecek, ölmekte olan ihtiyarın son sözlerinde olacaktır. Ağustos'ta altıncı kitabı, ihtiyar Zosima'nın hayatını ve öğütlerini anlatan «Rus Rahip»i gönderirken ekler: amaçladığımın onda birini yapabildim.

Bu yöntem herkesi ikna etmedi. Pobedonostsev, 16 Ağustos 1879'da Dostoyevski'ye şöyle yazdı: «Büyük Engizisyoncu»nuz bende çok güçlü bir etki bıraktı; bu kadar güçlü pek az şey okudum. Yalnızca karşı cevabın, itirazın, açıklamanın nereden geleceğini bekledim, ama henüz gelmedi. Bir tartışmayı kazanmak ne demektir sorusu burada iki cevap bulur. Dostoyevski için kazanmak, rakibi susturmak değil, ona başka bir yaşam biçimini göstermektir: İsa'nın öpücüğü, Aleşa'nın öpücüğü, Zosima'nın hayatı. Pobedonostsev için ise bir argümana bir argümanla cevap verilmesi gerekir. Okur hangisini seçerse romanı başka türlü okur.

Engizisyoncunun sözleri Türk romanının okurlarına da ulaştı. Özaltıok, Atay'ın romanı Tehlikeli Oyunlar'daki Hikmet'i Engizisyoncunun özgürlük yükü düşüncesiyle okur. Engizisyoncu, insan için özgürlüğünü bırakabileceği birini aramaktan daha acılı bir kaygı olmadığını söyler. Özaltıok'a göre Hikmet de özgürlüğün yarattığı kaygıdan kurtulmak ister. Hikmet romanda bir albaya itiraf eder: önceleri bana engel olun diyordum; karımla, bana engel olsun diye evlendim. İnsan kendi özgürlüğünü bir başkasına, bir otoriteye, bir eşe bırakmak ister. Özaltıok'un okumasında Engizisyoncunun kuramı bir İstanbul romanının kahramanında bir iç sese dönüşür.

Kapanış kancası

Dostoyevski insanın içindeki savaşı yazdı: inanç ile şüphe, özgürlük ile ekmek. Aynı yıllarda çağdaşı Lev Tolstoy çok daha büyük bir tuvale, bir ulusun savaşına bakıyordu. Bir sonraki derste Savaş ve Barış'a geçiyoruz: tarihi büyük adamlar mı yapar, yoksa hiçbirinin tek başına yönetemediği sayısız küçük insan mı?

Özet kartı

1. Karamazov Kardeşler (1879–1880) bir babanın öldürülmesi ve üç oğlu etrafında kurulur; beşinci kitabın adı «Pro ve contra»dır.
2. «İsyan»da İvan, işkence gören tek bir çocuğun karşılıksız gözyaşına değmeyecek bir uyumu kabul etmez: Tanrı'yı değil, yalnızca biletini geri verir.
3. «Büyük Engizisyoncu»da kardinal, İsa'yı insana dayanılmaz bir özgürlük vermekle suçlar ve kiliseyi mucize, sır ve otorite üzerine kurduğunu söyler; İsa'nın tek cevabı sessiz bir öpücüktür.
4. Dostoyevski mektuplarında bu kitabı bir «küfür» olarak kurduğunu ve çürütmeyi Zosima'nın son sözlerine dolaylı olarak bıraktığını yazar; Pobedonostsev ise hâlâ bir karşı cevap beklediğini söyler.
5. Özaltıok, Engizisyoncunun özgürlük yükü düşüncesini Atay'ın romanı Tehlikeli Oyunlar'daki Hikmet'in «bana engel olun» itirafıyla birlikte okur.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) İvan «İsyan» bölümünde neyi reddeder, neyi reddetmez? Bu tavır teodise sorusundan nasıl ayrılır?
2. (Kazanım 2) Büyük Engizisyoncu İsa'yı neyle suçlar? Mucize, sır ve otorite onun düzeninde ne işe yarar?
3. (Kazanım 2) Engizisyoncunun uzun konuşmasına İsa nasıl cevap verir? Bu cevap Aleşa'nın İvan'a karşılığında nasıl tekrar eder?
4. (Kazanım 3) Dostoyevski 19 Mayıs 1879 mektubunda bu kitabın anlamını nasıl açıklar ve çürütmeyi nereye bırakır? Pobedonostsev 16 Ağustos 1879'da ne yazar?
5. (Kazanım 4) Özaltıok, Engizisyoncunun düşüncesini Tehlikeli Oyunlar'daki Hikmet'i okumak için nasıl kullanır?

Cevaplar

1. İvan Tanrı'nın varlığını reddetmez; masum bir çocuğun karşılıksız kalmış gözyaşı pahasına kurulacak bir uyumu reddeder ve bu yüzden «giriş biletini» Tanrı'ya saygıyla geri verir. Teodise, kötülüğün iyi bir Tanrı'yla nasıl bağdaştığını açıklamaya çalışır; İvan ise bir açıklama gelse bile böyle bir uyumu kabul etmeyeceğini söyler, yani sorunu bir açıklama sorunu değil, bir kabul sorunu olarak görür.
2. İsa'yı, çölde taşları ekmeğe çevirmeyi reddederek insana taşıyamayacağı bir özgürlük vermekle suçlar; ona göre insan için özgürlükten daha dayanılmaz bir şey yoktur. Mucize, sır ve otorite, zayıf insanların vicdanını onların mutluluğu için sonsuza dek fethedebilecek üç güçtür; Engizisyoncu, İsa'nın bu üçünü reddettiğini ve kilisenin işini onların üzerine kurduğunu söyler.
3. İsa hiç konuşmaz; sessizce yaşlı adama yaklaşır ve onun kansız, doksan yıllık dudaklarını öper. Yaşlı adam ürperir, kapıyı açar ve onu gönderir; öpücük kalbinde yanar ama fikrinden dönmez. Anlatının sonunda Aleşa da kalkar ve İvan'ı sessizce öper; İvan bunu «edebî hırsızlık» diye karşılar. Her iki durumda da cevap bir argüman değil, bir sevgi hareketidir.
4. Kitabın romanın doruk noktası olduğunu, anlamının «küfür ve küfrün çürütülmesi» olduğunu yazar; küfrü kendisi en güçlü biçimde hissettiği gibi kurmuştur. Çürütme ise doğrudan, yüz yüze değil, ölmekte olan ihtiyarın, yani Zosima'nın son sözlerinde gelecektir. Pobedonostsev, Engizisyoncunun kendisinde çok güçlü bir etki bıraktığını, ama karşı cevabın, itirazın, açıklamanın nereden geleceğini beklediğini ve henüz görmediğini yazar.
5. Özaltıok, Engizisyoncunun insan için özgürlüğünü bırakacağı birini aramaktan daha acılı bir kaygı olmadığı sözünü Kierkegaard'ın kaygı ile özgürlük arasındaki bağıyla birlikte okur. Hikmet'in «önceleri bana engel olun diyordum; karımla, bana engel olsun diye evlendim» itirafını, özgürlüğün yarattığı kaygıdan bir başkasına sığınarak kurtulma isteği olarak yorumlar.

Okuma

• Fyodor Dostoyevski, Karamazov Kardeşler. Türkçede Nihal Yalaza Taluy'un İş Kültür baskısını (2007) öneriyoruz (çev. Nihal Yalaza Taluy). Beşinci kitabın «İsyan» ve «Büyük Engizisyoncu» bölümlerini, ardından altıncı kitabı okuyun.
• Tehlikeli Oyunlar (Atay). Hikmet'in albayla konuşmalarını okuyun.
• Bülent Aytok Özaltıok, «Tutunamayanlar ve Tehlikeli Oyunlar'da Kaygı ve Özgürlük», Söylem 5/1 (2020).