Turgenyev

Kazanımlar

• Babalar ve Oğullar'da «nihilist» sözcüğünün romana girişini ve Bazarov'un inançlarını beşinci, altıncı ve dokuzuncu bölümlerdeki sahnelerden açıklayabilir.
• Romanı bir kuşak romanı olarak, Kirsanov ailesinin iki kuşağı ile Bazarov arasındaki çatışma üzerinden çözümleyebilir.
• Romanın yayımlandığı 1862'de Antonoviç ile Pisarev'in karşıt eleştirilerini ve Turgenyev'in 1869 tarihli cevabını kutuplaşmış alımlama kavramıyla tartışabilir.
• Bazarov'u Türk edebiyatındaki karşılıkları üzerine iki okumayla, Beşir Fuad ve Melih Cevdet Anday'ın Aylaklar'ı üzerinden karşılaştırabilir.

Video metni

Soğuk açılış

Mayıs 1859, Rusya'da bir yol hanı. Kırk yaşlarında bir toprak sahibi, üniversiteden dönen oğlunu bekler. Oğul sonunda gelir, ama yalnız değildir. Yanında uzun boylu, püsküllü uzun bir palto giymiş bir arkadaşı vardır. Baba ona elini uzatır; konuk kendi çıplak, kırmızı elini hemen vermez. Adını sorana tembel ama sert bir sesle söyler.

Ertesi sabah, kahvaltı sofrasında evin öbür beyi, oğlanın zarif ve kibirli amcası, bu konuğun kim olduğunu sorar. Yeğen gülümser ve tek bir sözcük söyler: nihilist. Amca, bıçağının ucunda bir parça tereyağıyla, havada donup kalır.

Büyük soru

Bir yazar kahramanını hem sevip hem eleştirebilir mi? Ve bir roman, aynı anda iki karşıt kampı birden nasıl kızdırır?

Bağlam

241-01'de Vogüé'nin, Dostoyevski'nin ilk romanından beş yıl sonra Turgenyev'in Avcının Notları'nın çıkacağını söylediğini görmüştük. İvan Turgenyev o kitaptan sonra romanlara geçti. Babalar ve Oğullar Mart 1862'de Russkiy Vestnik dergisinde yayımlandı. Olaylar, Rusya'da serflerin özgürlüğüne kavuşmasından hemen önceki yıllarda, bir taşra malikânesinde geçer.

Konu sade: genç Arkadiy Kirsanov, üniversiteden arkadaşı Yevgeniy Bazarov'la babasının çiftliğine gelir. Bazarov bir tıp öğrencisidir, doğa bilimlerine inanır, sanatı ve soyluların ilkelerini küçümser. Arkadiy'nin amcası Pavel Petroviç'le tartışır, sonunda düelloya bile çıkar. Güzel ve soğukkanlı dul Odintsova'ya tutulur; kadın onu geri çevirir. Babasının köyünde tifüsten ölen bir köylünün otopsisine yardım ederken parmağını keser, hastalığı kapar ve ölür.

Ana anlatı — Bir sözcüğün doğuşu

Beşinci bölümdeki kahvaltıda sözcük tartışılır. Arkadiy'nin babası Nikolay Petroviç, anlayabildiği kadarıyla sözcüğün Latince nihil, yani hiçten geldiğini, demek ki hiçbir şeyi tanımayan birini anlattığını söyler. Amca düzeltir: hiçbir şeye saygı duymayan. Arkadiy açıklar: nihilist, hiçbir otorite önünde eğilmeyen, ne kadar saygı görürse görsün hiçbir ilkeyi körü körüne kabul etmeyen insandır.

Amca Pavel Petroviç bu tanımdan hoşlanmaz. Onun kuşağına göre ilkesiz bir adım bile atılamaz, nefes bile alınamaz. Alaycı bir kapanış yapar: eskiden Hegelciler vardı, şimdi nihilistler var; bakalım boşlukta, havasız bir uzayda nasıl yaşayacaksınız.

Altıncı bölümde Bazarov inancını tek cümleyle söyler: düzgün bir kimyacı, her şairden yirmi kat daha yararlıdır. Sanatı tanıyıp tanımadığı sorulunca alayla cevap verir. Bazarov yalnızca kural tanımaz biri değildir; yararlı olanı, ölçülebilir olanı, deneyle bilinebilir olanı her şeyin üstünde tutar.

Ana anlatı — İki kuşak, bir masa

Babalar ve Oğullar bir aile romanıdır, ama aile bir tartışmanın sahnesine dönüşür. Nikolay Petroviç yumuşak bir babadır: çello çalar, Puşkin okur, oğlunun sevgisini kaybetmekten korkar. Pavel Petroviç bir zamanların muhafız subayıdır: koyu renk bir İngiliz takımı giyer, aristokrasinin ilkelerini savunur. Bazarov ise bu evde bir yabancıdır, ama tartışmayı hep o başlatır.

Turgenyev çatışmayı tek taraflı kurmaz. Babalar gülünç düşer: Pavel Petroviç'in ilkeleri bir kalıptan ibarettir. Ama oğul da tek parça değildir. Bazarov, kadınla erkek arasındaki gizemli ilişkinin ne olduğunu biz fizyologların bildiğini, gerisinin romantizm ve saçmalık olduğunu söyler; sonra Odintsova'ya karşı hiç beklemediği bir tutkuya yenilir. Arkadiy de sonunda Bazarov'un yolundan ayrılır, evlenir, çiftliği yönetir.

Metin anı

Dokuzuncu bölümde Bazarov ile Arkadiy bahçede konuşur. Arkadiy doğanın güzelliğinden söz edince Bazarov onu keser:

Природа не храм, а мастерская, и человек в ней работник. Медлительные звуки виолончели долетели до них из дому в это самое мгновение.

«Doğa bir tapınak değil, bir atölyedir ve insan orada bir işçidir. Tam o anda evden ağır ağır bir viyolonsel sesi geldi onlara.»

Bu iki cümle arasında romanın bütün yöntemi saklıdır. Turgenyev Bazarov'la tartışmaz. Onun cümlesini söyletir, sonra bir viyolonsel çaldırır. Evdeki çello Nikolay Petroviç'indir; çaldığı parça Schubert'in «Bekleyiş»idir. Bazarov, kırk dört yaşında bir aile babasının viyolonsel çalmasına kahkahayla güler. Okur ise bir an durur: bir atölyede bu ezgiye yer var mıdır? Romanın sonu da aynı soruyu sorar. Bazarov ölür; mezarının başında yaşlı anne babası ağlar. Anlatıcı mezarın üzerinde biten çiçeklerin yalnızca kayıtsız doğanın sonsuz dinginliğinden değil, sonsuz bir barışmadan ve sonsuz bir hayattan da söz ettiğini söyleyerek biter.

Cevap ve bağlantı

Bir roman aynı anda iki karşıt kampı nasıl kızdırır? Babalar ve Oğullar bunu yayımlandığı ay gösterdi. Turgenyev 1869'da o günleri anlatır: Petersburg'a döndüğünde, Apraksin çarşısındaki büyük yangınların olduğu gün, «nihilist» sözcüğünü binlerce ağız tekrarlıyordu ve Nevski'de ilk karşılaştığı tanıdık ona bakın, sizin nihilistleriniz ne yapıyor, Petersburg'u yakıyorlar diye bağırmıştı. Yakın bildiği insanlar ona soğuk davrandı; karşı kamptan, düşmanlarından ise kutlama mektupları aldı.

Sovremennik dergisinde M. A. Antonoviç sert bir yazı yayımladı: «Zamanımızın Asmodeus'u». Ona göre Bazarov canlı bir kişilik değil, minicik kafalı, dev ağızlı bir karikatürdü ve roman genç kuşağa karşı düpedüz bir iftiraydı. Aynı yıl başka bir radikal eleştirmen, D. İ. Pisarev, «Bazarov» başlıklı yazısında tersini söyledi: bütün genç kuşak, özlemleri ve fikirleriyle, bu romanın kişilerinde kendini tanıyabilirdi. Radikal kanadın iki eleştirmeni, aynı kahramanı biri iftira, öbürü ayna olarak okudu.

Bazarov Türkiye'de de bir karşılık aradı. Kurt'un aktardığına göre Murat Belge Step ve Bozkır'da Bazarov'un Türkiye'deki karşılıklarını edebiyatın içinde değil, düşünce tarihinde arar: Beşir Fuad, Baha Tevfik, Abdullah Cevdet. Yine de Belge'ye göre Beşir Fuad bile tam bir Bazarov değildir. Beşir Fuad'ın Hugo'ya karşı Zola'yı savunduğunu 109-03'ten hatırlıyoruz; Kurt, onun şiire karşı fenni savunan cümlelerini Bazarov'un kimyacı cümlesinin yanına koyar. Ama Kurt'a göre Bazarov'u yalnızca bir pozitivist saymak indirgemecidir; o hiçbir ilkeye inanmayan bir nihilisttir.

Kurt'un asıl önerisi bir romandır. Melih Cevdet Anday, Babalar ve Oğullar'ı 1974'te Türkçeye çevirdi ve sahneye uyarladı. Kurt, Anday'ın 1964'te tefrika edilen romanı Aylaklar'da, bir konakta yaşayan eski ve yeni kuşağın çöküşünü anlatan hikâyede, Şükrü adlı gencin yıkıcı tavrını bir tür Bazarov olarak okur; Şükrü ile Muammer'in arkadaşlığını da Bazarov ile Arkadiy'ninkine benzetir. Anday'ın kendisi ise bir yazısında Bazarov için şöyle der: iradesi güçlü bir kişidir, ama ne için yaşadığını pek anlayamazsınız.

Kapanış kancası

Turgenyev'in hatırladığı gün, Petersburg'da yangınlar çıkmış ve «nihilist» sözü bir suçlama gibi dolaşmaya başlamıştı. Birkaç yıl sonra başka bir romancı, bir fikrin gencin elinde ne kadar ileri gidebileceğini sınayacak. Bir sonraki derste Dostoyevski'ye ve Suç ve Ceza'ya geçiyoruz: bir kuram, bir öğrenciyi bir baltaya kadar götürebilir mi?

Özet kartı

1. Babalar ve Oğullar Mart 1862'de yayımlandı; beşinci bölümde Arkadiy, Bazarov'u hiçbir otoriteye eğilmeyen ve hiçbir ilkeyi körü körüne kabul etmeyen bir «nihilist» olarak tanıtır.
2. Bazarov düzgün bir kimyacıyı her şairden yirmi kat daha yararlı bulur; dokuzuncu bölümde doğanın tapınak değil atölye olduğunu söyler ve tam o sırada evden bir viyolonsel sesi gelir.
3. Roman bir kuşak romanıdır: yumuşak baba Nikolay Petroviç, ilkelerine bağlı amca Pavel Petroviç ve Bazarov aynı masada çatışır; Turgenyev iki tarafı da eleştirel gösterir.
4. Antonoviç romanı genç kuşağa iftira, Bazarov'u bir karikatür sayar; Pisarev genç kuşağın kendini bu romanda tanıyabileceğini yazar; Turgenyev 1869'da sanat dışında Bazarov'un neredeyse bütün inançlarını paylaştığını söyler.
5. Belge'ye göre Beşir Fuad bile tam bir Bazarov değildir; Kurt, romanı 1974'te çeviren Anday'ın Aylaklar'ındaki Şükrü'yü bir tür Bazarov olarak okur.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Beşinci bölümde «nihilist» sözcüğü nasıl tanımlanır? Nikolay Petroviç, Pavel Petroviç ve Arkadiy'nin tanımları arasındaki fark nedir?
2. (Kazanım 1) Altıncı ve dokuzuncu bölümlerde Bazarov'un hangi cümleleri onun inançlarını gösterir? Dokuzuncu bölümde bu cümleden hemen sonra ne olur?
3. (Kazanım 2) Babalar ve Oğullar neden bir kuşak romanı olarak okunabilir? Turgenyev iki kuşağı nasıl gösterir?
4. (Kazanım 3) Roman yayımlandığında Antonoviç ile Pisarev nasıl karşıt okumalar yaptı? Turgenyev 1869'da kendi tutumunu nasıl açıkladı?
5. (Kazanım 4) Belge ve Kurt, Bazarov'un Türkiye'deki karşılıklarını nerede arar? Kurt Bazarov'un yalnızca bir pozitivist sayılmasına neden itiraz eder?

Cevaplar

1. Nikolay Petroviç, sözcüğün Latince nihilden geldiğini ve hiçbir şeyi tanımayan birini anlattığını düşünür; Pavel Petroviç «hiçbir şeye saygı duymayan» diye düzeltir; Arkadiy ise nihilisti hiçbir otorite önünde eğilmeyen ve ne kadar saygı görürse görsün hiçbir ilkeyi körü körüne kabul etmeyen insan olarak tanımlar. Babalar sözcüğü bir yoksunluk ya da saygısızlık olarak, oğul ise eleştirel bir tavır olarak okur.
2. Altıncı bölümde düzgün bir kimyacının her şairden yirmi kat daha yararlı olduğunu söyler; dokuzuncu bölümde doğanın bir tapınak değil bir atölye, insanın da orada bir işçi olduğunu söyler. Tam o anda evden Nikolay Petroviç'in çaldığı bir viyolonsel sesi, Schubert'in «Bekleyiş»i duyulur; anlatı Bazarov'un cümlesine bir müzikle karşılık verir.
3. Bir ailenin iki kuşağını ve onların arasına giren Bazarov'u karşı karşıya getirerek dönemin ideolojik çatışmasını tartışır; Bozdoğan'ın aktardığı söyleşide Pamuk romanı bu biçimin yeni ve unutulmaz bir örneği sayar. Turgenyev babaları gülünç, Pavel Petroviç'in ilkelerini bir kalıp olarak gösterir; ama Bazarov da tutarsızdır, aşkı fizyoloji sayarken bir tutkuya yenilir. İki kuşak da eleştirel bir gözle çizilir.
4. Antonoviç Sovremennik'teki «Zamanımızın Asmodeus'u» yazısında Bazarov'u minicik kafalı, dev ağızlı bir karikatür, romanı genç kuşağa bir iftira sayar. Pisarev «Bazarov» yazısında genç kuşağın bu romanın kişilerinde kendini tanıyabileceğini söyler. Turgenyev 1869'da, sanat konusundaki görüşleri dışında Bazarov'un neredeyse bütün inançlarını paylaştığını, Pavel Petroviç'i ise abartıp gülünç yaptığını yazar; yakınlarından soğukluk, karşı kamptan kutlama gördüğünü anlatır.
5. Kurt'un aktardığına göre Belge karşılıkları edebiyatta değil düşünce tarihinde, Beşir Fuad, Baha Tevfik ve Abdullah Cevdet'te arar ve Beşir Fuad'ın bile tam bir Bazarov olmadığını söyler. Kurt ise karşılığı bir romanda, Anday'ın Aylaklar'ındaki Şükrü'de arar. Ona göre Bazarov'u yalnızca pozitivist saymak indirgemecidir, çünkü o hiçbir ilkeye inanmayan, hiçbir değeri kabul etmeyen bir nihilisttir.

Okuma

• İvan Turgenyev, Babalar ve Oğullar, çev. Ergin Altay (İş Kültür, 2008). Beşinci, altıncı, dokuzuncu ve son üç bölümü okuyun.
• Melih Cevdet Anday, Aylaklar. Şükrü ile Muammer'in konuşmalarını Bazarov ile Arkadiy'ninkilerle karşılaştırın.
• Kaan Kurt, «Aylaklar'da Metinlerarası Bir Karşılaşma: Babalar ve Çocuklar, Dönüşümler ve Çatışmalar», Zemin 7 (2024).