Stendhal

Kazanımlar

• Kırmızı ve Siyah'ta Julien Sorel'in okuduğu üç kitabı ve sakladığı Napolyon portresini, Restorasyon Fransası'nda bir gencin hırsını besleyen Napolyon efsanesi olarak açıklayabilir.
• Julien'in yükselişini meşruiyet ve gasp kavramlarıyla çözümleyebilir.
• Julien'in mahkemedeki konuşmasını sınıf yargısı kavramıyla yorumlayabilir.
• Romanın başlığındaki renkleri, Halit Ziya'nın Mai ve Siyah'ıyla karşılaştıran bir çalışma üzerinden tartışabilir.

Video metni

Soğuk açılış

Fransa'nın doğusunda, dağlar arasında küçük bir kasaba: Verrières. Kasabanın kıyısında, dere kenarında bir bıçkı atölyesi. Yaşlı Sorel'in üç oğlu vardır. İkisi iri yarı, çalışkan işçilerdir. Üçüncüsü on sekiz on dokuz yaşlarında, zayıf görünümlü, ince yüzlü bir gençtir. Bıçkıyı beklemesi gerekirken makinenin yukarısındaki bir kirişe tünemiş, kitap okur.

Babası sert bir darbe indirir. Genç az kalsın düşer; elindeki kitap dereye yuvarlanır. Gözleri yaşarır, ama acıdan çok kitabını kaybettiği için.

Gencin adı Julien'dir. Kitaplarını kimseye göstermez. Dereye düşen, en sevdiği kitaptır: Fransa'yı bir zamanlar yöneten bir imparatorun sürgündeki sözlerini derleyen Mémorial de Sainte-Hélène. İmparator yıllar önce düşmüştür. Julien ise hâlâ onun gibi yükselmeyi hayal eder.

Büyük soru

Kahramanlık çağı bittiğinde hırs nereye gider? Bir toplum, yetenekli ama yoksul bir gence hangi kapıları açar, hangilerini kapatır? Ve bir roman, suç işleyen bir kahramanı yargılarken aslında kimi yargılar?

Bağlam

Realizm dersinde (109-03) Stendhal'in romanı yolda dolaşan bir aynaya benzettiğini görmüştük. Bu ayna Kırmızı ve Siyah'tadır. Roman 1830'da yayımlandı ve bir alt başlık taşıyordu: 1830'un Kroniği.

Önceki derste Balzac'ın Rastignac'ı Paris'e savaş ilan ediyordu (240-02). Stendhal'in Julien'i ondan önce yazılmış bir başka taşralı gençtir. Napolyon'un düşüşünden sonra Fransa'da yeniden kral vardır, kilise güçlüdür, soylular eski konumlarına dönmüştür. Bir köylü çocuğu için Napolyon'un ordusundaki gibi hızlı bir yükseliş artık mümkün değildir.

Ana anlatı — Üç kitap ve bir portre

Julien'in kütüphanesi küçüktür. Roman onu tek bir cümleyle sayar. Dünyayı hayal ederken dayandığı tek kitap Rousseau'nun İtiraflar'ıdır. Büyük Ordu'nun bültenleri ve Mémorial de Sainte-Hélène onun Kur'an'ını tamamlar. Bu üç kitap için ölmeye hazırdır; başka hiçbir kitaba inanmaz. Bütün öteki kitapları yükselmek için yalan söyleyen düzenbazların yazdığını düşünür.

Bu listede ince bir ironi vardır. 238-07'de gördüğümüz İtiraflar, duygunun ve samimiyetin kitabıdır. Bültenler ve Mémorial ise zaferin ve iradenin kitaplarıdır. Julien ikisini birden taşır: hassas bir yürek ve bir imparatorun hırsı.

Julien, kasabanın belediye başkanı Bay de Rênal'in evine çocuklarına öğretmen olarak girer. Bay de Rênal Napolyon'dan nefret eden bir kralcıdır. Julien ise yatağının şiltesinde Napolyon'un küçük bir portresini saklar. Bir gün portrenin bulunma tehlikesi doğar. Julien içinden düşünür: nefretini meslek edinmiş bir adamın evinde saklanmış bir Napolyon portresi! Arkasında da kendi el yazısıyla, hayranlığını gösteren tarihli satırlar!

Julien anlar ki Napolyon'un kırmızı üniforması artık kapalı bir yoldur. Açık kalan yol kilisenin siyah cüppesidir. Latince İncil'i ezberler, bir ilahiyat okuluna girer. İnanmadığı bir mesleğe, sırf yükselmek için hazırlanır.

Ana anlatı — Meşruiyet ve gasp

Yılmaz'ın okumasına göre Julien'in yükselişi iki yoldan yürür. Biri meşruiyettir: yeteneği, zekâsı, belleği onu gerçekten hak ettiği bir yere taşır. Öbürü gasptır: aşk ilişkileri, rol yapma ve kurnazlıkla, kendisine ait olmayan bir yeri ele geçirmeye çalışır.

Yılmaz, Martin Turnell'e dayanarak Julien'i hazırlayan iki kitaptan söz eder: Mémorial ona hedefleri, Molière'in Tartuffe'ü ise o hedeflere ulaşmanın yollarını gösterir. Julien Madame de Rênal'in, sonra Paris'te bir markinin kızı Mathilde de La Mole'un aşkını kazanır. Evlilikle soyluların arasına girmek üzeredir. Tam o sırada Madame de Rênal'den gelen bir mektup geçmişini açığa vurur ve her şey çöker. Julien kasabaya döner ve kilisede Madame de Rênal'e ateş eder. Kadın yaralanır, ölmez.

Ana anlatı — Mahkemede bir sınıf

Romanın en ünlü sahnesi Julien'in yargılandığı gün geçer. Julien jüri önünde konuşur ve bağışlanma dilemez. Ölümü hak ettiğini, suçunun korkunç ve önceden tasarlanmış olduğunu söyler. Sonra konuşmayı başka bir yere taşır.

Beyler, der, sizin sınıfınızdan olma onuruna sahip değilim; karşınızda yazgısının alçaklığına başkaldırmış bir köylü görüyorsunuz. Daha az suçlu olsam bile, gençliğimin hak edebileceği acımaya aldırmadan, benim şahsımda bir genç sınıfını cezalandırmak ve sonsuza dek yıldırmak isteyen insanlar görüyorum: aşağı bir sınıfta doğmuş, yoksullukla ezilmiş, ama iyi bir eğitim alma şansını ve zenginlerin kibrinin toplum dediği şeye karışma cüretini bulmuş gençleri.

Julien devam eder: suçum budur ve daha da sert cezalandırılacaktır, çünkü aslında eşitlerim tarafından yargılanmıyorum. Jüri sıralarında zenginleşmiş bir köylü değil, yalnızca öfkeli burjuvalar görüyorum.

Metin anı

Julien'in kütüphanesi, birinci kitaptan:

Büyük Ordu'nun bültenleri ve Mémorial de Sainte-Hélène onun Kur'an'ını tamamlıyordu. Bu üç kitap için ölmeye hazırdı.

Mahkemedeki savunmasından:

Beyler, sizin sınıfınızdan olma onuruna sahip değilim; karşınızda yazgısının alçaklığına başkaldırmış bir köylü görüyorsunuz.

İlk cümledeki «Kur'an» sözcüğü dikkat çekicidir. Stendhal, Napolyon'un anılarını ve askerî bültenleri bir kutsal kitaba benzetir. Julien bir papaz olmaya hazırlanırken asıl inancı bir imparatorun sözlerindedir. Roman bu çelişkiyi hiçbir zaman çözmez: siyah cüppenin altında kırmızı bir üniforma hayali yaşar.

İkinci cümle ise Julien'in ilk kez tam bir açıklıkla konuştuğu andır. Bütün roman boyunca rol yapmış, inançlarını saklamış bir genç, ölüme mahkûm olacağını bildiği anda kim olduğunu söyler: bir köylü. İkiyüzlülük stratejisi mahkemede sona erer ve gerçek ses ancak orada duyulur.

Cevap ve bağlantı

Kahramanlık çağı bittiğinde hırs nereye gider? Kırmızı ve Siyah'ın cevabı keskindir: hırs kılık değiştirir. Napolyon'un yolu kapanınca Julien kilisenin yolunu seçer, ama inanmadan. Toplum ona yetenekleri için bir kapı açar gibi olur, sonra kapıyı kapatır. Roman bir cinayet girişimini değil, bir toplumun kendi sınırlarını nasıl koruduğunu yargılar.

Başlık bu ikiliği taşır. Kırmızı neyi, siyah neyi anlatır? Stendhal bunu romanda açıkça söylemez; okurlar farklı cevaplar önerdi. En bilineni ordunun kırmızısı ile kilisenin siyahıdır, yani Julien'in önündeki iki yol.

Bu başlık Türk romanında da bir yankı buldu. Gülşen, Stendhal'in romanını Halit Ziya'nın Mai ve Siyah'ıyla karşılaştırır. Ona göre Stendhal, Türk romanının modernleşmesine büyük katkı yapan Halit Ziya'yı etkileyen yazarlardan biridir. İki romanda da kişisel acılardan çok toplumsal meseleler öne çıkar; iki yazar da Julien Sorel ve Ahmet Cemil üzerinden bir dönemin romanını kurar. Gülşen'e göre iki romanın ortak tek rengi siyahtır. Bir yanda kırmızı ile siyah, öbür yanda mavi ile siyah: iki genç, iki çağ, aynı karanlıkta biten iki hayal.

Kapanış kancası

Julien Sorel okuduğu kitaplarla bir dünya kurdu ve o dünya onu mahkemeye götürdü. Aradan yirmi yedi yıl geçtikten sonra başka bir Fransız romancı, Gustave Flaubert, okuduğu romanlarla hayatını kurmaya çalışan bir taşra kadınının hikâyesini yazacak. Bir sonraki derste Madame Bovary'ye bakıyoruz: kitaplardan öğrenilen bir aşk, gerçek hayata çarptığında ne olur?

Özet kartı

1. Kırmızı ve Siyah (1830) Verrières kasabasında bir bıçkı atölyesi sahibinin oğlu Julien Sorel'i anlatır. Julien'in dünyası Rousseau'nun İtiraflar'ı, Büyük Ordu bültenleri ve Mémorial de Sainte-Hélène'den kurulmuştur; son ikisi onun Kur'an'ıdır.
2. Julien Napolyon'dan nefret eden kralcı Bay de Rênal'in evinde Napolyon'un portresini saklar. Napolyon'un yolu kapandığı için inanmadığı halde papaz olmaya hazırlanır; bu bir ikiyüzlülük stratejisidir.
3. Yılmaz Julien'in yükselişini meşruiyet ve gasp üzerinden okur; Turnell'e dayanarak Mémorial'ın ona hedefleri, Tartuffe'ün yolları gösterdiğini söyler.
4. Julien mahkemede bağışlanma dilemez, ama jürinin kendisini bir sınıfın cüreti için cezalandıracağını, eşitleri tarafından yargılanmadığını söyler. Turnell'e göre de Julien bir suç için değil, ayrıcalıkları gasp etme girişimi için cezalandırılır.
5. Gülşen Kırmızı ve Siyah'ı Halit Ziya'nın Mai ve Siyah'ıyla karşılaştırır: Stendhal Halit Ziya'yı etkileyenlerdendir ve iki romanın ortak tek rengi siyahtır.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Julien'in dünyasını hangi üç kitap kurar? Bu kitaplar onun karakteri hakkında ne söyler?
2. (Kazanım 1) Julien neden Napolyon'un portresini saklar ve neden papaz olmaya hazırlanır?
3. (Kazanım 2) Yılmaz Julien'in yükselişini hangi iki yol üzerinden okur? Mémorial ve Tartuffe bu yükselişte nasıl bir rol oynar?
4. (Kazanım 3) Julien mahkemede ne söyler? Bu savunma sınıf yargısı kavramıyla nasıl ilişkilidir?
5. (Kazanım 4) Gülşen Kırmızı ve Siyah ile Mai ve Siyah'ı nasıl karşılaştırır?

Cevaplar

1. Rousseau'nun İtiraflar'ı, Büyük Ordu'nun bültenleri ve Mémorial de Sainte-Hélène. Roman son ikisini Julien'in Kur'an'ı olarak anar; Julien bu üç kitap için ölmeye hazırdır ve başka kitaplara inanmaz. İtiraflar duyguyu ve samimiyeti, bültenler ve Mémorial zaferi ve iradeyi temsil eder; Julien hem hassas bir yürek hem de bir imparatorun hırsını taşır.
2. Julien Napolyon'a hayrandır, ama çalıştığı ev Napolyon'dan nefret eden kralcı Bay de Rênal'in evidir; bu yüzden portreyi şiltesinde saklar ve bulunma tehlikesi doğunca dehşete düşer. Napolyon'un düşüşünden sonra ordu yoluyla hızlı bir yükseliş artık mümkün olmadığı için, inanmadığı halde yükselmek amacıyla kilisenin yolunu seçer ve papaz olmaya hazırlanır.
3. Yılmaz iki yoldan söz eder: meşruiyet, yani Julien'in yeteneği ve zekâsıyla hak ettiği yere yükselmesi; ve gasp, yani aşk ilişkileri, rol yapma ve kurnazlıkla kendisine ait olmayan bir yeri ele geçirmeye çalışması. Turnell'e dayanarak Mémorial'ın Julien'e hedefleri, Tartuffe'ün ise bu hedeflere ulaşmanın yollarını gösterdiğini söyler.
4. Julien bağışlanma dilemez, ölümü hak ettiğini ve suçunun tasarlanmış olduğunu kabul eder; ama jürinin kendisini bir genç sınıfının, yoksul doğup iyi bir eğitim alan ve zenginlerin toplumuna karışmaya cüret edenlerin şahsında cezalandırmak istediğini, eşitleri tarafından değil öfkeli burjuvalar tarafından yargılandığını söyler. Bu, mahkemenin suçu değil sınıfı cezalandırdığı iddiasıdır, yani sınıf yargısı suçlamasıdır.
5. Gülşen'e göre Stendhal, Türk romanının modernleşmesine katkı yapan Halit Ziya'yı etkileyen yazarlardandır. İki romanda da kişisel acılardan çok toplumsal meseleler öne çıkar ve iki yazar Julien Sorel ile Ahmet Cemil üzerinden bir dönemin romanını kurar. İki romanın ortak tek rengi siyahtır.

Okuma

• Stendhal, Kırmızı ve Siyah, çev. Bertan Onaran (İş Kültür, 2014). Birinci kitabın ilk bölümlerini ve ikinci kitabın 41. bölümünü okuyun.
• Halit Ziya Uşaklıgil, Mai ve Siyah. Ahmet Cemil'in hayallerini Julien'in hayalleriyle karşılaştırın.
• Victoria Bilge Yılmaz, «Legitimacy and Usurpation: Shattering of the Social Walls in Stendhal's The Red and the Black», Çankaya University Journal of Humanities and Social Sciences 18/2 (2024).
• Hacer Gülşen, «Kırmızı ve Siyah romanı ile Mai ve Siyah romanlarında renkler üzerine bir inceleme», RumeliDE S12 (2023).