Balzac

Kazanımlar

• Balzac'ın İnsanlık Komedyası için yazdığı önsözdeki toplumsal türler fikrini, bir toplumun bütününü romanla kayda geçirme tasarısı olarak açıklayabilir.
• Goriot Baba'da Vautrin'in öğüdünü ve Rastignac'ın son sözlerini paranın ve yükselme hırsının romandaki yeri üzerinden çözümleyebilir.
• Balzac'ın kendi siyasi inançları ile Engels'in «realizmin zaferi» dediği okuma arasındaki gerilimi tartışabilir.
• Goriot Baba'yı Memduh Şevket Esendal'ın Ayaşlı ile Kiracıları'yla karşılaştıran bir çalışmayı pansiyon romanı kavramıyla değerlendirebilir.

Video metni

Soğuk açılış

Paris, 1819. Yoksul bir sokakta bir pansiyon. Adı Vauquer Evi'dir. Salonda cam fanuslar içinde solmuş yapma çiçekler, kötü zevkli mavi mermerden bir saat vardır.

Ama roman bizi önce eşyalarla değil, bir kokuyla karşılar. Birinci odada dilde adı olmayan bir koku vardır; ona pansiyon kokusu demek gerekir. Nemli, küflü, ekşimiş bir koku. Giysilere siner. Yemek artıklarının, mutfağın ve bir hastanenin kokusu birbirine karışır.

Bu pansiyonda yaşlı bir adam, eski bir erişte tüccarı, her ay biraz daha yoksullaşarak yukarıdaki odalara taşınır. Adı Goriot'dur. Kızlarının ikisi de zengin evliliklerle Paris'in en şık salonlarındadır.

Büyük soru

Bir roman bütün bir toplumu anlatabilir mi? Para bir anlatının merkezine, kişilerin önüne geçebilir mi? Ve bir yazar kendi inançlarına rağmen, hatta onlara karşın, bir çağın gerçeğini yazabilir mi?

Bağlam

Realizm ve natüralizm dersinde (109-03) Balzac'ı, romanlarını İnsanlık Komedyası başlığı altında toplayan ve kendini Fransız toplumunun «kâtibi» sayan bir yazar olarak tanımıştık. Önceki derste Austen'ın romanında para salonun kenarında bekliyordu (240-01). Balzac'ta para salonun ortasındadır.

Honoré de Balzac 1799'da doğdu, 1850'de öldü. Goriot Baba 1834'te yazıldı. Romanın merkezinde üç kişi vardır: kızlarına her şeyini vermiş yaşlı Goriot, Paris'e hukuk okumaya gelmiş taşralı genç Eugène de Rastignac ve pansiyonun gizemli, güçlü, alaycı kiracısı Vautrin.

Ana anlatı — Toplumun zoolojisi

Balzac Temmuz 1842'de İnsanlık Komedyası'na uzun bir önsöz yazar. Fikrini doğa bilimlerinden alır. Toplum, der, insanı etkinliğinin geçtiği ortama göre, zoolojideki çeşitler kadar farklı insanlara dönüştürmez mi? Bir asker, bir işçi, bir memur, bir avukat, bir aylak, bir bilgin, bir tüccar, bir denizci, bir şair, bir yoksul, bir rahip arasındaki farklar, kavranması daha zor olsa da, kurtla aslan, eşekle karga, köpekbalığıyla koyun arasındaki farklar kadar büyüktür.

Balzac bundan bir sonuç çıkarır. Doğa bilimci Buffon hayvanlar dünyasının bütününü bir kitapta göstermeye çalışarak muhteşem bir eser yazmıştı. Toplum için de böyle bir eser yazılamaz mıydı? Ama Balzac zorluğu da görür: üç dört bin kişinin rol aldığı bir dramı nasıl ilgi çekici kılabilirdi?

Balzac'ın cevaplarından biri kişilerini birden çok romanda yeniden ortaya çıkarmaktır. Goriot Baba'daki genç Rastignac başka romanlarda yeniden belirir; Şahin'in hatırlattığı gibi Balzac'ın dünyasında bir romanın kahramanı öbürünün yan kişisi olabilir. Tek tek romanlar böylece tek bir büyük toplumun odaları olur.

Ana anlatı — Vautrin'in dersi ve Rastignac'ın savaşı

Goriot Baba'nın en unutulmaz sahnelerinden biri Vautrin'in Rastignac'a verdiği derstir. Vautrin genç adama Paris'in nasıl işlediğini anlatır. Beyaz eldivenli ve tatlı dilli bir adam da birçok cinayet işler, der; kan dökmez ama kurbanının damarlarını aynı kesinlikle boşaltır. Dünyada mutlak bir ölçü olduğuna mı inanıyorsun? İnsanları küçümse ve yasa ağının içinden sıyrılabileceğin delikleri bul.

Sonra ünlü cümle gelir: açıklayamadığın büyük bir başarının sırrı, ortaya çıkmamış bir suçtur; çünkü iyi işlenmiştir. Rastignac onu susturmaya çalışır: bana kendimden şüphe ettiriyorsunuz.

Goriot'nun hikâyesi bu dersin karşı sayfasıdır. Yaşlı adam bütün servetini kızlarına vermiş, onları soylularla ve bankacılarla evlendirmiştir. Kızları ise babalarını yalnızca para istemeye gelir. Goriot yoksulluk içinde ölür; kızları cenazesine gelmez. Şahin'in hatırlattığı gibi pansiyon sahibi Madam Vauquer bile yaşlı adamın öldüğü gün, kızlarının saçlarını taşıyan küçük altın madalyonu oda kirası sayıp alır; Rastignac onu elinden çekip alır.

Romanın son sahnesinde Rastignac mezarlığın en yüksek noktasına çıkar ve Paris'e bakar. Gözleri, ulaşmak istediği parlak dünyanın uzandığı yere döner. Sonra büyük bir sesle şöyle der: bundan sonra aramızda savaş var. Ve topluma eldiven atmak için Goriot'nun kızlarından birinin, Madam de Nucingen'in evine yemeğe gider.

Ana anlatı — Bir kralcının gerçekçiliği

Balzac'ın siyasi inancı açıktır. Aynı önsöz şöyle der: iki sonsuz Doğrunun, Din'in ve Monarşi'nin ışığında yazıyorum; çağdaş olayların gerekliliğini ilan ettiği ve aklı başında her yazarın ülkemizi yeniden onlara yöneltmeye çalışması gereken iki zorunluluk.

Yarım yüzyıl sonra bir sosyalist, Friedrich Engels, bu kralcı yazarı en büyük gerçekçi sayar. Nisan 1888'de İngiliz romancı Margaret Harkness'e yazdığı mektupta, Balzac'ı bütün geçmiş, şimdiki ve gelecek Zola'lardan çok daha büyük bir gerçekçilik ustası olarak anar. Ona göre İnsanlık Komedyası, 1816'dan 1848'e yükselen burjuvazinin soylular toplumunu nasıl kemirdiğini, neredeyse yıl yıl, bir vakanüvis gibi anlatır. Engels bu eserden, ekonomik ayrıntılarda bile, dönemin bütün tarihçilerinden, iktisatçılarından ve istatistikçilerinden öğrendiğinden fazlasını öğrendiğini yazar.

Engels'in mektubunun en ince noktası bir çelişkidir. Balzac siyasette meşruiyetçidir, yani eski kral soyunun taraftarıdır; eseri, iyi toplumun kaçınılmaz çöküşüne yakılmış sürekli bir ağıttır; sempatisi yok olmaya mahkûm sınıftadır. Ama hicvi, en çok sevdiği insanları, soyluları anlatırken en keskin hâlindedir. Engels bunu gerçekçiliğin en büyük zaferlerinden biri sayar: yazar kendi sınıfının çöküşünün kaçınılmaz olduğunu görmüş ve onu hak ettiği gibi anlatmıştır.

Bu okuma tartışmasız değildir. Balzac'ın kendisi önsözünde bir tarih ve bir eleştiri tasarladığını söyler; Engels'in gördüğü «zafer», yazarın bilinçli tasarısının değil, gerçeğin kendisinin ürünü sayılır. Hangisinin eserin doğru anahtarı olduğu, eserin kime göre okunduğuna bağlıdır.

Metin anı

Vautrin'in Rastignac'a öğüdü:

Açıklayamadığın büyük bir başarının sırrı, ortaya çıkmamış bir suçtur; çünkü iyi işlenmiştir.

Rastignac, mezarlıkta Paris'e bakarak:

Bundan sonra aramızda savaş var.

Vautrin'in cümlesi romanın ahlaki merkezidir, çünkü bir suçludan gelir. Vautrin romanın sonunda kaçak bir kürek mahkûmu olduğu anlaşılarak yakalanır. Ama söylediği, romanın geri kalanında doğrulanır: Goriot'nun kızlarının servetleri, sevgisiz evliliklerle ve babalarının yoksullaşmasıyla kurulmuştur. Suçlunun ağzından toplumun gizli kuralı konuşur.

Rastignac'ın cümlesi ise bu kurala verilen cevaptır. Genç adam gözyaşlarıyla gömdüğü bir babanın mezarından Paris'e bakar ve oraya savaş ilan eder. Ama savaşın ilk hamlesi o babanın kızının sofrasına oturmaktır. Balzac'ın ironisi tek bir hareketle kurulur: bir gencin masumiyeti Goriot'nun mezarında biter ve kariyeri aynı akşam başlar.

Cevap ve bağlantı

Bir roman bütün bir toplumu anlatabilir mi? Balzac'ın cevabı tek bir roman değil, birbirine bağlanan yüzlerce eserdir. Toplumu doğa bilimcinin gözüyle türlere ayırır, kişilerini romandan romana dolaştırır. Para bu toplumun dolaşımıdır; kan gibi bütün odalara gider.

Bir yazar kendi inançlarına karşın bir çağın gerçeğini yazabilir mi? Engels'in cevabı evettir: kralcı Balzac, soyluların çöküşünü onları en çok sevdiği yerden anlatarak yazmıştır. Bu soru edebiyat eleştirisinde uzun süre tartışılacak ve Lukács'ın «eleştirel gerçekçilik» kavramına kadar uzanacaktır.

Balzac'ın pansiyonu bir asır sonra Ankara'da bir karşılık buldu. Elmas Şahin, Goriot Baba'yı Memduh Şevket Esendal'ın Ayaşlı ile Kiracıları'yla karşılaştırır. İki roman da bir pansiyonda geçer: biri 1819 Paris'inde Madam Vauquer'nin evinde, öbürü Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki Ankara'da Ayaşlı İbrahim Efendi'nin evinde. Şahin'e göre Balzac Fransız aristokrasisini, Esendal ise yeni başkentin bürokrasisini hicveder. Şahin iki pansiyon sahibi arasındaki farkı da vurgular: Madam Vauquer ölü bir adamın madalyonunu kiraya sayarken, Ayaşlı kiracısının kızından borcunu istemez. Pansiyon, iki yazarda da bir toplumun küçültülmüş bir haritasıdır.

Kapanış kancası

Rastignac Paris'e tırmanmaya karar verdi. Birkaç yıl önce Stendhal başka bir taşralı gencin hikâyesini yazmıştı: bir bıçkıcının oğlu, Napolyon'a hayran, ama Napolyon'un gittiği bir çağda yaşayan Julien Sorel. Julien de yükselmek ister; ama onun önünde iki yol vardır. Bir sonraki derste Kırmızı ve Siyah'a bakıyoruz: bir çağ, hırsı olan bir gence hangi yolları açar ve hangisini kapatır?

Özet kartı

1. Balzac Temmuz 1842'de İnsanlık Komedyası'na yazdığı önsözde toplumu, zoolojik türler gibi, meslek ve ortamın biçimlendirdiği toplumsal türlerden oluşan bir bütün olarak görür; Buffon'un doğa için yaptığını toplum için yapmak ister.
2. Balzac kişilerini romandan romana dolaştırır; ayrı romanlar tek bir toplumun parçalarına dönüşür. Goriot Baba'daki Rastignac başka romanlarda da yeniden belirir.
3. Goriot Baba'da Vautrin, açıklanamayan büyük başarıların sırrının ortaya çıkmamış bir suç olduğunu söyler. Goriot kızlarına her şeyini verir ve yoksulluk içinde ölür; Madam Vauquer madalyonunu kiraya sayar. Rastignac mezarlıktan Paris'e «bundan sonra aramızda savaş var» der ve Goriot'nun kızının sofrasına gider.
4. Balzac önsözünde Din'in ve Monarşi'nin ışığında yazdığını söyler. Engels 1888'de onu kendi sınıf sempatilerine karşın soyluların çöküşünü anlattığı için gerçekçiliğin en büyük zaferlerinden biri sayar.
5. Elmas Şahin Goriot Baba'yı Esendal'ın Ayaşlı ile Kiracıları'yla karşılaştırır: iki pansiyon romanı, biri Paris aristokrasisini, öbürü Ankara bürokrasisini hicveder.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Balzac İnsanlık Komedyası'nın önsözünde toplumu neye benzetir? Buffon örneği bu tasarıda nasıl bir işlev görür?
2. (Kazanım 1) Balzac bir toplumu romanla anlatmanın zorluğunu nasıl aşmaya çalışır?
3. (Kazanım 2) Vautrin Rastignac'a ne öğütler? Goriot'nun hikâyesi bu öğüdü nasıl doğrular?
4. (Kazanım 3) Balzac önsözünde kendi siyasi inancını nasıl dile getirir? Engels bu kralcı yazarı neden «realizmin zaferi»nin örneği sayar?
5. (Kazanım 4) Şahin Goriot Baba ile Ayaşlı ile Kiracıları'nı nasıl karşılaştırır?

Cevaplar

1. Balzac toplumun, insanı etkinliğinin geçtiği ortama göre zoolojideki çeşitler kadar farklı insanlara dönüştürdüğünü söyler; bir asker, bir işçi, bir tüccar ya da bir rahip arasındaki farkları kurtla aslan ya da köpekbalığıyla koyun arasındaki farklara benzetir. Doğa bilimci Buffon hayvanlar dünyasının bütününü bir kitapta göstermişti; Balzac aynı şeyi toplum için yapmak, toplumsal türlerin bir envanterini çıkarmak ister.
2. Balzac üç dört bin kişinin rol aldığı bir dramın nasıl ilgi çekici kılınacağını sorar. Cevaplarından biri kişilerini birden çok romanda yeniden ortaya çıkarmaktır: bir romanın kahramanı başka bir romanda yan kişi olur ve tek tek romanlar tek bir toplumun parçaları hâline gelir.
3. Vautrin, beyaz eldivenli ve tatlı dilli adamların da kan dökmeden kurbanlarını tükettiğini, dünyada mutlak bir ölçü olmadığını, insanları küçümseyip yasa ağının deliklerini bulmak gerektiğini söyler ve açıklanamayan büyük başarıların sırrının ortaya çıkmamış bir suç olduğunu ekler. Goriot bütün servetini kızlarına verir; onlar soylularla ve bankacılarla evlenir, babalarını yalnızca para için arar ve cenazesine gelmez. Kızların servetleri sevgisiz evliliklerle ve babalarının yoksullaşmasıyla kurulmuştur. Rastignac'ın son sözü de bu dersi doğrular: Paris'e savaş ilan eder, ama hemen ardından Goriot'nun kızının sofrasına gider; savaşı toplumun içinde yükselmek içindir.
4. Balzac Din'in ve Monarşi'nin ışığında yazdığını, bunların aklı başında her yazarın ülkeyi yöneltmesi gereken iki zorunluluk olduğunu söyler. Engels ise Balzac'ın siyasette meşruiyetçi, sempatisinin çöküşe mahkûm soylulardan yana olduğunu, ama hicvinin tam da bu soyluları anlatırken en keskin hâline geldiğini söyler; yazarın kendi sınıfının çöküşünü görüp anlatması Engels'e göre gerçekçiliğin en büyük zaferlerinden biridir.
5. Şahin'e göre iki roman da bir pansiyonda geçer: Goriot Baba 1819 Paris'inde Madam Vauquer'nin evinde, Ayaşlı ile Kiracıları Ankara'da Ayaşlı İbrahim Efendi'nin evinde. Balzac Fransız aristokrasisini, Esendal yeni başkentin bürokrasisini hicveder. Şahin iki pansiyon sahibi arasındaki farkı da vurgular: Madam Vauquer ölen Goriot'nun madalyonunu kiraya sayarken Ayaşlı ölen kiracısının kızından borcunu istemez.

Okuma

• Honoré de Balzac, Goriot Baba, çev. Elmas Şahin (Salkımsöğüt Yayınları, 2005).
• Memduh Şevket Esendal, Ayaşlı ile Kiracıları. İlk bölümlerdeki pansiyon betimlemesini Goriot Baba'nın açılışıyla karşılaştırın.
• Balzac, «Avant-propos de La Comédie humaine» (1842); Fransızca metni Vikikaynak'ta.
• Friedrich Engels'in Margaret Harkness'e Nisan 1888 mektubu; Balzac üzerine paragrafı okuyun.