Jane Austen

Kazanımlar

• Gurur ve Önyargı'nın ilk cümlesini ve Charlotte Lucas'ın evliliğini, evlilik piyasasını görünür kılan bir ironi olarak çözümleyebilir.
• Bennet ailesinin mülkünün erkek soyuna bağlı oluşunu romandaki kadınların seçimleriyle ilişkilendirebilir.
• Charlotte'un düşüncelerini aktaran paragrafı serbest dolaylı anlatımın bir örneği olarak açıklayabilir.
• Walter Scott ile Charlotte Brontë'nin Austen hakkındaki karşıt yargılarını ve Austen'ı Fatma Âliye'yle karşılaştıran bir çalışmayı, Austen'ın dünyasının genişliği sorusunu tartışmak için kullanabilir.

Video metni

Soğuk açılış

1813. İngiltere'de bir roman çıkar. Kapağında yazarın adı yoktur. İlk cümle bir yasa gibi başlar: herkesin kabul ettiği bir gerçektir ki, iyi bir servete sahip bekâr bir erkeğin bir eşe ihtiyacı vardır.

Cümle ciddi görünür. Ama ikinci paragraf onu tersine çevirir. Böyle bir adam bir çevreye yeni geldiğinde, onun ne hissettiği ya da ne düşündüğü pek bilinmese bile, bu gerçek çevredeki ailelerin zihnine öylesine yerleşmiştir ki, adam onların kızlarından birinin hakkı olan bir mülk sayılır.

Eşe ihtiyacı olan servet sahibi erkek değildir. Eşe ihtiyacı olan, servetsiz kızlardır.

Büyük soru

Evlilik bir aşk hikâyesi midir, yoksa bir piyasa mı? Bir roman bu soruyu açıkça sormadan nasıl sorabilir? Ve dar bir köy dünyasını anlatan bir roman, büyük bir edebiyatın yerini doldurabilir mi?

Bağlam

Bu dersle birlikte yeni bir üniteye, realizmin büyük romanlarına geçiyoruz. Önceki ünitenin son dersinde romantik şairlerin hayal ettiği uzak bir Doğu'yu izlemiştik (239-09). Aynı yıllarda Jane Austen başka bir yöne baktı: bir İngiliz köyüne, bir aileye, bir salona.

Gurur ve Önyargı'nın kahramanı Elizabeth Bennet'tır. Beş kız kardeşin ikincisidir. Babası Bay Bennet zekâsını alaya harcayan bir toprak sahibi, annesi Bayan Bennet tek derdi kızlarını evlendirmek olan bir kadındır. Komşu malikâneye zengin ve genç Bay Bingley gelir; yanında daha da zengin ve kibirli dostu Bay Darcy vardır. Elizabeth Darcy'yi ilk karşılaşmadan itibaren sevmez; romanın adı bu iki kusurdan, gururdan ve önyargıdan gelir.

Ana anlatı — Sayılarla bir aşk romanı

Austen'ın romanı aşktan söz eder, ama sayıları unutmaz. Bingley ile dostlarının bir baloya geldiği ilk akşam, Darcy salona girdikten beş dakika sonra ortalıkta bir söylenti dolaşır: Darcy'nin yılda on bin sterlin geliri vardır. Bay Bennet'ın mülkü yılda iki bin sterlin getirir. Annesinin payı dört bin sterlindir. Bu sayılar romanın bütün gerilimini taşır.

Sorunun çekirdeği yedinci bölümde bir cümleyle verilir. Bay Bennet'ın mülkü, ne yazık ki kızları için, erkek mirasçı olmadığında uzak bir akrabaya geçecek biçimde bağlanmıştır. Bay Bennet öldüğünde evi ve toprağı beş kızına değil, uzak bir kuzene, Bay Collins'e kalacaktır.

Bay Collins bu durumu bir iyilik gibi görür ve kızlardan biriyle evlenmeye karar verir. Önce Elizabeth'e evlenme teklif eder. Elizabeth reddeder. Kısa süre sonra Collins, Elizabeth'in yakın arkadaşı Charlotte Lucas'la nişanlanır.

Ana anlatı — Charlotte'un hesabı

Romanın en keskin sayfalarından biri, Charlotte'un bu kararı nasıl düşündüğünü anlatır. Anlatıcı onun zihnine girer. Bay Collins, elbette, ne akıllı ne de hoş bir adamdır; onunla birlikte olmak sıkıcıdır, ona duyduğu bağlılık da hayalidir. Ama yine de kocası olacaktır. Charlotte, erkekleri de evliliği de pek önemsemeden, evliliği her zaman hedef edinmiştir. Çünkü evlilik, iyi eğitim görmüş ama serveti az genç kadınlar için tek onurlu geçim yoludur; mutluluk verip vermeyeceği belirsiz olsa da yoksulluğa karşı en hoş korunaktır. Yirmi yedi yaşında, hiç güzel olmamış bir kadın olarak, bu şansın bütün değerini hisseder.

«Ama yine de kocası olacaktır» cümlesi kime aittir? Charlotte'un düşüncesi midir, yoksa anlatıcının alaycı yorumu mu? Austen ikisini birden aynı cümleye koyar. Okur hem Charlotte'un hesabını anlar, hem de o hesabın acılığını duyar.

Charlotte Elizabeth'e kararını açıklarken de aynı açıklıkla konuşur. Ben romantik değilim, der, hiç olmadım. Yalnızca rahat bir ev istiyorum. Bay Collins'in karakterini, çevresini ve durumunu düşününce, onunla mutluluk şansımın evliliğe girenlerin çoğununki kadar iyi olduğuna inanıyorum.

Akman'ın incelemesi bu sahneyi Austen'ın romanlarının genel bir sorununa bağlar: evlilik, Austen'ın kadın kişileri için bir aşk meselesi olduğu kadar ekonomik bir zorunluluktur. Elizabeth sevmediği bir adamı reddetmeyi göze alabilir; Charlotte alamaz. İkisi de aynı piyasada durur, ama farklı fiyatlarla.

Ana anlatı — Dar bir bahçe mi, ince bir dokunuş mu?

Austen'ın dünyası küçüktür: birkaç aile, birkaç balo, birkaç mektup. Bu küçüklük onun en büyük gücü müdür, yoksa en büyük sınırı mı? İki romancı bu soruya tam ters cevaplar verdi.

Walter Scott 14 Mart 1826'da günlüğüne Gurur ve Önyargı'yı en az üçüncü kez okuduğunu yazar. Ona göre bu genç hanım, sıradan hayatın karmaşalarını, duygularını ve kişilerini anlatmakta şimdiye kadar gördüğü en harika yeteneğe sahiptir. Scott kendi gücünü de kıyaslar: büyük gürültülü üslubu kendisi de herkes kadar yazabilir; ama sıradan, gündelik şeyleri ve kişileri betimlemenin doğruluğuyla ilginç kılan o incelikli dokunuş ona verilmemiştir. Ne yazık ki böylesine yetenekli bir insan bu kadar erken ölmüştür, diye ekler.

Charlotte Brontë ise 12 Ocak 1848'de eleştirmen G. H. Lewes'e yazdığı mektupta şaşkınlığını saklamaz. Lewes, Gurur ve Önyargı'yı Scott'ın romanlarından daha çok yazmış olmayı isteyeceğini söylemiştir. Brontë kitabı bunun üzerine okur ve ne bulduğunu anlatır: sıradan bir yüzün özenle çekilmiş bir fotoğrafı; özenle çitlenmiş, iyi bakılmış bir bahçe, düzgün kenarlıklar ve narin çiçekler; ama canlı bir yüz yok, açık kır yok, temiz hava yok, mavi tepe yok. Austen'ın hanımları ve beyleriyle onların zarif ama dar evlerinde yaşamak istemez. Brontë'ye göre Austen yalnızca kurnaz ve gözlemcidir; derin değildir.

Metin anı

Romanın ilk cümlesi:

Herkesin kabul ettiği bir gerçektir ki, iyi bir servete sahip bekâr bir erkeğin bir eşe ihtiyacı vardır.

Charlotte Lucas'ın düşüncelerinden:

Evlilik, iyi eğitim görmüş ama serveti az genç kadınlar için tek onurlu geçim yoluydu ve mutluluk verip vermeyeceği belirsiz olsa da, yoksulluğa karşı en hoş korunakları olmalıydı.

İlk cümledeki ironi bir sözcükte gizlidir: «ihtiyaç». Cümleye göre servet sahibi erkeğin bir eşe ihtiyacı vardır. Romanın geri kalanı bunun tersini gösterir: ihtiyaç içinde olanlar, mülkü uzak bir kuzene gidecek beş kız kardeştir. Austen genel bir doğruyu ilan eder gibi yapar, ama o doğrunun kimin çıkarına söylendiğini okura buldurur.

Charlotte'un cümlesi ise ironiyi neredeyse ortadan kaldırır. «Tek onurlu geçim yolu» ve «yoksulluğa karşı korunak» sözleri çıplak bir gerçeği söyler. Anlatıcı Charlotte'la alay etmez; onun seçimini, seçeneksizliğiyle birlikte gösterir. Austen'ın ironisi en keskin yerinde bile acımasız değildir.

Cevap ve bağlantı

Evlilik bir aşk hikâyesi midir, bir piyasa mı? Gurur ve Önyargı'da ikisi birden. Elizabeth sonunda Darcy'yle aşk için evlenir; ama romanın her sayfası bu aşkın bir piyasanın içinde yaşandığını hatırlatır. Austen bu soruyu açıkça sormaz; ilk cümlenin ironisiyle, sayılarla ve Charlotte'un sessiz hesabıyla sordurur.

Dar bir dünya büyük bir edebiyat olabilir mi? Scott'a göre evet; sıradan olanı ilginç kılan ince dokunuş en zor yetenektir. Brontë'ye göre hayır; açık kır ve temiz hava eksiktir. Bu tartışma romanın sonraki tarihi boyunca sürecek: realizm büyük toplumsal panoramaları mı, yoksa küçük hayatların ayrıntısını mı seçmelidir?

Austen'ın Türk okuruyla buluşması da bir karşılaştırma üzerinden tartışıldı. Görhan, Austen'ı Fatma Âliye'yle karşılaştırır: ikisi de kendi edebiyatlarında romanın ilk büyük kadın yazarları arasındadır, ikisi de kadınların evlilik içindeki konumunu ve aşk ile gurur arasındaki gerilimi işler. Görhan'a göre Gurur ve Önyargı ile Fatma Âliye'nin Muhâdarât'ında aşk ile gurur çatışması romanın iskeletini kurar. Ama Görhan'ın bir ifadesi dikkatli okunmalıdır: Austen'ı «ülkesinin ilk kadın romancısı» olarak anar. Romanın yükselişi dersinde (238-08) gördüğümüz gibi İngiliz romanında Aphra Behn'den Eliza Haywood'a ve Mary Davys'e uzanan bir kadın yazarlar kuşağı Austen'dan önce vardı.

Kapanış kancası

Austen'ın romanı sayıları unutmaz: yılda iki bin sterlin, dört bin sterlin, on bin sterlin. Ama para onun romanında hâlâ salonun kenarında bekler. Birkaç on yıl sonra Paris'te bir romancı, Honoré de Balzac, parayı romanın merkezine yerleştirecek ve bütün bir toplumu tek bir büyük eserler dizisinde anlatmaya girişecek. Bir sonraki derste bakıyoruz: para bir romanın asıl kahramanı olabilir mi?

Özet kartı

1. Gurur ve Önyargı (1813) bir genel yasa gibi başlar: servet sahibi bekâr bir erkeğin bir eşe ihtiyacı vardır. İkinci paragraf ironiyi açar: o erkek, çevredeki ailelerin kızlarından birinin hakkı sayılan bir mülktür.
2. Bay Bennet'ın yılda iki bin sterlin getiren mülkü erkek soyuna bağlıdır ve uzak bir kuzene, Bay Collins'e geçecektir; beş kızın geleceği bu yüzden belirsizdir. Darcy'nin geliri yılda on bin sterlindir.
3. Elizabeth Collins'in teklifini reddeder; Charlotte Lucas kısa süre sonra onunla nişanlanır. Charlotte'a göre evlilik, iyi eğitim görmüş ama serveti az kadınlar için tek onurlu geçim yolu ve yoksulluğa karşı en hoş korunaktır. Anlatıcının sesi ile Charlotte'un düşüncesi serbest dolaylı anlatımla iç içe geçer.
4. Walter Scott 1826'da Austen'ın sıradan hayatı betimlemedeki incelikli dokunuşunu kendi yeteneğinin üstünde bulur. Charlotte Brontë 1848'de romanda özenle çitlenmiş bir bahçe görür, ama açık kır, temiz hava ve derinlik bulamaz.
5. Görhan Austen'ı Fatma Âliye'yle karşılaştırır ve iki romancıda aşk ile gurur çatışmasını inceler; ancak Austen'ı «ülkesinin ilk kadın romancısı» sayması, İngiliz romanındaki daha eski kadın yazarlar kuşağını görmezden gelir.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Gurur ve Önyargı'nın ilk cümlesi ne söyler? İkinci paragraf bu cümlenin anlamını nasıl değiştirir?
2. (Kazanım 2) Bennet ailesinin mülkü neden kızlara kalmayacaktır? Romandaki hangi sayılar evlilik piyasasını görünür kılar?
3. (Kazanım 3) Charlotte Lucas neden Bay Collins'le evlenir? Onun düşüncelerini aktaran paragraf serbest dolaylı anlatımı nasıl örnekler?
4. (Kazanım 4) Walter Scott ile Charlotte Brontë Gurur ve Önyargı hakkında nasıl farklı yargılara varır?
5. (Kazanım 4) Görhan Austen ile Fatma Âliye'yi hangi bakımdan karşılaştırır? Görhan'ın Austen hakkındaki hangi ifadesi dikkatle okunmalıdır, neden?

Cevaplar

1. İlk cümle, iyi bir servete sahip bekâr bir erkeğin bir eşe ihtiyacı olduğunun herkesçe kabul edilen bir gerçek olduğunu söyler. İkinci paragraf, böyle bir adamın duyguları bilinmese bile çevredeki ailelerin onu kızlarından birinin hakkı olan bir mülk saydığını ekler. Böylece asıl ihtiyacın servet sahibi erkekte değil, servetsiz kızlarda ve onların ailelerinde olduğu ortaya çıkar; genel bir doğru gibi sunulan cümle bir beklentinin ironisine dönüşür.
2. Bay Bennet'ın yılda iki bin sterlin getiren mülkü, erkek mirasçı olmadığı için uzak bir akrabaya, Bay Collins'e geçecek biçimde bağlanmıştır; beş kızına kalmayacaktır. Annelerinin payı dört bin sterlindir. Darcy'nin yılda on bin sterlinlik geliri ise, girişinden beş dakika sonra salonda konuşulmaya başlanır ve onu bu piyasanın en değerli adaylarından biri yapar. Bu sayılar, evliliğin gelir ve servet üzerinden hesaplandığını gösterir.
3. Charlotte romantik olmadığını, yalnızca rahat bir ev istediğini söyler; ona göre evlilik, iyi eğitim görmüş ama serveti az genç kadınlar için tek onurlu geçim yolu ve yoksulluğa karşı en hoş korunaktır. Paragrafta anlatıcı onun zihnine girer: Collins'in ne akıllı ne hoş olduğunu, ama yine de kocası olacağını söyleyen cümleler hem Charlotte'un düşüncesi hem de anlatıcının alaycı yorumu olarak okunabilir. Ses ile düşüncenin işaretsiz bu karışımı serbest dolaylı anlatımdır.
4. Scott 1826'da romanı en az üçüncü kez okuduğunu, Austen'ın sıradan hayatın karmaşalarını ve kişilerini anlatmada gördüğü en harika yeteneğe sahip olduğunu, gündelik şeyleri doğrulukla ilginç kılan incelikli dokunuşun kendisine verilmediğini yazar. Brontë 1848'de ise romanda özenle çitlenmiş, iyi bakılmış bir bahçe görür; ama açık kır, temiz hava, canlı bir yüz bulamaz ve Austen'ı derin değil, yalnızca kurnaz ve gözlemci sayar.
5. Görhan iki yazarı kendi edebiyatlarının öncü kadın romancıları olarak ele alır; ikisinin de kadınların evlilik içindeki konumunu ve aşk ile gurur arasındaki gerilimi işlediğini, Gurur ve Önyargı ile Muhâdarât'ta aşk ile gurur çatışmasının romanın iskeletini kurduğunu gösterir. Ancak Austen'ı «ülkesinin ilk kadın romancısı» olarak anması dikkatle okunmalıdır, çünkü İngiliz romanında Aphra Behn, Eliza Haywood ve Mary Davys gibi Austen'dan önce gelen kadın yazarlar vardı.

Okuma

• Jane Austen, Gurur ve Önyargı, çev. Hamdi Koç (İş Kültür, 2006).
• Jane Austen, Pride and Prejudice, XXII. bölüm: Charlotte Lucas'ın kararını İngilizce ya da çeviriden okuyun ve cümlelerin kime ait olduğunu işaretleyin.
• Cemile Görhan, «Jane Austen ve Fatma Âliye'nin Romanlarının "Aşk" İzleği Etrafında Karşılaştırılması», Erdem 89 (2025).
• Filiz Barın Akman, «An Investigation of Socio-Economic Incentives and Implications of Matrimony on Women's Lives in Jane Austen's Novels», DTCF Dergisi 58/1 (2018).