Genç Werther'in Acıları

Kazanımlar

• Genç Werther'in Acıları'nın mektup biçimini, editör önsözünü ve Klopstock sahnesini okurun kahramanla özdeşleşmesini kolaylaştıran araçlar olarak çözümleyebilir.
• Goethe'nin Şiir ve Hakikat'te anlattığı romanın doğuşunu ve okurların «bunun ne kadarı gerçek?» sorusunu anahtar roman kavramıyla açıklayabilir.
• Werther ateşini giyim modası, yasaklar ve Nicolai'nin parodisi üzerinden betimleyebilir; bir intihar salgını yaşandığı iddiasını ona karşı çıkan araştırmayla birlikte tartışabilir.
• Werther etkisi kavramının basın araştırmalarına nasıl girdiğini ve Türkiye'deki habercilik çalışmalarında sorumlu yayın tartışmasına nasıl bağlandığını açıklayabilir.

Video metni

Soğuk açılış

1774 sonbaharı. Almanya'da ince bir kitap elden ele dolaşır. Birkaç ay içinde bazı şehirlerde genç erkekler aynı kıyafetle görünmeye başlar: mavi bir frak, sarı bir yelek, sarı bir pantolon. Bu, kitabın kahramanının Lotte'yle ilk kez dans ettiği gün giydiği kıyafettir.

Kitabı yazan yirmi beş yaşında bir avukattır. Adı Johann Wolfgang Goethe'dir. Yıllar sonra kitabın etkisini tek bir benzetmeyle anlatacaktır: koca bir madeni havaya uçurmak için küçük bir kıvılcım yeter. Patlama büyük oldu, der, çünkü gençlik dünyası kendi altını çoktan oymuştu.

Büyük soru

Bir roman okurlarının hayatına ne kadar karışabilir? Okur bir kahramanı sevdiğinde onun giysisini, duygusunu, kaderini de mi benimser? Ve bir kitabın etkisi büyüdükçe, o etki hakkında anlatılanlara ne kadar güvenebiliriz?

Bağlam

Romantizm dersinde (109-02) Werther'i Fırtına ve Coşku hareketinin bir parçası olarak anmıştık. Bu ünite romantizmi yakından okuyor ve ilk durağı bu kitap.

Önceki ünitede Rousseau'nun Julie'sini ve Richardson'ın Pamela'sını, mektuplardan kurulmuş, gözyaşıyla okunan romanlar olarak gördük (238-07). Werther de mektuplardan oluşur, ama bir farkla. Mektupların hepsi tek bir kişiden gelir. Werther arkadaşı Wilhelm'e yazar; Wilhelm'in cevaplarını hiç okumayız. Okur Werther'in dışında bir ses duymaz.

Öykü kısadır. Werther küçük bir kasabaya gelir, bir baloda Lotte'yle tanışır ve ona âşık olur. Lotte, Albert adında dürüst ve düzenli bir adamla nişanlıdır. Werther uzaklaşmayı dener, döner, umutsuzluğu derinleşir. Kitabın sonunda kendi hayatına son verir.

Ana anlatı — Tek sesli bir yürek

Kitap okuru ilk cümleden içeri çeker: ne kadar sevinçliyim uzaklaştığım için! Bu bir anlatıcının özeti değil, bir insanın o günkü ruh hâlidir. Ardından sorular gelir, kendini suçlamalar, sözü yarıda kesilen cümleler. Werther'in düşüncesi kâğıda ne düzende geliyorsa o düzende okunur.

Kitabın açılışında bir editör konuşur. Zavallı Werther'in hikâyesi hakkında öğrenebildiği her şeyi topladığını söyler. Sonra okura döner: onun çektiği acıyı çeken iyi yürekli insan, onun acılarından teselli bul ve daha yakın bir dost bulamıyorsan bu küçük kitap senin dostun olsun.

Bir sahne bu özdeşleşmenin nasıl işlediğini gösterir. 16 Haziran tarihli mektupta bir köy balosunda fırtına çıkar. Konuklar korkar; Lotte onları bir oyunla oyalar. Fırtına dinince Werther ile Lotte pencerenin önüne gider. Yağmur toprağa yağmaktadır. Lotte gözleri dolu dolu gökyüzüne, sonra Werther'e bakar, elini onun elinin üstüne koyar ve tek bir kelime söyler: «Klopstock!»

Werther hemen anlar. Lotte, şair Klopstock'un ikisinin de bildiği bir kasidesini düşünmektedir. Tek bir ad, iki insanın aynı şiiri okumuş, aynı şeyi hissetmiş olduğunu gösterir. Kitaplar burada iki yüreği birbirine bağlayan gizli bir dil olur. Werther'in okurları da kısa süre sonra aynı dili konuşacaktı: bu kez parola «Werther» idi.

Ana anlatı — Bunun ne kadarı gerçek?

Goethe romanın doğuşunu Şiir ve Hakikat'in on üçüncü kitabında anlatır. Anılarının İngilizce baskısına yazılan girişe göre Goethe, Wetzlar'da genç bir avukatken başkasıyla nişanlı sayılan Lotte Buff'a bağlanmıştı. Goethe o yıllarda kendisinin ve arkadaşlarının karanlık, bıkkın bir ruh hâli içinde olduğunu, sonunda yaşamaya karar verdiğini ve bunun için duygularını sözcüklere dökmesi gerektiğini yazar. Bir gün tanıdığı genç bir diplomat olan Jerusalem'in ölüm haberini alır. Goethe'ye göre o anda kitabın planı birden oluşur, donmak üzere olan bir kaptaki suyun hafif bir sarsıntıyla buza dönüşmesi gibi. Kitabı dört haftada, önceden bir plan kâğıda dökmeden yazdığını söyler.

Kitap çıkınca Goethe'yi en çok yoran şey eleştiriler değil, hayranlarıdır. Herkes ona aynı soruyu sorar: bunun ne kadarı gerçek? Goethe bu soruya kızar. Cevap vermek için kitabın biçimini parçalaması gerekirdi. Lotte'yi de birkaç genç kadının özelliklerinden kurduğunu, bu yüzden pek çok kadının «asıl Lotte» sanıldığını anlatır.

Rousseau da Julie'nin önsözünde okuruna aynı soruyu sordurmuş, cevabı vermemişti. Werther'in okurları soruyu yazarın kapısına kadar getirdi.

Ana anlatı — Werther ateşi ve bir söylencenin sınanması

Erkurt ile Şen, kitabın etkisini dış görünüşe kadar izler. Werther'in mavi ceketi ve sarı pantolonu moda olur, moda dergilerine konu olur; romandan sahneler porselen fincanlara işlenir. Aynı makaleye göre kitap İtalya'da, Kopenhag'da ve Leipzig'de yasaklanır. Leipzig'de Werther gibi giyinmek de yasaklanır.

Kitabın ahlakçı okurları başka bir yola da başvurdu. Yazar ve yayıncı Friedrich Nicolai Genç Werther'in Sevinçleri adlı bir parodi yayımladı. Goethe'nin aktardığına göre Nicolai öyküyü ölümcül ana kadar olduğu gibi bırakır, sonra her şeyi bir oyuna çevirir. Werther yaşar, Lotte'yle evlenir ve herkes memnun kalır. Goethe bu mutlu sonla alay eden kısa bir karşı metin yazdı, ama yayımlamadı.

Goethe'nin kendi yorumu açıktır. Halkın düşünsel bir eseri düşünsel olarak karşılaması beklenemez, der. Okur yalnızca konuya bakmış, basılı her kitabın bir ahlak dersi vermesi gerektiği eski önyargısına dönmüştür. Oysa hayatın gerçek bir tablosunun ahlaki bir amacı yoktur. Onaylamaz, kınamaz; duyguları ve eylemleri sonuçlarıyla birlikte gösterir.

Metin anı

Romanın ilk cümlesi, 4 Mayıs 1771 tarihli mektuptan:

Ne kadar sevinçliyim uzaklaştığım için! Sevgili dostum, insan yüreği ne tuhaf şey!

Editörün önsözünden:

Ve sen, iyi yürekli insan, onun çektiği sıkıntıyı çekiyorsan, onun acılarından teselli bul; kaderin ya da kendi kusurun yüzünden daha yakın bir dost bulamıyorsan bu küçük kitap senin dostun olsun.

İlk cümle bir kaçışla başlar. Werther neden kaçtığını tam söylemez; okur onu ne olduğunu bilmeden sever. Bu belirsizlik özdeşleşmeyi kolaylaştırır. Okur boşluğu kendi hikâyesiyle doldurur.

Önsöz ise kitabın en tartışmalı cümlesini taşır. Editör acı çeken okura teselli vaat eder. Goethe'nin anlattıkları bu vaade bir anlam verir: kendisi karanlık düşüncelerinden, onları sözcüklere dökerek kurtulduğunu söyler. Kitabın ahlakçı eleştirmenleri ise aynı cümlede tehlikeli bir çağrı gördü. Bu ikisi arasındaki fark, bir kitabın okuruna ne yaptığı sorusunun özüdür.

Cevap ve bağlantı

Bir roman okurunun hayatına ne kadar karışabilir? Werther bu sorunun ilk büyük örneğidir. Okurlar kahramanın giysisini giydi, Goethe'nin kapısını çalıp gerçeği sordu, ahlakçılar parodi ve yasakla karşılık verdi. Duygunun yükselişini önceki ünitede Julie'nin okurlarında görmüştük; Werther'de bu yükseliş bir kuşağın kimliğine dönüştü.

Etki hakkında anlatılanlara ne kadar güvenebiliriz? Burada dikkatli olmak gerekir. Moda ve yasaklar kaynaklarla belgelenir. İntihar salgını ise Thorson ile Öberg'e göre kanıtla desteklenmeyen bir söylencedir. Bir kitabın gücünü abartmak da onu küçümsemek kadar yanıltıcıdır.

Kitabın adı bugün edebiyatın dışında da yaşar. Özel ile Deniz'in aktardığına göre David Phillips 1974'te İngiltere ve ABD gazetelerinde 1947–1968 arasında yayımlanan intihar haberlerini inceledi. Bu haberlerin ardından intiharların arttığını saptadı ve bu etkiye Werther etkisi adını verdi. Özel ile Deniz aynı makalede Türk gazetelerinin intihar haberlerini inceler ve Dünya Sağlık Örgütü'nün yayın önerilerine ne ölçüde uyduklarını sorar.

Kapanış kancası

Werther Goethe'yi bir gecede ünlü yaptı. Ama Goethe'nin hayatının sonuna kadar yanında taşıdığı eser başka bir kitaptır: bilgisinin sınırına dayanmış bir bilgin, yeniden yaşamak ve her şeyi bilmek için ruhunu şeytana satmaya razı olur. Bir sonraki derste Faust'a bakıyoruz: ruhunu satan adamın anlaşması neyi vaat eder, bedeli kim öder?

Özet kartı

1. Goethe'nin 1774'te yayımlanan Genç Werther'in Acıları tek bir kişinin, Werther'in, arkadaşı Wilhelm'e yazdığı mektuplardan oluşur. Werther nişanlı Lotte'ye âşık olur, umutsuzluğu derinleşir ve kitabın sonunda hayatına son verir.
2. Tek sesli mektup biçimi, okura seslenen editör önsözü ve Lotte'nin tek kelimelik «Klopstock!» sözü, okurun kahramanla özdeşleşmesini kolaylaştırır.
3. Goethe Şiir ve Hakikat'te kitabın planının Jerusalem'in ölüm haberiyle oluştuğunu, kitabı dört haftada yazdığını anlatır. Okurlar ondan «bunun ne kadarı gerçek?» sorusuna cevap ister; Goethe Lotte'yi birkaç kadından kurduğunu söyler.
4. Werther ateşi giyimde (mavi frak, sarı yelek) ve yasaklarda belgelenir. Nicolai'nin Genç Werther'in Sevinçleri mutlu sonlu bir parodidir. Thorson ile Öberg'e göre bir intihar salgını olduğunu gösteren kanıt ise ikna edici değildir.
5. David Phillips 1974'te intihar haberlerinin taklit etkisini Werther etkisi diye adlandırdı. Özel ile Deniz bu kavramı Türk basınının intihar haberlerini sorumlu yayın ölçütleriyle değerlendirmek için kullanır.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Werther'in mektup biçimi Pamela ve Julie'den nasıl ayrılır? Bu fark okurun özdeşleşmesini nasıl etkiler?
2. (Kazanım 1) Klopstock sahnesinde ne olur? Tek bir ad iki kişi arasında neyi ortaya koyar?
3. (Kazanım 2) Goethe Şiir ve Hakikat'te romanın doğuşunu nasıl anlatır? Okurların «bunun ne kadarı gerçek?» sorusuna neden kızar?
4. (Kazanım 3) Werther ateşinin belgelenmiş izleri nelerdir? İntihar salgını iddiası hakkında Thorson ile Öberg ne söyler?
5. (Kazanım 4) Werther etkisi kavramını kim, hangi çalışmada kullandı? Bu kavram Türkiye'deki habercilik araştırmalarında nasıl yer bulur?

Cevaplar

1. Pamela ve Julie'de birden çok kişinin mektuplarını okuruz. Werther'de ise mektupların hepsi Werther'den gelir; arkadaşı Wilhelm'in cevaplarını hiç okumayız. Okur Werther'in dışında bir ses duymaz, olaylara yalnızca onun gözünden bakar. Bu da okurun Werther'le özdeşleşmesini kolaylaştırır.
2. 16 Haziran tarihli mektupta bir köy balosunda fırtına çıkar. Fırtına dinince Lotte pencerenin önünde, gözleri dolu, elini Werther'in elinin üstüne koyar ve «Klopstock!» der. Werther onun şairin bir kasidesini düşündüğünü hemen anlar. Tek bir ad, iki kişinin aynı şiiri okuyup aynı şeyi hissettiğini gösterir; kitaplar iki yürek arasında gizli bir dil olur.
3. Goethe, Wetzlar'daki mutsuz bağlılığını ve o yıllardaki karanlık ruh hâlini anlatır. Tanıdığı genç diplomat Jerusalem'in ölüm haberini alınca kitabın planının bir anda, donmak üzere olan suyun sarsıntıyla buza dönüşmesi gibi oluştuğunu söyler. Kitabı dört haftada yazmıştır. Okurların sorusuna kızar, çünkü cevap vermek için eserin biçimini parçalaması gerekirdi. Üstelik Lotte'yi birkaç kadının özelliklerinden kurmuştu.
4. Erkurt ile Şen'e göre Werther'in mavi ceketi ve sarı pantolonu moda oldu, moda dergilerine girdi, romandan sahneler porselen fincanlara işlendi. Kitap İtalya'da, Kopenhag'da ve Leipzig'de yasaklandı; Leipzig'de Werther gibi giyinmek de yasaklandı. Thorson ile Öberg ise 2003'te bir intihar salgını olup olmadığını sorgular. Makalenin özetine göre birkaç taklit vakası görülebilir, ama bir salgını gösteren kanıt ikna edici değildir.
5. Sosyolog David Phillips 1974'te İngiltere ve ABD gazetelerinde 1947–1968 arasında yayımlanan intihar haberlerini inceledi. Haberlerin ardından intiharların arttığını saptadı ve buna Werther etkisi adını verdi. Özel ile Deniz bu kavramdan yola çıkarak Türk gazetelerinin intihar haberlerini inceler ve Dünya Sağlık Örgütü'nün yayın önerilerine ne ölçüde uyulduğunu sorar.

Okuma

• Johann Wolfgang von Goethe, Genç Werther'in Acıları, çev. Mahmure Kahraman (İş Kültür, Hasan Âli Yücel Klasikleri dizisi).
• Goethe, Dichtung und Wahrheit, XIII. kitap. Romanın doğuşunu ve okurların tepkisini anlattığı bölümü okuyun.
• Gökhan Şefik Erkurt ve Hakan Şen, «"Genç Werther'in Acıları" Romanındaki İzleklerle Toplumsal Değişimlere Etkisi Bağlamında J. W. von Goethe'nin Evrensel Kişiliği ve Edebi Dehası», Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 9/4 (2022).
• Elif Korap Özel ve Şadiye Deniz, «Türk Medyasının İntihar Haberlerini Sunumunda Etik Sorunlar», bilig 77 (2016). Yalnızca Werther etkisini tanımlayan giriş bölümünü okuyun.