Swift

Kazanımlar

• Gulliver'in Gezileri'nin dört yolculuğunu ve her yolculukta değişen ölçeğin hicivdeki işlevini anlatabilir.
• Lilliput'un yumurta savaşını, Brobdingnag kralının hükmünü ve Lagado'nun proje adamlarını metinden örneklerle yorumlayabilir.
• Swift'in 1725 tarihli mektubundaki «akla yetenekli hayvan» düşüncesini, Houyhnhnm'ler ile Yahoo'lar karşıtlığıyla ilişkilendirebilir.
• Dördüncü yolculuğun mizantropi mi yoksa ıslah amaçlı bir hiciv mi olduğu tartışmasını Thackeray ve Barut üzerinden değerlendirebilir; eserin Türkçede çocuk kitabı olarak yolculuğunu yorumlayabilir.

Video metni

Soğuk açılış

Bir adam, uzun bir yolculuktan sonra evine döner. Karısı onu kucaklar ve öper.

Adam bayılır. Neredeyse bir saat kendine gelemez.

Yıllar boyunca bu iğrenç hayvanın dokunuşuna alışık olmadığını söyler. Eve döndükten sonraki ilk yıl karısına ve çocuklarına tahammül edemez; onların kokusu dayanılmazdır, aynı odada yemek yemelerine bile izin veremez. Bugün bile ekmeğine dokunmaya, bardağından içmeye cesaret edemezler.

Eve döndüğünde ilk parasıyla iki genç at satın alır. Ahırda onlarla her gün en az dört saat konuşur. Atları onu oldukça iyi anlar.

Adamın adı Lemuel Gulliver'dir. Bir kitabın son sayfasındayız ve bir insan, insanlardan tiksinmeyi atlardan öğrenmiştir.

Büyük soru

Hiciv insanları düzeltmek için mi yazılır, yoksa onlardan tiksindiği için mi? Ve en sert hicivlerden biri çocuk kitabına dönüştüğünde ondan geriye ne kalır?

Bağlam

238-03'te ıssız adasında bir düzen kuran Robinson Crusoe'yu gördük. 1726'da, Crusoe'dan yedi yıl sonra, bir başka İngiliz gezgin yola çıkar. Ama Lemuel Gulliver'in düştüğü yerler hiçbir haritada yoktur.

Gulliver dört yolculuk yapar. Önce Lilliput'a düşer: insanların bir parmak boyunda olduğu bir ülkeye. Sonra Brobdingnag'a: devlerin ülkesine, bu kez kendisi minik bir oyuncak olur. Üçüncü yolculukta havada yüzen Laputa adasına ve bilginlerle, proje adamlarıyla dolu Lagado şehrine uğrar. Dördüncüsünde akıllı atların, Houyhnhnm'lerin yönettiği bir ülkeye varır; orada insana benzeyen, pis ve saldırgan yaratıklara Yahoo denir.

110-03'te Swift'in bebeklerin yenmesini öneren «Mütevazı Bir Öneri»sinin ironisini okuduk. Gulliver aynı yazarın daha uzun ve daha geniş bir hicvidir. Swift, kitabı bitirirken 29 Eylül 1725'te dostu şair Alexander Pope'a yazdığı bir mektupta amacını açıkça söyler: bütün emeklerinde kendine koyduğu asıl amaç dünyayı eğlendirmek değil, kızdırmaktır.

Ana anlatı — Küçük ve büyük insanlar

Lilliput'ta Gulliver bir saray görevlisinden ülkenin derdini dinler. İki büyük imparatorluk, Lilliput ve Blefuscu, otuz altı aydır çetin bir savaşın içindedir. Savaşın nedeni şudur: eskiden yumurtalar büyük ucundan kırılırdı. Ama bugünkü imparatorun dedesi çocukken yumurtasını bu eski usulle kırarken parmağını kesmiş, babası da bütün halka yumurtaları küçük ucundan kırmayı emreden bir ferman çıkarmıştı.

Halk bu yasaya öyle öfkelenir ki altı isyan çıkar; bir imparator hayatını, bir başkası tacını kaybeder. Hesaplara göre on bir bin kişi, yumurtalarını küçük ucundan kırmaktansa ölmeyi seçmiştir. Bu tartışma üzerine yüzlerce kalın cilt yazılmış, «Büyük-uççular»ın kitapları yasaklanmıştır. Blefuscu, Lilliput'u peygamberleri Lustrog'un kutsal kitabının temel bir öğretisine aykırı davranarak dinde bölünmeye yol açmakla suçlar. Oysa kitapta yazan yalnızca şudur: bütün gerçek inananlar yumurtalarını uygun uçtan kırsın. Hangi ucun uygun olduğu ise, anlatıcının deyişiyle, herkesin vicdanına kalmıştır.

Swift burada ölçeği bir mercek gibi kullanır. Küçücük insanların küçücük bir sorun uğruna binlerce kişiyi öldürmesi gülünçtür. Ama «din bölünmesi», «yasaklanan kitaplar», «sürgünler» sözcükleri okurun kendi dünyasından gelir.

İkinci yolculukta ölçek tersine döner. Brobdingnag'da bu kez Gulliver küçüktür ve dev bir kralla konuşur. Kendi ülkesini gururla anlatır: yasalarını, meclisini, savaşlarını. Kral onu dinler, sorular sorar ve sonunda hükmünü verir: anlattıklarından ve güçlükle ağzından aldığı cevaplardan, Gulliver'in yurttaşlarının büyük çoğunluğunun, doğanın yeryüzünde sürünmesine izin verdiği en zararlı, en iğrenç küçük haşarat soyu olduğu sonucuna varmaktadır.

Ana anlatı — Akıl ve atlar

Üçüncü yolculuk, Aydınlanma çağının akıl ve bilim tutkusuna yönelir. Lagado'da Gulliver bir akademiyi gezer. Karşılaştığı ilk adam cılız, yüzü ve elleri isten kararmış biridir. Sekiz yıldır salatalıklardan güneş ışığı çıkarmak için bir proje üzerinde çalışmaktadır: ışık, sıkıca kapatılmış şişelerde saklanacak ve soğuk yazlarda havayı ısıtmak için salıverilecektir. Adam, sekiz yıl daha çalışırsa valinin bahçelerine uygun bir fiyatla güneş ışığı sağlayabileceğinden kuşku duymaz; ama sermayesi azalmıştır, Gulliver'den buluşçuluğa bir teşvik ister.

Dördüncü yolculuk kitabın en karanlık yeridir. Houyhnhnm'lerin ülkesinde atlar akıllı, dürüst ve sakindir; yalan nedir bilmezler. İnsana benzeyen Yahoo'lar ise pis, açgözlü ve saldırgandır. Gulliver önce kendini onlardan biri sanılınca iğrenir, sonra yavaş yavaş atların gözüyle bakmaya başlar ve insanlardan, kendisi de dahil, tiksinir.

Swift'in Pope'a yazdığı mektup, bu karanlığın bir anahtarını verir. Swift, bütün topluluklardan, mesleklerden ve cemaatlerden hep nefret ettiğini, ama sevgisinin bireylere yöneldiğini söyler: avukatlar zümresinden nefret eder, ama falanca avukatı sever; hekimler, askerler, İngilizler, İskoçlar, Fransızlar için de böyledir. Asıl nefret ettiği ise insan denen hayvandır; ama John'u, Peter'ı, Thomas'ı yürekten sever. Sonra bir tasarısından söz eder: insanı animal rationale, yani akıllı hayvan diye tanımlamanın yanlış olduğunu ve onun yalnızca rationis capax, yani akla yetenekli bir hayvan olduğunu gösteren bir inceleme.

Ana anlatı — Mizantrop mu, ıslahçı mı?

Bu kitap bir insan düşmanının eseri midir? On dokuzuncu yüzyılın ortasında romancı William Makepeace Thackeray, on sekizinci yüzyıl mizahçıları üzerine verdiği derslerde Swift'e sert bir hüküm verir. Thackeray, kitabın mizahına ve kurgusuna okuyan herkesin hayran kalacağını kabul eder. Ama ahlakı için şunu söyler: korkunç, utanç verici, erkekliğe yakışmayan, küfür dolu. Dinleyicilerinden Gulliver'in son bölümünü okumamış olanlara bir tavsiyesi vardır: okumayın.

Thackeray'e göre son bölüm, önceki bölümlerin bir sonucudur. Swift insanlığın bütün değersizliğini, küçüklüğünü, zalimliğini, kibrini görmüştür ve bu korkunç alegoriyi yazarken söylediği şey, insanın tamamen kötü olduğudur.

Erol Barut ise dördüncü yolculuğu başka türlü okur. Barut'a göre Yahoo'lar Swift'in insan görüşünü değil, insandaki hayvani yanı temsil eder: aydınlanmamış, akıldışı öğeyi. Swift Yahoo'dan tiksinirken insandaki kaba hayvanı, savaşı, yalanı ve hayvanca davranışı yerer. Barut'a göre Swift'in amacı ağırlıklı olarak hicivli ve ıslah edicidir. Barut, Swift'in bireyleri hiç nefretle anmadığını da hatırlatır ve aynı mektubun bireylere duyulan sevgiyi söyleyen kısmına dikkat çeker.

İki okuma aynı mektuba bakar. Thackeray insan denen hayvandan nefret eden cümleyi, Barut ise John'u, Peter'ı ve Thomas'ı seven cümleyi öne çıkarır.

Metin anı

Lilliput'ta yumurta savaşının kaynağı:

Onların kutsal kitabının sözleri şudur: «Bütün gerçek inananlar yumurtalarını uygun uçtan kırsın.» Hangi ucun uygun uç olduğu ise, benim naçizane kanaatime göre, herkesin vicdanına bırakılmış gibidir.

Brobdingnag kralının hükmü:

Senin kendi anlattıklarından ve büyük zahmetle ağzından aldığım cevaplardan, yurttaşlarının büyük çoğunluğunun, doğanın yeryüzünde sürünmesine izin verdiği en zararlı, en iğrenç küçük haşarat soyu olduğu sonucuna varmaktan başka çarem yok.

Ve Swift'in Pope'a mektubundan:

Bütün emeklerimde kendime koyduğum asıl amaç, dünyayı eğlendirmek değil, kızdırmaktır.

İlk parça, hicvin nasıl çalıştığını gösterir. Kutsal metin açıktır: yumurtalar uygun uçtan kırılmalıdır. Ama hangi ucun uygun olduğunu söylemez. İnsanlar belirsiz bir cümle uğruna birbirini öldürür. Gülünç olan yumurta değil, onun için dökülen kandır.

İkinci parçada Swift, hicvi Gulliver'in ağzından değil, bir yabancının ağzından söyletir. Gulliver ülkesini överken, dev kral aynı anlatıdan tam tersi bir sonuç çıkarır. Okur, kendi ülkesinin aynaya tutulmuş görüntüsüyle karşılaşır.

Üçüncü parça, bütün kitabın niyetini tek cümleye sığdırır. Swift eğlendirmek istemez; ama kitabı kuşaklar boyunca okurları eğlendirdi. Bu, bir yazarın niyeti ile eserinin kaderi arasındaki mesafeyi gösterir.

Cevap ve bağlantı

Hiciv insanları düzeltmek için mi yazılır, yoksa onlardan tiksindiği için mi? Swift'in kendi mektubu iki cevabı birden taşır: insan türünden nefret eden bir cümle ve tek tek insanları seven bir cümle. Thackeray ilkini, Barut ikincisini öne çıkarır. Bu iki okumadan hangisini seçeceğimiz, Gulliver'in atlarla konuşan son hâline nasıl baktığımıza bağlıdır: onu Swift'in sözcüsü mü sayarız, yoksa Swift'in bu kez kendi anlatıcısıyla alay ettiğini mi düşünürüz?

Sert bir hiciv çocuk kitabına dönüşünce ondan geriye ne kalır? Neydim'e göre Swift'in romanı Türkçeye ilk kez 1872'de Mahmut Nedim tarafından Gulliver Nâm Müellifin Seyahatnâmesi adıyla çevrildi. Neydim, Robinson Crusoe ile Gulliver'in çocuklar için yazılmadıkları hâlde Türkiye'de çeviri çocuk edebiyatının ilk örnekleri arasında sayıldığını ve bunun Osmanlı'nın Batı Aydınlanması'nın izinden gitme çabasının bir yansıması olarak görülebileceğini yazar. Minik insanlar ve devler çocukları eğlendirir; ama yumurta savaşının arkasındaki din kavgası, kralın hükmü ve atlarla konuşan adam, çoğu zaman yetişkin okuru bekler.

Kapanış kancası

Lagado'nun proje adamları, aklın her şeyi çözebileceğine inanan bir çağın gülünç yüzüydü. Bir sonraki derste, aynı çağın bir başka büyük inancıyla alay eden bir yazara geçiyoruz: bu dünyanın olabilecek dünyaların en iyisi olduğuna inanan bir öğretmen ve onun sözüne güvenen genç öğrencisi. Deprem, savaş ve felaketler karşısında «her şey iyiye gidiyor» demek, iyimserlik midir yoksa körlük mü?

Özet kartı

1. Gulliver'in Gezileri (1726) dört hayali yolculuk anlatır: minik insanların Lilliput'u, devlerin Brobdingnag'ı, proje adamlarının Laputa ve Lagado'su, akıllı atların ve insana benzeyen Yahoo'ların ülkesi.
2. Lilliput'ta yumurtanın hangi ucundan kırılacağı yüzünden on bir bin kişi ölür; kutsal metin yalnızca «uygun uçtan» der. Brobdingnag'ın dev kralı, Gulliver'in övdüğü halkını en zararlı küçük haşarat soyu olarak yargılar.
3. Lagado'da bir proje adamı sekiz yıldır salatalıktan güneş ışığı çıkarmaya çalışır; Swift bilimsel gösterişle alay eder. Houyhnhnm'lerin ülkesinde Gulliver insanlardan tiksinir ve eve dönünce ailesine dayanamayıp atlarla konuşur.
4. Swift 1725'te Pope'a amacının dünyayı kızdırmak olduğunu, insan denen hayvandan nefret ettiğini ama bireyleri sevdiğini ve insanın akıllı değil, akla yetenekli bir hayvan olduğunu yazdı. Thackeray son bölümü korkunç bir mizantropi sayar; Barut'a göre Yahoo'lar insandaki hayvani yanı temsil eder ve hiciv ıslah amaçlıdır.
5. Neydim'e göre roman Türkçeye 1872'de Mahmut Nedim tarafından çevrildi; Robinson Crusoe ile birlikte, çocuklar için yazılmadığı hâlde, Türkiye'de çeviri çocuk edebiyatının ilk örnekleri arasında sayıldı.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Gulliver'in dört yolculuğu hangileridir? İlk iki yolculukta ölçeğin değişmesi hicivde nasıl bir işlev görür?
2. (Kazanım 2) Lilliput ile Blefuscu arasındaki savaşın nedeni nedir? Swift bu savaşla neyi hedef alır?
3. (Kazanım 2) Lagado'daki proje adamı ne üzerinde çalışmaktadır ve bu sahne Aydınlanma çağının hangi yönüyle alay eder?
4. (Kazanım 3) Swift'in Pope'a yazdığı mektupta insan üzerine söyledikleri, Houyhnhnm'ler ve Yahoo'lar karşıtlığıyla nasıl ilişkilendirilebilir?
5. (Kazanım 4) Thackeray ve Barut dördüncü yolculuğu nasıl farklı okur? Neydim'e göre eser Türkçede nasıl bir yol izlemiştir?

Cevaplar

1. Gulliver önce insanların bir parmak boyunda olduğu Lilliput'a, sonra devlerin ülkesi Brobdingnag'a, üçüncü olarak havada yüzen Laputa adasına ve bilginlerle dolu Lagado'ya, son olarak akıllı atların, Houyhnhnm'lerin yönettiği ve insana benzeyen Yahoo'ların yaşadığı ülkeye gider. Lilliput'ta Gulliver dev, insanlar küçüktür; küçücük insanların küçücük sorunlar yüzünden birbirini öldürmesi gülünç görünür. Brobdingnag'da ölçek tersine döner ve Gulliver'in övündüğü ülkesi, dev bir kralın gözünden küçük ve zararlı görünür. Ölçek değişimi okurun kendi dünyasına dışarıdan bakmasını sağlar.
2. Savaşın nedeni yumurtaların hangi ucundan kırılacağıdır. Eskiden yumurtalar büyük ucundan kırılırken, bir imparator oğlu parmağını kesince bütün halka küçük ucundan kırmayı emretmiştir; altı isyan çıkar, on bir bin kişi yumurtasını küçük ucundan kırmaktansa ölür, Büyük-uççuların kitapları yasaklanır ve Blefuscu Lilliput'u dinde bölünmeye yol açmakla suçlar. Oysa kutsal kitap yalnızca yumurtaların «uygun uçtan» kırılmasını söyler. Swift, belirsiz bir cümleyi farklı yorumlayan insanların birbirini öldürmesiyle, din ve inanç kavgalarının anlamsızlığıyla alay eder; «din bölünmesi», «yasak kitaplar», «sürgünler» gibi sözcükler okurun kendi dünyasından gelir.
3. Lagado'daki ilk proje adamı sekiz yıldır salatalıklardan güneş ışığı çıkarmaya çalışmaktadır; ışığı sıkıca kapatılmış şişelerde saklayıp soğuk yazlarda havayı ısıtmak için salıvermeyi planlar, sekiz yıl daha çalışırsa başaracağından emindir ama sermayesi azaldığı için Gulliver'den para ister. Sahne, aklın ve bilimin her şeyi çözebileceğine inanan, ama yararsız ya da olanaksız tasarılar peşinde koşan bilimsel gösterişle alay eder. Gulliver kendisinin de gençliğinde bir tür proje adamı olduğunu itiraf eder.
4. Swift mektupta bütün topluluklardan, mesleklerden ve cemaatlerden nefret ettiğini, ama bireyleri sevdiğini, asıl nefret ettiği şeyin «insan denen hayvan» olduğunu söyler. Ayrıca insanın akıllı hayvan (animal rationale) değil, yalnızca akla yetenekli bir hayvan (rationis capax) olduğunu gösteren bir inceleme tasarladığını yazar. Houyhnhnm'ler aklın ve erdemin kusursuz bir hâlini, Yahoo'lar ise akıldan yoksun, pis ve saldırgan bir insan benzerini temsil eder. İnsan, iki uç arasında durur: akla ulaşabilir, ama doğası gereği akıllı değildir.
5. Thackeray kitabın mizahına ve kurgusuna hayran olduğunu söyler, ama son bölümün ahlakını korkunç, utanç verici ve küfür dolu bulur; dinleyicilerine onu okumamalarını tavsiye eder ve bölümde insanın tamamen kötü olduğunu söyleyen bir alegori görür. Barut'a göre ise Yahoo'lar Swift'in insan görüşünü değil, insandaki hayvani, akıldışı yanı temsil eder; Swift insandaki kaba hayvandan, savaştan ve yalandan tiksinir ve amacı ağırlıklı olarak hicivli ve ıslah edicidir. Neydim'e göre roman 1872'de Mahmut Nedim tarafından Gulliver Nâm Müellifin Seyahatnâmesi adıyla Türkçeye çevrildi ve Robinson Crusoe ile birlikte, çocuklar için yazılmadığı hâlde, Türkiye'de çeviri çocuk edebiyatının ilk örnekleri arasında sayıldı.

Okuma

• Jonathan Swift, Gulliver Nâm Müellifin Seyahatnâmesi, çev. Mahmut Nedim (1872); bugünkü tam metinli bir çeviriyle ve bir çocuk baskısıyla karşılaştırın.
• Erol Barut, «Gulliver'in Seyahatleri: Atlar ve İnsanlar», Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 2/3 (1999).
• Necdet Neydim, «History of Children's Literature Translation in Turkey», İstanbul Üniversitesi Çeviribilim Dergisi 13 (2021).
• W. M. Thackeray, The English Humourists of the Eighteenth Century, Swift dersi.
• Gulliver'in eve dönüşünü anlatan son bölümü okuyun. Gulliver'in atlarla konuşmasını Swift'in bir sözcüsünün davranışı olarak mı, yoksa Swift'in kendi anlatıcısıyla alay ettiği bir sahne olarak mı okuyorsunuz? Metinden iki kanıt gösterin.