Komediler

Kazanımlar

• Bir Yaz Gecesi Rüyası ile On İkinci Gece'nin olay örgülerini ve iki oyunun ortak kurgusunu (kargaşa, karışıklık ve düğün) anlatabilir.
• Shakespeare komedisinin neye ve nasıl güldürdüğünü Hazlitt'in «doğanın komedisi» görüşüyle ve Johnson'ın komediden beklediği «hayatın doğru resmi» ölçütüyle karşılaştırabilir.
• Malvolio'nun alaya alınmasını ve oyunların sonundaki düzenin kimi dışarıda bıraktığını, Yıldız'ın «yıkıcılık ve sınırlandırma» okumasıyla tartışabilir.
• Bir Yaz Gecesi Rüyası'nın Türkçede Bir Yaz Masalı adıyla çocuk oyununa dönüşümünü bir uyarlama örneği olarak değerlendirebilir.

Video metni

Soğuk açılış

Bir ormanda, şafak sökerken, bir dokumacı uyanır. Arkadaşları kaçmış, onu uyurken bırakmıştır. Adı Bottom'dır; İngilizcede «dip» demektir.

Geceyi hatırlamaya çalışır. Başında bir eşek kafası vardı; perilerin kraliçesi ona âşık olmuştu; minik periler ona hizmet ediyordu. Ama bunu nasıl anlatsın?

«Çok tuhaf bir görü gördüm. Bir rüya gördüm ki, ne rüyası olduğunu söylemek insan aklını aşar. Bu rüyayı açıklamaya kalkan adam eşektir.»

Sonra karıştırmaya başlar. İnsanın gözü duymamış, kulağı görmemiş, eli tatmamış, dili kavramamış, yüreği anlatamamıştır onun rüyasını. Bir karar verir: Peter Quince bu rüyadan bir türkü yazacak. Adı «Bottom'ın Rüyası» olacak, «çünkü dibi yok».

Ama Bottom'ın yaşadığını hiçbir söz tam anlatamaz.

Büyük soru

Bir komedi, güldürdüğü insanlara karşı adil midir? Ve bir gecelik karışıklık sabah bittiğinde, dünyada gerçekten bir şey değişmiş olur mu?

Bağlam

237-07'de bir aşkın birkaç günde ölüme koştuğunu gördük. Bu derste aynı malzemeyle kurulan iki komedi var: hızlı aşklar, karışan kimlikler, kızının seçtiği adamı istemeyen bir baba. Ama bu kez sonunda mezar değil, düğün vardır.

Sidney Lee'ye göre Bir Yaz Gecesi Rüyası büyük olasılıkla 1595 kışına aittir ve bir soylu düğününü kutlamak için yazılmış olabilir. Kaynakları dağınıktır: Chaucer, Plutarkhos, Ovidius ve Fransız ortaçağ romansı Huon de Bordeaux'daki peri kralı Oberon. Lee'ye göre oyunun bütün kurgusu ise Shakespeare'in kendi buluşudur; peri dünyasının hayaletlerine, neredeyse edebiyatta ilk kez, gerçek bir dramatik ilgi kazandırmıştır.

Atina'da Hermia, babası Egeus'un seçtiği Demetrius'la evlenmek istemez; Lysander'i sever. Yasa, babaya karşı gelen kıza ölümü ya da manastırı öngörür. Hermia ile Lysander ormana kaçar; onları Demetrius, onu da Demetrius'a âşık olan Helena izler. Aynı ormanda peri kralı Oberon ile kraliçe Titania küskündür. Oberon'un hizmetkârı Puck, âşıkların gözlerine sihirli bir çiçeğin suyunu sürer ve herkes yanlış kişiye âşık olur. Titania da uyandığında gördüğü ilk varlığa, eşek kafalı Bottom'a tutulur. Sabah her şey düzelir; üç çift evlenir ve Bottom'la arkadaşları düğünde beceriksiz bir oyun oynar.

On İkinci Gece ise Lee'ye göre büyük olasılıkla 1600'de yazıldı ve 1602'de bir hukuk okulunun salonunda oynandığında, oradaki bir avukat, John Manningham, gördüklerini defterine yazdı. İkizler Viola ile Sebastian bir gemi kazasında birbirini kaybeder. Viola erkek kılığına girer ve Cesario adıyla Dük Orsino'nun hizmetine girer. Orsino, Kontes Olivia'yı sever; Olivia ise Orsino'nun haberlerini getiren Cesario'ya âşık olur; Viola da Orsino'ya. Sonunda Sebastian ortaya çıkar ve düğümler çözülür. Yan olayda Olivia'nın kâhyası Malvolio, sahte bir mektupla kandırılıp gülünç duruma düşürülür.

Ana anlatı — Orman, büyü ve hayal gücü

Atina bir yasalar kentidir: bir baba kızının kiminle evleneceğine karar verir, dük bu yasayı uygular. Orman ise yasanın bittiği yerdir. Âşıklar oraya kaçar, periler orada hüküm sürer, bir dokumacı orada kraliçe tarafından sevilir.

Oyunun sonunda Dük Theseus, âşıkların ormanda yaşadıklarını dinler ve inanmaz. Ona göre deli, âşık ve şair aynı kumaştandır: üçü de hayal gücüyle doludur. Deli, koca cehennemin alamayacağı kadar şeytan görür; âşık, sıradan bir yüzde dünyanın en güzel kadınını görür; şair ise bilinmeyen şeylere biçim verir ve «hiçlik» dediğimiz havaya bir yer ve bir ad kazandırır.

Bu sözler bir alay mıdır, bir övgü mü? Theseus şairi deliyle bir tutar; ama oyunun kendisi de bir şairin hayal gücüyle kurulmuştur. Oyun, Theseus'un küçümsediği şeyi, yani bir gecelik rüyayı, seyirciye gösterir.

Hazlitt oyunun kahramanını beklenmedik bir yerde bulur: dokumacı Bottom'da. Ona göre Bottom'a hak ettiği değer verilmemiştir; o, işçilerin en romantiğidir. Her şeyi üstlenmeye hazırdır: zorbayı da, âşığı da, kadını da, aslanı da oynamak ister.

Düğünde Bottom ile arkadaşları Pyramus ile Thisbe'yi oynar: iki sevgilinin yanlış anlama yüzünden birbiri ardına kendini öldürdüğü bir öykü, gülünç bir beceriksizlikle sahnelenir. Bu sahnedeki küçük oyun, bir önceki dersin tragedyasını gülünç bir aynada gösterir. Pyramus ile Thisbe de kavuşmaları engellenmiş iki sevgilidir; bir duvarın çatlağından konuşurlar ve onlar da bir yanlış anlamayla ölür. Ama burada seyirci ağlamaz, güler.

Ana anlatı — Viola ve Malvolio

On İkinci Gece'nin yüreği Viola'dır. Hazlitt'e göre oyunun büyük ve gizli çekiciliği onun karakterindedir. Orsino'ya âşıktır, ama bunu söyleyemez; onun hizmetinde bir delikanlıdır. Orsino ona kadınların sevgisini küçümseyerek konuşunca Viola, var olmayan bir kız kardeşin öyküsünü anlatır: sevgisini hiç söylemeyen, sırrını bir tomurcuğun içindeki kurt gibi yanaklarını yemeye bırakan, bir anıtın üstündeki Sabır heykeli gibi acıya gülümseyen bir kız.

Oyunun öbür yanında Malvolio vardır. Olivia'nın kâhyasıdır; ciddi, kibirli ve eğlence düşmanıdır. Sir Toby'nin gece içkili şarkılarını susturmaya kalkınca Toby ona sorar: sen erdemlisin diye artık ne pasta kalacak ne bira mı? Olivia'nın nedimesi Maria, onun el yazısını taklit ederek sahte bir aşk mektubu yazar. Malvolio, Olivia'nın kendisine âşık olduğuna inanır; mektubun istediği gibi sarı çoraplar giyer, çapraz bağlar takar, durmadan gülümser. Onu deli sanıp karanlık bir odaya kapatırlar.

Johnson bu sahneleri güldürücü bulur: Malvolio'nun kendi kendine konuşması gerçekten komiktir ve onu gülünç duruma düşüren yalnızca gururudur. Ama Johnson oyunun sonundaki evliliği inandırıcı bulmaz; ona göre sahnede eğlendirse de bu karışıklık hayatın doğru bir resmini vermez ve bir oyundan beklenen öğüdü sağlamaz.

Hazlitt başka bir şey arar. Ona göre On İkinci Gece komedi için belki fazla iyi huyludur: az hiciv içerir, hiç kin içermez; bizi insanların budalalıklarına güldürür, ama onları küçümsetmez. Hazlitt buna «doğanın komedisi» der. Bu komedide Malvolio'ya da, Sir Toby'ye de bir sevgi duyarız; Malvolio'nun ağırbaşlılığına, gülümsemelerine, sarı çoraplarına ve kapatılışına bile içimiz ısınır.

Ana anlatı — Karnaval mı, düzen mi?

İki oyunun ortak kurgusu şudur: bir yasa ya da düzen bir süreliğine askıya alınır, herkes yerini ve kimliğini kaybeder, sonunda düğünlerle yeniden yerine oturur. 236-04'te Rabelais'yi okurken gördüğümüz karnaval düşüncesi burada da işler mi?

Deniz Yıldız'a göre bu soru iki yönlüdür. Viola'nın erkek kılığı, Olivia'nın farkında olmadan bir kadına duyduğu aşk, Titania'nın alt sınıftan bir adama tutulması ve Hermia'nın babanın yasasına karşı kaçışı, toplumsal cinsiyet, sınıf ve arzu sınırlarını gerçekten sarsar. Ama oyunların sonu bu sarsıntıyı geri alır. Theseus Egeus'un yasasını reddeder gibi görünür; oysa Hermia'nın kiminle evleneceğine yine bir erkek, dük karar verir. On İkinci Gece'de ise düğünler kurulurken Malvolio dışarıda kalır.

Oyunun Türkçedeki hayatı da bu soruya başka bir yerden bakar. Avan ile Özcan'a göre tiyatrocu ve çevirmen Emel Bala, Bülent Bozkurt'un çevirisinden yararlanarak Bir Yaz Masalı adında bir çocuk oyunu yazdı. Oyun 2008-2010 sezonlarında Ankara'da, 2016-2017'de Diyarbakır'da Devlet Tiyatroları tarafından sahnelendi. Uyarlamada sihirli çiçek bir gelinciğe, Puck bir çekirgeye dönüşür; Bottom'ın karşılığı, eşek kafası takılan zanaatkâr Makara'dır.

Metin anı

Bir Yaz Gecesi Rüyası'nın dördüncü perdesinden, Bottom uyanınca; 1623 metninden:

İnsanın gözü duymadı, insanın kulağı görmedi, insanın eli tadamadı, dili kavrayamadı, yüreği anlatamadı rüyamın ne olduğunu.

Aynı oyunun beşinci perdesinden, Theseus:

Deli, âşık ve şair, baştan başa hayal gücünden yoğrulmuştur. [...] Hayal gücü bilinmeyen şeylerin biçimlerini doğurdukça, şairin kalemi onları şekle sokar ve havadaki hiçliğe bir yer ve bir ad verir.

On İkinci Gece'nin son sahnesinden:

Malvolio: Hepinizden, bütün sürünüzden öcümü alacağım.

Olivia: Çok kötü aldatıldı.

Bottom'ın sözü, hem gülünç hem derindir. Duyuları karıştırır, ama söylediği şey doğrudur: bazı deneyimler anlatılamaz. Oyun bu gülünç sözle Theseus'un küçümsediği hayal gücünü korur.

Theseus'un konuşması, oyunun kendi hakkındaki sözüdür: küçümseyerek başlayan tanım, şairi hiçliğe yer ve ad veren biri olarak yüceltir.

Malvolio'nun çıkışı ise sevimli kargaşanın bedelini gösterir. Hazlitt ona içimizin ısındığını söyler; Johnson onu gururunun kurbanı sayar; Yıldız onda düğünlerle kurulan düzenin dışarıda bıraktığı adamı görür. Üç okuma aynı sahneye bakar.

Cevap ve bağlantı

Bir komedi, güldürdüğü insanlara karşı adil midir? Hazlitt'e göre Shakespeare komedisi budalalığa güler ama onu küçümsemez; bu yüzden Malvolio'ya bile içimiz ısınır. Johnson ise komediden daha fazlasını, hayatın doğru bir resmini ve bir öğüdü ister. Malvolio'nun öfkeli çıkışı, iki bakışın da sınırını gösterir: sevimli bir oyunun içinde bile biri incinir.

Karışıklık bittiğinde dünyada bir şey değişir mi? Yıldız'a göre oyunlar bir süreliğine cinsiyetin, sınıfın ve arzunun sınırlarını sarsar, ama sonunda düğünler ve dışlanmalarla düzeni yeniden kurar. Başka okurlar bu geçici sarsıntıda bile bir özgürlük deneyimi görür. İki okumanın da metinde dayanağı vardır ve hangisinin ağır bastığı ölçülebilir bir soru değildir.

Oyunun Türkçedeki serüveni de bir cevap verir: bir yetişkin komedisi, Bir Yaz Masalı olarak bir çocuk oyununa dönüşebilir. Theseus'un «hiçliğe bir yer ve ad» dediği şey, her yeni seyirci için yeniden kurulur.

Kapanış kancası

Puck, Bir Yaz Gecesi Rüyası'nın sonunda seyirciye döner: gördüklerinizi bir rüya sayın ve bizi alkışlarınızla bağışlayın. Bir sonraki derste, yıllar sonra yazılmış bir oyunun sonunda başka bir büyücü aynı şeyi yapar: asasını kırmaya ve kitabını denize gömmeye söz verir, sonra seyirciden özgürlüğünü ister. Ve aynı yazarın on dört dizelik şiirlerinde zamanla, ölümle ve sanatın kalıcılığıyla bir hesaplaşma vardır. Bir sanatçı sanatına nasıl veda eder?

Özet kartı

1. Bir Yaz Gecesi Rüyası (Lee'ye göre büyük olasılıkla 1595) Atina'nın yasasından kaçan âşıkları, perilerin büyüsünü ve eşek kafalı Bottom'ı bir ormanda buluşturur; üç düğünle ve işçilerin oynadığı Pyramus ile Thisbe'yle biter.
2. On İkinci Gece'de (büyük olasılıkla 1600) erkek kılığındaki Viola, Orsino ile Olivia arasında bir aşk üçgenine düşer; yan olayda kâhya Malvolio sahte bir mektupla alaya alınır.
3. Hazlitt Shakespeare'in komedisini, budalalığa küçümsemeden gülen bir «doğanın komedisi» olarak görür; Johnson ise On İkinci Gece'nin sonunu inandırıcı bulmaz ve hayatın doğru bir resmini vermediğini söyler.
4. Yıldız'a göre iki oyun da toplumsal cinsiyet, sınıf ve arzu sınırlarını geçici olarak sarsar, ama düğünler ve Malvolio'nun dışlanmasıyla düzeni yeniden kurar.
5. Emel Bala, Bülent Bozkurt çevirisinden yararlanarak oyunu Bir Yaz Masalı adıyla bir çocuk oyununa uyarladı; oyun Ankara ve Diyarbakır'da Devlet Tiyatroları'nca sahnelendi.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Bir Yaz Gecesi Rüyası'nda Atina ile orman arasındaki karşıtlık nedir? Olaylar nasıl bir düğünle sonuçlanır?
2. (Kazanım 1) On İkinci Gece'de Viola'nın kılık değiştirmesi nasıl bir aşk karışıklığı yaratır? Shakespeare'in sahnesinde bu kılık değiştirmenin ek bir katmanı neydi?
3. (Kazanım 2) Hazlitt'in «doğanın komedisi» dediği şey nedir? Johnson On İkinci Gece'nin sonuna neden itiraz eder?
4. (Kazanım 3) Yıldız'a göre iki oyunda düzen hangi noktalarda sarsılır ve sonunda nasıl yeniden kurulur? Malvolio bu okumada nasıl bir yer tutar?
5. (Kazanım 4) Emel Bala'nın Bir Yaz Masalı'sı Shakespeare'in oyununu nasıl değiştirir ve neyi korur?

Cevaplar

1. Atina yasanın kentidir: Egeus kızı Hermia'nın Demetrius'la evlenmesini ister ve yasa babaya karşı gelen kıza ölümü ya da manastırı öngörür. Orman ise yasanın askıya alındığı yerdir: âşıklar oraya kaçar, peri kralı Oberon ile kraliçe Titania orada hüküm sürer, Puck'ın sihirli çiçeği herkesi yanlış kişiye âşık eder ve Titania eşek kafalı Bottom'a tutulur. Sabah büyü çözülür; Hermia ile Lysander, Helena ile Demetrius ve Theseus ile Hippolyta evlenir. Düğünde Bottom ile arkadaşları Pyramus ile Thisbe'yi oynar.
2. Viola erkek kılığına girip Cesario adıyla Dük Orsino'nun hizmetine girer ve ona âşık olur. Orsino onu, sevdiği Kontes Olivia'ya elçi olarak gönderir; Olivia ise Cesario'ya âşık olur. Böylece üç kişi, her biri başka birini severek bir döngüye düşer; ikizi Sebastian ortaya çıkınca karışıklık çözülür. Shakespeare'in sahnesinde kadın rollerini oğlan oyuncular oynadığı için Viola'yı oynayan oğlan, erkek kılığına girmiş bir kızı oynuyordu.
3. Hazlitt'e göre Shakespeare'in komedisi, insanların farkında olmadan taşıdığı budalalıklara güler, ama onları küçümsetmez ve onlara kin beslemez; az hiciv içerir, hiç kin içermez. Bu yüzden Malvolio'ya, Sir Toby'ye, Sir Andrew'a bile bir sevgi duyarız. Johnson ise oyunun ciddi bölümlerini zarif, bazı hafif sahnelerini son derece güldürücü bulsa da, Olivia'nın evliliğini ve ardından gelen karışıklığı inandırıcı bulmaz; ona göre bu son sahnede eğlendirir ama hayatın doğru bir resmini vermez ve bir oyundan beklenen öğüdü sağlamaz.
4. Yıldız'a göre Viola'nın erkek kılığı, Olivia'nın farkında olmadan bir kadına duyduğu aşk, Titania'nın alt sınıftan Bottom'a tutulması ve Hermia'nın babanın yasasına karşı kaçışı toplumsal cinsiyet, sınıf ve arzu sınırlarını sarsar. Ama sonunda düzen düğünlerle yeniden kurulur: Theseus Egeus'un yasasını reddeder gibi görünse de Hermia'nın evliliğine yine bir erkek otorite karar verir. Malvolio ise düğünlerin dışında kalır; öç yemini ederek çıkar. Yıldız'a göre bu dışlanma, oyunun seyirciye tanıdığı sınırlı özgürlüğün sınırını gösterir.
5. Avan ile Özcan'a göre Bala oyunu çocuk seyirci için yeniden kurar: kişilerin adlarını, repliklerini ve olayların sunuluşunu değiştirir; sihirli çiçek bir gelinciğe, Puck bir çekirgeye dönüşür, eşek kafası takılan zanaatkârın adı Makara'dır. Kısa ve yalın cümleler, atasözleri, deyimler, kafiyeler ve şarkılar kullanır, didaktik bir dilden kaçınır. Ama özgün oyunun ana izleğine sadık kalır ve Shakespeare'in dilinin ahengini korumaya çalışır; Bala'ya göre çocuklar sözcükleri bilmese de o ahengi duymalıdır.

Okuma

• Bir Yaz Gecesi Rüyası, çev. Bülent Bozkurt; ayrıca Emel Bala, Bir Yaz Masalı (Pagos Yayınları, 2021).
• Yeşim Pirpir Avan ve Lale Özcan, «Skopos Kuramı Bağlamında Bir Çeviri Eleştirisi Örneği», İstanbul Üniversitesi Çeviribilim Dergisi 20 (2024).
• Deniz Yıldız, «Subversion and Containment in A Midsummer Night's Dream and Twelfth Night», International Journal of Media Culture and Literature 11/2 (2025).
• On İkinci Gece'nin son sahnesini okuyun. Malvolio'nun çıkışından sonra hangi karakterler onun için bir şey söyler? Oyunun sonu sizce onu dışarıda mı bırakır, yoksa geri çağırmaya mı çalışır?