Macbeth

Kazanımlar

• Macbeth'in olay örgüsünü ve hırsın kahramanı cinayetten cinayete nasıl sürüklediğini anlatabilir.
• Cadıların kehanetinin Macbeth üzerindeki etkisini Bradley'nin yorumu ve Banquo ile karşıtlığı üzerinden değerlendirebilir.
• Lady Macbeth'in sahne tarihinde nasıl yorumlandığını ve bu yorumlara toplumsal cinsiyet açısından yöneltilen eleştiriyi tartışabilir.
• Oyunu yazıldığı dönemin siyasal bağlamında, krala başkaldırı ve tanrısal krallık hakkı düşüncesiyle ilişkilendirebilir.

Video metni

Soğuk açılış

Gece yarısı. Bir şatonun içinde bir adam kanlı ellerine bakıyor. Az önce konuğu olan kralı uykusunda öldürmüştür. Kapıya vuruluyor.

«Bu vuruş nereden?» diye sorar. Sonra ellerine döner: «Büyük Neptün'ün bütün okyanusu bu kanı elimden temizleyebilir mi? Hayır; bu el, sayısız denizleri kızıla boyar, yeşili tümden kırmızı yapar.»

Karısı içeri girer. Onun elleri de aynı renktedir. Ama sesi sakindir: «Biraz su bizi bu işten arındırır. Ne kadar kolay, değil mi?»

Oyunun sonuna doğru aynı kadın gece uykusunda şatonun koridorlarında dolaşır. Ellerini yıkar, yıkar, yıkar. «Çık, lanet leke, çık diyorum. [...] Bu eller hiç temizlenmeyecek mi?»

Biraz suyun temizleyeceğini söylediği kan, sonunda hiçbir suyun temizleyemediği bir leke olmuştur.

Büyük soru

Hırs bir insanın içinden mi gelir, yoksa dışarıdan birinin fısıldadığı bir söz mü onu uyandırır? Ve bir cinayetin suçunu kim taşır: eli bıçağı tutan mı, onu cesaretlendiren mi, geleceği haber veren mi?

Bağlam

237-03'te intikamı oyunun sonuna kadar erteleyen Hamlet'i gördük. Macbeth'in kahramanı ise beklemez.

Oyunun başında Macbeth İskoç kralı Duncan'ın yiğit komutanıdır. Savaştan dönerken bir fundalıkta üç cadıyla karşılaşır. Cadılar onu Glamis beyi, Cawdor beyi ve «ileride kral» olarak selamlar. Yol arkadaşı Banquo'ya ise kral olmayacağını, ama krallar soyunun atası olacağını söylerler. Kısa süre sonra Macbeth'e Cawdor beyliği verilir; kehanetin bir parçası gerçekleşmiştir. Macbeth, karısının cesaretlendirmesiyle, şatosuna konuk olan Duncan'ı öldürür ve kral olur. Sonra Banquo'yu, ardından Macduff'un karısını ve çocuklarını öldürtür. Lady Macbeth delirir ve ölür; Macbeth son savaşta Macduff'un eliyle ölür.

Ana anlatı — Kehanet ve seçim

Cadıların sözleri Macbeth'i mi kral katili yaptı? Bradley'nin cevabı kesindir: hayır. Bradley'ye göre cadıların kehanetinin Macbeth üzerindeki etkisi büyüktür, ama açıkça bir etki olarak gösterilir, bundan fazlası olarak değil. Oyunda Macbeth'in eylemlerinin bir dış güç tarafından ona zorla yaptırıldığına dair hiçbir işaret yoktur.

Bradley'nin kanıtı Banquo'dur. Aynı fundalıkta, aynı kehaneti dinleyen Banquo hırslıdır ama dürüsttür; kehanetten neredeyse hiç sarsılmaz. Macbeth ise bir tacın kehanetini duyar duymaz korkuyla irkilir ve hemen cinayeti düşünür. Bradley'ye göre bu ya cinayet düşüncesinin onun için yeni olmadığını, ya da içinde zaten onursuz bir düş taşıdığını gösterir. Cadılar Macbeth'i baştan çıkarmaz; Bradley'nin deyişiyle, Macbeth yalnızca kendi kendisi tarafından baştan çıkarılır. Cadılar yalnızca olacakları haber verir.

Lady Macbeth de kocasını tanır. Macbeth'in mektubunu okuduktan sonra onun doğasından korkar: bu doğa insan iyiliğinin sütüyle fazlasıyla doludur; Macbeth büyük olmak ister, hırssız değildir, ama o hırsa eşlik etmesi gereken kötülükten yoksundur. Ardından karanlığa seslenir: ruhlar gelip onu kadınlığından soysun, göğüslerindeki sütü safraya çevirsin, kan kalınlaşsın ve vicdan azabına giden yol kapansın.

Macbeth cinayetten önce kendi kararsızlığını tartar. Duncan onun konuğu, akrabası ve kralıdır; üstelik iyi bir kraldır. Bu suçu gerekçelendirecek hiçbir şeyi olmadığını kendisi söyler: niyetinin böğrüne batıracak bir mahmuzu yoktur, yalnızca kendini aşıp öbür yana düşen sıçrayan bir hırs.

Ana anlatı — Lady Macbeth mi, Macbeth mi?

Suçun ağırlığı kime aittir? Elif Baş İyibozkurt'a göre Macbeth üzerine yapılan değerlendirmelerin çoğunda şeytani ve kötücül sıfatlar Macbeth'ten çok Lady Macbeth'e yakıştırılır; Macbeth cinayet için kendi iradesine neredeyse ihtiyaç duymayan, karısının ya da cadıların yönlendirdiği soylu bir kahraman olarak görünür.

Baş İyibozkurt bu yaklaşımın izini sahnede sürer. Ona göre 1660'ların başında Sir William Davenant oyunu köklü biçimde değiştirerek sahneye koydu; 1674'te basılan bu versiyonda Macbeth ahlaki bakımdan daha olumlu bir karaktere dönüştü ve ölürken hatasını itiraf etti, Lady Macbeth ise kocası üzerinde etkili, güçlü bir kadın olarak eleştirildi. On sekizinci yüzyılda David Garrick'in Macbeth'i, Hannah Pritchard'ın hiç pişmanlık göstermeyen Lady Macbeth'iyle, karısının yönlendirdiği soylu bir kahramana dönüştü; Lady Macduff ile çocuklarının öldürülmesi gibi sahneler kesildi. Sonra Sarah Siddons Lady Macbeth'i biraz daha hassas bir kadın olarak yorumladı.

Baş İyibozkurt'a göre amaç Lady Macbeth'i temize çıkarmak değildir; her karakterin şiddetle ilişkisini oyundaki bilgilerle değerlendirmektir. Onun okumasında Lady Macbeth, yaşadığı toplumda ancak kocası aracılığıyla yükselebileceğini bilen ve şiddeti erkeklikle eşitleyen düzenin kurallarını Macbeth'e karşı kullanan bir kadındır: onu korkaklıkla suçlar. Bu, onun düşüncelerini daha masum yapmaz, ama onu özünde kötülük taşıyan bir şeytan da yapmaz.

Ana anlatı — Kralı öldürmenin anlamı

Oyun yazıldığı dönemin siyasetinden de ayrı okunamaz. M. Hamit Çalışkan'a göre İskoç kralı VI. James'in 1603'te I. Elizabeth'in ölümü üzerine İngiltere tahtına I. James adıyla çıkması ve 1605'te Guy Fawkes'ın kralı ve soyluları Parlamento binasını havaya uçurarak öldürme planının başarısız olması, Shakespeare'in ilgisini İskoç tarihine yöneltti.

Çalışkan'a göre Shakespeare, kralın tanrının yeryüzündeki temsilcisi olduğunu, ona kaldırılan elin tanrıya kaldırılmış sayılacağını söyleyen ve kiliselerde vaaz olarak okunan bir öğretinin tanığıydı. Bu görüşün en ateşli savunucusu da I. James'ti.

Ama Çalışkan'a göre bu öğretinin bu kadar yaygın biçimde vaaz edilmesi, karşıt görüşün de var olduğunun kanıtıdır: kralın yetkisini halktan aldığını ve halkın hoşnutsuzluğu durumunda onu tahttan indirebileceğini savunan bir görüş. Oyunun sonunda tiran Macbeth'e karşı ayaklananlar da, sonuçta bir krala karşı ayaklanır. Çalışkan oyunda iki okumanın da mümkün olduğunu gösterir.

Metin anı

Birinci perdeden, Macbeth cinayetten önce; 1623 metninden bizim Türkçemizle:

Niyetimin böğrünü dürtecek hiçbir mahmuzum yok; yalnızca sıçrayan bir hırs var, kendini aşar ve öbür yana düşer.

Beşinci perdeden, Macbeth karısının ölüm haberini aldıktan sonra:

Yarın, ve yarın, ve yarın, bu küçük adımlarla günden güne sürünür, yazılı zamanın son hecesine dek; ve bütün dünlerimiz budalalara tozlu ölümün yolunu aydınlattı. Sön, sön, kısa mum! Hayat yürüyen bir gölgeden başka bir şey değil; sahnede saatince çalım satıp dert yanan, sonra sesi bir daha duyulmayan zavallı bir oyuncu. Bir budalanın anlattığı, gürültü ve öfkeyle dolu, hiçbir anlamı olmayan bir masal.

Ve Bradley'nin Macbeth dersinden:

Kesin konuşmak gerekirse, onun yalnızca kendi kendisi tarafından baştan çıkarıldığını söylemeliyiz. [...] Cadılar aslında baştan çıkarmadılar. Yalnızca olayları haber verdiler.

İlk parça, oyunun hırs tanımıdır. Macbeth bir at binicisi imgesi kullanır: mahmuz, atı ileri iter. Onun ise ileri itilmek için dış bir gerekçesi yoktur; yalnızca kendi hırsı vardır ve o hırs öyle sıçrar ki hedefini aşıp öbür yana düşer. Cinayetten önce söylenen bu söz, bütün oyunun sonunu önceden anlatır.

İkinci parça, hırsın sonunda kalanı gösterir. Kral olmak için her şeyi yapan adam, karısının ölüm haberini aldığında yas bile tutamaz; bütün yarınlar ona aynı, anlamsız bir tekrar gibi görünür. Hayatı sahnede bir saatliğine çalım satan zavallı bir oyuncuya benzetir: 237-02'de gördüğümüz Globe'da, bu söz tam da bir oyuncunun ağzından seyirciye söylenir.

Üçüncü parça, bu dersin büyük sorusuna Bradley'nin cevabıdır: hırs içeriden gelir. Ama bu cevap da tartışmasız değildir. Baş İyibozkurt'un gösterdiği sahne tarihi, yüzyıllar boyunca seyircilerin suçu Macbeth'in dışına, kadınlara ve cadılara taşımayı ne kadar istediğini gösterir.

Cevap ve bağlantı

Hırs bir insanın içinden mi gelir, dışarıdan mı fısıldanır? Oyun iki cevabı birlikte sunar. Cadılar bir kapı açar, Lady Macbeth o kapıdan geçmesi için kocasını iter; ama Bradley'nin gösterdiği gibi aynı kapının önünde duran Banquo içeri girmez. Macbeth'in hırsı onun kendi hırsıdır; dış sesler onu yalnızca söze döker.

Suçun kime ait olduğu sorusu ise okurun ve seyircinin kendi dönemini de ele verir. Davenant'ın ve Garrick'in sahneleri suçu kadınlara yükleyerek Macbeth'i soylulaştırdı; Baş İyibozkurt'un okuması bu yükü şiddetin ve erkekliğin ilişkisine geri taşır. Çalışkan ise suçun siyasal anlamına bakar: bir kralı öldürmek, I. James'in İngiltere'sinde yalnızca bir cinayet değil, tanrısal düzene bir saldırıydı.

Türk okuru oyunu birden çok çeviriyle tanır. Baş İyibozkurt, Bülent Bozkurt'un Remzi Kitabevi'nden çıkan çevirisini ve Sabahattin Eyüboğlu'nun İş Bankası Kültür Yayınları'ndaki çevirisini kullanır. Çalışkan 1992'de, dört yüz yıla yakın bir zaman, çeviri ve yabancı bir tarih yüzünden Türk okurunun Macbeth'e on yedinci yüzyıl seyircisinden çok daha yabancı olduğunu, bu yüzden oyunun siyasal bağlamının bilinmesi gerektiğini yazar.

Kapanış kancası

Macbeth bir tacı ele geçirmek için her şeyi yaptı. Bir sonraki oyunun kralı ise tersini yapar: yaşlandığında tacını kendi isteğiyle kızları arasında paylaştırır. İktidarı bırakan bir kral, iktidarın kendisine neler yapmış olduğunu nasıl öğrenir ve bu öğrenme onu neden deliliğe sürükler?

Özet kartı

1. Macbeth'te cadılar Macbeth'i «ileride kral» olarak selamlar; Macbeth karısının cesaretlendirmesiyle konuğu Kral Duncan'ı öldürür, sonra Banquo'yu ve Macduff'un ailesini öldürtür ve sonunda bir tiran olarak ölür.
2. Bradley'ye göre cadılar Macbeth'i zorlamaz, yalnızca haber verir; aynı kehaneti duyan Banquo cinayete yönelmez. Macbeth yalnızca kendi kendisi tarafından baştan çıkarılır.
3. Baş İyibozkurt'a göre sahne tarihinde suç çoğu zaman Lady Macbeth'e ve cadılara yüklendi: Davenant'ın 1674 versiyonu ve Garrick'in sahnelemesi Macbeth'i soylulaştırdı ve bazı sahneleri kesti.
4. Çalışkan'a göre oyun, I. James'in 1603'te tahta çıkışı ve 1605 Barut Komplosu'nun ardından, kralı öldürmenin tanrısal düzene başkaldırı sayıldığı bir dönemde yazıldı; ama kralın yetkisini halktan aldığını söyleyen karşıt görüş de vardı.
5. «Yarın, ve yarın, ve yarın» monoloğu hırsın sonunda kalan boşluğu anlatır. Türkçede oyun Bülent Bozkurt ve Sabahattin Eyüboğlu çevirileriyle okunur.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Cadıların kehanetinden oyunun sonuna kadar Macbeth hangi suçları işler? Hırs onu nasıl sürükler?
2. (Kazanım 2) Bradley'ye göre cadıların Macbeth üzerindeki etkisi nedir? Banquo bu yorumda nasıl bir kanıt işlevi görür?
3. (Kazanım 3) Baş İyibozkurt'a göre Lady Macbeth sahne tarihinde nasıl yorumlanmıştır ve bu yorumların sorunu nedir?
4. (Kazanım 3) Lady Macbeth'in «beni kadınlığımdan soyun» çağrısı toplumsal cinsiyet açısından nasıl okunabilir?
5. (Kazanım 4) Çalışkan'a göre Macbeth hangi siyasal bağlamda yazıldı ve oyunda hangi iki görüş çatışır?

Cevaplar

1. Macbeth önce şatosuna konuk olan Kral Duncan'ı uykusunda öldürür ve kral olur. Ardından cadıların krallar soyunun atası olacağını söylediği Banquo'yu öldürtür; sonra Macduff'un karısını ve çocuklarını öldürtür. Her cinayet bir öncekini güvenceye almak için işlenir; Macbeth'in kendi sözleriyle hırs kendini aşıp öbür yana düşer. Sonunda karısı delirip ölür, Macbeth de bir tiran olarak Macduff'un eliyle öldürülür.
2. Bradley'ye göre kehanetin etkisi büyüktür ama bir etkiden ibarettir; oyunda Macbeth'in eylemlerinin bir dış güç tarafından zorla yaptırıldığına dair işaret yoktur. Cadılar Macbeth'i baştan çıkarmaz, yalnızca olacakları haber verir; Macbeth yalnızca kendisi tarafından baştan çıkarılır. Banquo aynı kehaneti duyar, hırslıdır ama dürüsttür ve neredeyse hiç sarsılmaz; Macbeth ise korkuyla irkilir ve hemen cinayeti düşünür. Bu karşıtlık, cinayet düşüncesinin Macbeth'in içinde zaten var olduğunu gösterir.
3. Baş İyibozkurt'a göre değerlendirmelerin çoğunda şeytani sıfatlar Lady Macbeth'e yakıştırılır ve Macbeth karısının ya da cadıların yönlendirdiği soylu bir kahraman olarak görünür. Davenant'ın 1674'te basılan versiyonunda Macbeth ahlaken olumlu bir karaktere dönüşür ve ölürken hatasını itiraf eder; Garrick'in sahnelemesinde Hannah Pritchard'ın pişmanlıksız Lady Macbeth'i Macbeth'i yönlendiren güç olur ve Lady Macduff ile çocuklarının öldürülmesi gibi sahneler kesilir. Sorun, bu yorumların suçu kadınlara taşıyarak Macbeth'i «günahsız» göstermesi ve bunu çoğu zaman metni kesip değiştirerek yapmasıdır.
4. Lady Macbeth karanlık ruhlardan onu kadınlığından soymalarını, göğüslerindeki sütü safraya çevirmelerini ve vicdan azabının yolunu kapatmalarını ister. Baş İyibozkurt'a göre Lady Macbeth, yaşadığı toplumda kendisine ait bir hareket alanı olmadığını ve ancak kocası aracılığıyla yükselebileceğini bilir; şiddeti erkeklikle eşitleyen düzende etkili olabilmek için kadınlığın geleneksel çağrışımlarından kurtulmak ister ve Macbeth'i korkaklıkla suçlayarak aynı düzenin kurallarını ona karşı kullanır. Bu okuma onu masum yapmaz, ama onu özünde kötülük taşıyan bir şeytan olarak da görmez.
5. Çalışkan'a göre İskoç kralı VI. James'in 1603'te İngiltere tahtına I. James olarak çıkması ve 1605'te Guy Fawkes'ın Parlamento'yu havaya uçurma planının başarısız olması, Shakespeare'in ilgisini İskoç tarihine yöneltti. O dönemde kiliselerde, kralın tanrının yeryüzündeki temsilcisi olduğu ve ona kaldırılan elin tanrıya kaldırılmış sayılacağı vaaz ediliyordu; I. James bu tanrısal krallık hakkı görüşünün en ateşli savunucusuydu. Ama Çalışkan'a göre bu görüşün yaygınlığı, kralın yetkisini halktan aldığını ve halkın hoşnutsuzluğunda onu tahttan indirebileceğini savunan karşıt görüşün de varlığını gösterir; oyunun sonunda tiran Macbeth'e karşı ayaklanma bu ikinci görüşe yer açar.

Okuma

• Macbeth: çev. Bülent Bozkurt (Remzi) ya da Sabahattin Eyüboğlu'nun İş Bankası yayınlarındaki çevirisi.
• Elif Baş İyibozkurt, «Vahşetin Özüne Yolculuk: Lady Macbeth, Cadılar ve "Günahsız Macbeth"», Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 14/27 (2024).
• M. Hamit Çalışkan, «Kralı Öldürmek: Bir Politik Trajedi Olarak Macbeth», Tiyatro Araştırmaları Dergisi 10 (1992).
• A. C. Bradley, Shakespearean Tragedy (1904), IX. ve X. dersler.
• Oyunun ilk perdesindeki cadılar sahnesini okuyun ve Macbeth ile Banquo'nun kehanete verdiği tepkileri iki sütunda karşılaştırın. Bradley'nin yorumunu destekleyen ve zayıflatan birer ayrıntı bulun.