Elizabeth dönemi tiyatrosu

Kazanımlar

• Londra'nın ilk halka açık tiyatrolarının ve Globe'un kuruluşunu, işleyişini ve sonunu anlatabilir.
• Shakespeare'in seyirciye bakışını V. Henry'nin girişi ile Hamlet'in oyunculara öğüdü üzerinden karşılaştırabilir.
• Kadın rollerini oğlan oyuncuların oynamasını ve bunun oyun metinlerindeki izlerini açıklayabilir; ortaoyunundaki zenne ile karşılaştırabilir.
• Tiyatronun siyasetle ve Püriten muhalefetle ilişkisini örneklerle tartışabilir.

Video metni

Soğuk açılış

29 Haziran 1613, Londra, Thames'in güney kıyısı. Ahşap bir tiyatroda VIII. Henry oynanıyor. Kral, kardinalin evinde bir maske eğlencesine giriyor; girişi şenlendirmek için sahnede birkaç top ateşleniyor.

Toplardan birinin tıkacı olan kâğıt ya da bez parçası, çatının sazına düşüyor. Önce kimse aldırmıyor; boş bir duman sanıyorlar, gözleri oyundadır. Ama ateş içten içe tutuşur, çatı boyunca bir fitil gibi koşar ve bir saatten kısa bir sürede bütün binayı temeline kadar yakar.

Bir diplomat, Sir Henry Wotton, üç gün sonra bir mektupta bu yangını anlatır. Kimse ölmemiştir, der; yanan yalnızca tahta, saz ve birkaç unutulmuş pelerindir. Bir adamın pantolonu tutuşmuştur, ama adam aklını çalıştırıp ateşi bir şişe birayla söndürmüştür.

Yanan bina Globe'dur. Shakespeare'in kumpanyasının evi.

Büyük soru

Bir oyunu kimin için yazarsınız: ayakta duran kalabalık için mi, galerideki soylu için mi, yoksa sahnede göremediği şeyleri kafasında tamamlayacak bir hayal gücü için mi?

Bağlam

237-01'de Folyo'yu hazırlayan iki oyuncunun Shakespeare'i bir dost olarak andığını gördük. İkisi de onunla aynı kumpanyada oynamıştı. Bu ders o kumpanyanın dünyasına giriyor.

Sidney Lee'ye göre Shakespeare'in katıldığı kumpanyanın başlıca üyeleri dönemin en büyük trajedi oyuncusu Richard Burbage, John Heming, Henry Condell ve Augustine Phillips'ti; hepsi ömür boyu dostlarıydı. Shakespeare'in oyunları neredeyse hep bu kumpanyanın eliyle sahneye çıktı.

Ana anlatı — Tahta bir O ve kalabalık

Lee'ye göre James Burbage 1576'da Shoreditch'te The Theatre adlı bir oyun evi kurdu; bina Londra şehrinin sınırları dışındaydı. 1592'de Philip Henslowe'un Thames'in güney kıyısında, Bankside'da yaptırdığı Rose açıldı. 1599'da Burbage'ın oğulları Richard ve Cuthbert, The Theatre'ı söküp çoğunlukla onun malzemesiyle Bankside'da yeni bir bina kurdular: Globe.

Lee'ye göre Globe ahşaptan yapılmıştı ve Shakespeare onu V. Henry'nin girişinde «bu tahta O» diye anar. Sahnede dekor pek yoktu; bir savaşı, bir ordu dolusu atı, iki krallığı birbirinden ayıran denizi seyircinin gözü önüne sermek imkânsızdı. Bu yüzden koro seyirciden yardım ister.

Globe aynı zamanda bir işletmeydi. Lee'ye göre Burbage kardeşler binayı kendi paralarıyla kurdu, sonra gelirdeki payları Shakespeare'e ve kumpanyanın başka üyelerine kiraladılar. Bu, Shakespeare'in hem oyuncu, hem yazar, hem ortak olduğu anlamına geliyordu.

Seyirci karışıktı. Sahnenin önündeki avluda oyunu ayakta izleyenler vardı; çevredeki galerilerde oturanlar.

Shakespeare seyircisine iki farklı sesle konuşur. V. Henry'nin korosu ona güvenir: kusurlarımızı düşüncelerinizle tamamlayın, der; bir adamı bin parçaya bölün, atlardan söz ettiğimizde onları görün.

Hamlet'te ise prens, gezgin oyunculara öğüt verirken aynı seyirciyi küçümser. Tutkuyu yırtık pırtık edip bağıran bir oyuncunun, çoğu anlaşılmaz sessiz gösterilerden ve gürültüden başka bir şeye aklı ermeyen ayakta seyircinin kulaklarını patlattığını söyler.

Ana anlatı — Oğlan oyuncular ve kadın rolleri

Elizabeth dönemi İngiliz sahnesinde kadın oyuncu yoktu. Lee'ye göre o dönemin kamuoyu bir kadının halka açık bir sahneye çıkmasını utanmazlık sayıyordu; kadın rollerini erkekler ya da oğlan çocukları oynuyordu.

Lee'ye göre Shakespeare bu uylaşıma oyunlarında göz kırpar. Nasıl Hoşunuza Giderse'nin sonunda Rosalind, seyircideki erkeklere «Eğer kadın olsaydım» diye başlayan bir sonsözle seslenir; oysa onu oynayan bir oğlandır. Antonius ile Kleopatra'da yenik Kleopatra, Roma'da sahneye konacağından ve «ciyaklayan bir oğlan Kleopatra»nın onun büyüklüğünü oynayacağından yakınır.

Aynı uylaşım Türk seyircisine yabancı değildir. Gülden Gözlem Küçük Arat'a göre ortaoyununda kadın rollerine çıkan erkeklere zenne denir. Küçük Arat, kadın rollerinin pek çok gelenekte erkekler tarafından, ince sesli, makyajlı, maskeli oyuncularca canlandırıldığını hatırlatır.

Ana anlatı — Tiyatro ve iktidar

Tiyatro bir eğlence olduğu kadar tehlikeli sayılan bir kalabalıktı. Lee'ye göre Londra'nın Püritenleri uzun zamandır bütün oyunların yasaklanması için çalışıyordu. 22 Haziran 1600'de Danışma Meclisi'ni, Londra çevresinde yalnızca iki oyun evine izin veren bir karar çıkarmaya ikna ettiler: kuzeyde Alleyn'in Fortune'u, güneyde Globe. Lee'ye göre karar yürürlüğe konmadı ve var olan tiyatrolar yollarına devam etti.

Tiyatronun gücü bir kez de siyasette sınandı. Lee'ye göre 1601'de Essex Kontu'nun isyanını hazırlayan dostları, Shakespeare'in kumpanyasından Augustine Phillips'e kırk şilin ödeyip II. Richard'ı Globe'da yeniden oynattılar; bir kralın öldürüldüğü sahnenin halkı ayaklanmaya kışkırtacağını umuyorlardı. Oyun 7 Şubat 1601'de, isyandan bir gün önce oynandı. Lee'ye göre Kraliçe Elizabeth daha sonra bu trajedinin kışkırtıcı bir niyetle sokaklarda ve evlerde kırk kez oynandığından yakındı. Essex idam edildi; oyunculara ise dokunulmadı.

Metin anı

V. Henry'nin girişinden, koronun seyirciye seslenişi; Birinci Folyo'dan bizim Türkçemizle:

Bu horoz dövüşü alanı Fransa'nın uçsuz bucaksız ovalarını alabilir mi? Ya da bu tahta O'nun içine Agincourt'ta havayı dehşete düşüren miğferleri sığdırabilir miyiz? [...] Kusurlarımızı düşüncelerinizle tamamlayın.

Hamlet'in üçüncü perdesinden, prensin oyunculara öğüdü:

Tutkuyu yırtıp pırtık edip paçavraya çeviren, ayakta seyircinin kulaklarını patlatan azgın, peruklu bir adam görmek ruhumu incitir; oysa onların çoğu anlaşılmaz sessiz gösterilerden ve gürültüden başka bir şeye akıl erdiremez.

Ve Wotton'un 1613 tarihli mektubundan, Globe yangınının sonu; Lee'nin dipnotundan bizim Türkçemizle:

Bu erdemli yapının ölümcül sonu buydu; yine de tahta, saz ve birkaç unutulmuş pelerinden başka bir şey yok olmadı. Yalnızca bir adamın pantolonu tutuştu; aklını çalıştırıp şişelenmiş birayla söndürmeseydi belki onu kızartacaktı.

İlk parça, Elizabeth sahnesinin yoksulluğunu bir güce çevirir. Dekor yoktur; o hâlde seyirci kendi dekorunu kuracaktır. Koro seyirciyi bir ortak olarak çağırır: oyun sahnede değil, seyircinin kafasında tamamlanır.

İkinci parça, aynı seyirciye bir prensin gözünden bakar. Hamlet'in eleştirisi aslında kötü oyunculuğa yöneliktir; ama kaba kalabalığı da suçlar. Bu sözler, tam da avluda ayakta duran bir kalabalığın önünde söylenmek için yazılmıştı. Seyirci, kendisiyle alay eden bir cümleyi dinlerken güler.

Üçüncü parça, tiyatronun ne kadar kırılgan olduğunu gösterir. Wotton'un mizahı yangının hafif atlatıldığını söyler. Lee'ye göre bina ertesi yıl yeniden yapıldı, ama yenisi eskisinin ününü hiçbir zaman kazanamadı.

Cevap ve bağlantı

Shakespeare oyunlarını bu soruların hepsini birden taşıyan bir kalabalık için yazdı. Avluda ayakta duran seyirci, galerideki varlıklı izleyici ve bazen saray aynı metni izliyordu. Koro onlara güvendi, Hamlet onlarla alay etti; iki ses de aynı gerçeğe işaret eder: Elizabeth tiyatrosu, seyircisinin hayal gücüne dayanan ve onu kışkırtmaktan çekinmeyen bir kamusal sanattı.

Bu sanat hem ahlakçıların hem iktidarın gözü önündeydi. Püritenler onu kısıtlamak istedi; Essex'in adamları onu bir ayaklanmanın hazırlığı olarak kullanmak istedi. Tiyatro bir işletme, bir sanat ve bir kamusal alan olarak aynı anda var oldu.

Türk tiyatrosunun geleneğinde de benzer uylaşımlar görülür. Kadın rollerini erkeklerin oynaması ortaoyununun zennesinde sürer. 104-08'de gördüğümüz köy seyirlik oyunları gibi, seyircinin hayal gücüne dayanan bir oyun anlayışı dekorsuz sahnenin gücünü de hatırlatır. 207-10'da Tanzimat'ta ilk kumpanyaların Batı tipi tiyatroyu İstanbul'a nasıl getirdiğini görmüştük.

Kapanış kancası

Hamlet'te prens oyunculara öğüt vermekle kalmaz; bir oyunu kendi amacı için kullanır. Amcasının vicdanını yakalamak için sahneye bir cinayet koyar. Ama bu prens neden kılıcını çekmek yerine bir oyun sahnelemeyi seçer? Düşünmek, harekete geçmeyi engeller mi?

Özet kartı

1. Londra'nın ilk oyun evi The Theatre 1576'da James Burbage tarafından şehrin dışında kuruldu; 1599'da Burbage kardeşler onun malzemesiyle Bankside'da Globe'u yaptı. Globe 29 Haziran 1613'te VIII. Henry oynanırken ateşlenen bir topun tutuşturduğu çatısından yandı ve ertesi yıl yeniden yapıldı.
2. Globe herkese açık, ahşap bir oyun eviydi; seyircinin bir bölümü avluda ayakta dururdu. V. Henry'nin korosu seyirciden eksik dekoru hayal gücüyle tamamlamasını isterken Hamlet ayakta seyirciyi küçümser.
3. Kadın rollerini oğlan oyuncular oynardı; bir kadın oyuncunun halka açık bir İngiliz tiyatrosunda ilk kez sahneye çıktığı bilinen tarih 1660'tır. Shakespeare bu uylaşıma Rosalind'in sonsözünde ve Kleopatra'nın yakınmasında göz kırpar. Ortaoyununda kadın rollerini oynayan erkeklere zenne denir.
4. Püritenler tiyatronun yasaklanmasını istedi; 1600'de yalnızca iki oyun evine izin veren karar yürürlüğe girmedi.
5. 1601'de Essex'in dostları II. Richard'ı isyandan bir gün önce Globe'da oynattı; tiyatro siyasi bir araç olarak görülebiliyordu.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Globe nasıl kuruldu ve nasıl yandı? Shakespeare bu binayla nasıl bir ilişki içindeydi?
2. (Kazanım 2) V. Henry'nin girişi ile Hamlet'in oyunculara öğüdü seyirciyi nasıl farklı görür?
3. (Kazanım 3) Elizabeth dönemi sahnesinde kadın rollerini kimler oynardı? Bu uylaşımın oyun metinlerindeki izlerine iki örnek verin.
4. (Kazanım 3) Ortaoyunundaki zenne ile Elizabeth sahnesindeki oğlan oyuncu nasıl karşılaştırılabilir?
5. (Kazanım 4) 1600 kararı ve 1601'deki II. Richard temsili tiyatronun iktidarla ilişkisi hakkında ne gösterir?

Cevaplar

1. Lee'ye göre 1599'da Richard ve Cuthbert Burbage, babalarının 1576'da Shoreditch'te kurduğu The Theatre'ı söktüler ve çoğunlukla onun malzemesiyle Bankside'da Globe'u yaptılar. Bina ahşaptı ve Shakespeare onu V. Henry'de «bu tahta O» diye anar. Burbage kardeşler gelirdeki payları Shakespeare'e ve kumpanyanın başka üyelerine kiraladılar; Shakespeare böylece hem oyuncu, hem yazar, hem ortak oldu. Globe 29 Haziran 1613'te VIII. Henry oynanırken sahnede ateşlenen bir topun tıkacı çatının sazını tutuşturunca bir saatten kısa sürede yandı; ertesi yıl yeniden yapıldı.
2. V. Henry'nin korosu, küçük ahşap sahnenin Fransa'nın ovalarını ve Agincourt savaşını gösteremeyeceğini kabul eder ve seyirciden kusurları düşünceleriyle tamamlamasını, atlardan söz edildiğinde onları görmesini ister; seyirciyi hayal gücüyle oyuna katılan bir ortak olarak görür. Hamlet ise abartılı oynayan oyuncuları eleştirirken ayakta seyirciyi çoğu anlaşılmaz sessiz gösterilerden ve gürültüden başka bir şeye aklı ermeyen bir kalabalık olarak küçümser. İki ses, oyunların karışık bir seyirci için yazıldığını gösterir.
3. Lee'ye göre o dönemde bir kadının halka açık sahneye çıkması utanmazlık sayıldığından kadın rollerini erkekler ya da oğlan çocukları oynardı; bir kadın oyuncunun halka açık bir tiyatroda ilk kez rol aldığı bilinen tarih 8 Aralık 1660'tır. Nasıl Hoşunuza Giderse'nin sonunda Rosalind seyircideki erkeklere «Eğer kadın olsaydım» diye seslenir, oysa onu bir oğlan oynamaktadır. Antonius ile Kleopatra'da Kleopatra, Roma'da kendi büyüklüğünü ciyaklayan bir oğlan Kleopatra'nın oynayacağından yakınır.
4. Küçük Arat'a göre ortaoyununda kadın rollerine çıkan erkeklere zenne denir; kadın rollerini erkeklerin oynaması pek çok tiyatro geleneğinde görülür ve bu roller ince sesli, makyajlı, maskeli erkekler tarafından canlandırılmıştır. Elizabeth sahnesindeki oğlan oyuncu gibi zenne de kadınların sahneye çıkmasının kabul görmediği bir toplumdan doğar. Küçük Arat'a göre zenne, Osmanlı kadınlarının yaşayışının dışında, hatta tersi özelliklerle donatılmış ironik bir tiptir; Shakespeare de bu uylaşımı Rosalind ve Kleopatra örneklerinde ironiyle kullanır.
5. Lee'ye göre Püritenlerin baskısıyla Danışma Meclisi 22 Haziran 1600'de Londra çevresinde yalnızca iki oyun evine izin veren bir karar çıkardı; ama karar yürürlüğe konmadı. 1601'de Essex'in dostları Augustine Phillips'e para ödeyerek II. Richard'ı isyandan bir gün önce Globe'da oynattılar ve bir kralın öldürüldüğü sahnenin halkı kışkırtacağını umdular; Kraliçe daha sonra oyunun kışkırtıcı bir niyetle kırk kez oynandığından yakındı. Bu olaylar tiyatronun hem ahlakçıların hem iktidarın gözünde tehlikeli bir kalabalık ve etkili bir araç olarak görüldüğünü gösterir.

Okuma

• William Shakespeare, V. Henry, güncel bir Türkçe çeviriyle; özellikle koronun giriş konuşması.
• Hamlet'in Eyüboğlu çevirisi (çev. Sabahattin Eyüboğlu); üçüncü perdenin ikinci sahnesi.
• Gülden Gözlem Küçük Arat, «Osmanlı Şehir Kadınının Ortaoyunundaki "Zenne" Tipine Yansımaları», Toplum ve Demokrasi 2/4 (2008).
• Lee'nin 1898 biyografisinde Londra oyun evlerini anlatan bölüm (Gutenberg 23464).
• V. Henry'nin girişini okuyun ve koronun seyirciden hayal etmesini istediği her şeyi listeleyin. Bu listeyi dekorsuz bir sahnede nasıl gösterirdiniz?