Shakespeare kimdi?

Kazanımlar

• Shakespeare'in hayatına ilişkin belgelenmiş olguları (vaftiz, evlilik, Londra, vasiyet) söylencelerden ayırt edebilir.
• Birinci Folyo'nun ve çağdaş tanıklıkların (Greene, Heminge ve Condell, Ben Jonson) yazarlık sorusundaki yerini açıklayabilir.
• Bacon ve Oxford kuramlarını, dayandıkları gerekçeleri ve onlara verilen cevapları karşılaştırabilir.
• Shakespeare'in Türkçeye çevrilme serüvenini ve bu serüvendeki güçlükleri tanıyabilir.

Video metni

Soğuk açılış

1616 yılının Mart ayı, Stratford-upon-Avon. Varlıklı bir kasaba adamı vasiyetini son kez düzeltir. Evleri, arazileri, kılıcını, gümüş yaldızlı bir kâseyi tek tek sayar, mirasçılarına paylaştırır. Karısının adı ilk taslakta yoktur. Satır arasına sonradan tek bir cümle eklenir: karısına «ikinci en iyi yatağını, takımıyla birlikte» bırakır.

Vasiyette tek bir kitap geçmez. Tek bir oyun, tek bir şiir, tek bir el yazması geçmez.

Adam bir ay sonra ölür. Yedi yıl sonra Londra'da, onun iki eski oyuncu arkadaşı otuz altı oyunu tek bir kalın ciltte toplayıp basar. Kitabın başında adamın yüzünü gösteren bir gravür vardır. Altında bir ad yazılıdır: William Shakespeare.

Dünyanın en çok oynanan oyun yazarının hayatından elimizde kalan en uzun belge, bir mal listesidir.

Büyük soru

Bir yazar hakkında belgeler az olunca, boşluğu kim ve nasıl doldurur? Ve «bu oyunları kim yazdı?» sorusu neden dört yüz yıl sonra hâlâ sorulur?

Bağlam

236-08 Rönesans kursunu, Londra'nın en ünlü oyun yazarının hayatı hakkında ne bildiğimiz sorusuyla kapatmıştı. Bu yeni kurs ona ayrılmış.

Shakespeare'le daha önce parça parça karşılaştık: 102-08'de bir sonesini, 104-04'te Hamlet'teki mezarlık sahnesini okuduk. Ama o metinleri yazan adam hakkında neler biliyoruz?

Sidney Lee'nin 1898 tarihli biyografisine göre doğum tarihi kesin değildir; 23 Nisan 1564 genellikle doğum günü sayılır, ama bunun başlıca gerekçesi ölüm gününün de 23 Nisan olmasıdır. Kesin olan, Stratford kilise kayıtlarının onun 26 Nisan'da vaftiz edildiğini göstermesidir. Lee'ye göre 1582'de Anne Hathaway ile evlendi; Mayıs 1583'te bir kızı, Şubat 1585'te ikizleri vaftiz edildi. Ardından Londra, tiyatro ve oyunlar gelir. Lee'ye göre ölümü de Stratford'dadır: 1616 Nisanının 23'ü.

Ana anlatı — Belgeler ne söyler?

Shakespeare'in hayatı, çağdaşlarının çoğu gibi, kişisel mektuplardan değil resmî kayıtlardan kurulur: vaftiz, evlilik izni, tapu, dava, vasiyet.

Tiyatro dünyasından da tanıklıklar vardır. İlki bir saldırıdır. Lee'ye göre oyun yazarı Robert Greene 1592'de Shakespeare'i «bizim tüylerimizle süslenmiş, sonradan görme bir karga» diye suçladı. Lee'ye göre bu öfke, VI. Henry oyunlarının Greene ve arkadaşlarının yazdığı ilk taslaklarının Shakespeare tarafından elden geçirilmiş olmasından doğmuş olabilir.

İkinci tanıklık bir kitaptır. Shakespeare'in ölümünden yedi yıl sonra, 1623'te, kumpanyadaki iki oyuncu arkadaşı John Heminge ve Henry Condell oyunlarını toplayıp bastı.

Heminge ile Condell sunuşlarında Shakespeare'i «dostumuz ve arkadaşımız» diye anarlar. Okura, daha önce çalıntı ve bozuk kopyalarla aldatıldığını, şimdi oyunların eksiksiz verildiğini söylerler. Ve yazarlarının eli ile aklının birlikte çalıştığını, ondan neredeyse hiç karalanmış bir sayfa almadıklarını eklerler.

Ana anlatı — Kuşkunun doğuşu

Lee'ye göre kuşku, Stratford'daki gündelik hayat ile eserlerdeki geniş bilgi ve gözlem arasında görülen karşıtlıktan doğdu. Bu kadar geniş bilgiyi bir taşra kasabasının çocuğu nereden edinmişti?

Lee'ye göre ilk kuşkuları 1848'de Amerikalı Joseph C. Hart dile getirdi. Delia Bacon 1856'da bir dergi yazısıyla, 1857'de Nathaniel Hawthorne'un önsözlü bir kitapla kuşkuyu yaydı. Aday, onun soyadını taşıyan filozof ve devlet adamı Francis Bacon'dı. Lee'ye göre Bacon savunucuları oyunlarda, özellikle hukukta, Bacon'dan başka kimsede bulunmayan bir bilgi gördüklerini ileri sürdüler. En uç örnek, Ignatius Donnelly'nin 1887'de Birinci Folyo'nun sayfalarından harf seçerek Bacon'ın yazarlığını ilan eden bir şifre bulduğunu iddia etmesiydi. Lee'ye göre bu iddiaya pek çok çürütme yayımlandı.

1909'da Mark Twain da kuşkuculara katıldı. Shakespeare Öldü mü? adlı kitabında, Shakespeare hakkındaki «kanıtlanmış olguları» sıraladı ve bu kanıtlarla onun hayatında tek bir oyun yazdığının gösterilemeyeceğini söyledi.

Metin anı

Twain'in kuşkucu listesinin başı; Gutenberg metninden bizim Türkçemizle:

Şeytan ile Shakespeare arasındaki paralel, biyografik ayrıntıların yoksulluğu bakımından, ne tuhaf ve ne ilginçtir. [...] Onlar, bu gezegende soluk almış en iyi bilinen bilinmeyen kişilerdir.

Heminge ile Condell'in 1623'te okura seslenişinden:

Aklı ile eli birlikte giderdi; ve düşündüğünü öyle kolaylıkla söylerdi ki, kâğıtlarında ondan neredeyse hiç bir karalama almadık. [...] Onu okuyun, öyleyse; tekrar tekrar okuyun.

Ve Ben Jonson'ın aynı kitaptaki şiirinden:

Azıcık Latincen, daha da az Yunancan olsa da [...]

O bir çağın değil, bütün zamanlarındı!

Twain'in cümlesi kuşkunun mantığını açıkça gösterir: bir insan hakkında çok az şey biliniyorsa, o boşluk doldurulmaya çağırır. Ama Twain'in «kanıtlanmış olgular» listesi de yorumlarla doludur. Listesi 23 Nisan doğum tarihiyle başlar; oysa Lee'nin gösterdiği gibi bu tarih bir gelenektir, belge değildir. Kuşkucu, yerleşik anlatıya yönelttiği titizliği kendi listesinde her zaman göstermez.

Heminge ile Condell'in sözü yazarı hem bir insan hem bir efsane olarak kurar. «Hiç karalama yapmayan yazar» bir övgüdür; ama o da bir tanıklıktır: bu iki oyuncu, kâğıtlarını gördükleri bir arkadaştan söz eder.

Jonson'ın dizesi tartışmanın iki tarafınca da kullanılır. Kuşkucular «azıcık Latince, daha az Yunanca» sözünü eğitimsiz bir yazarın kanıtı sayar. Oysa dize, Jonson'ın Shakespeare'i Aiskhylos, Euripides ve Sophokles ile yan yana koyduğu bir övgünün içindedir. Aynı şiir onu «Avon'un tatlı kuğusu» diye anar; Avon, Stratford'un ırmağıdır.

Cevap ve bağlantı

Belgeler az olunca boşluğu biyografi yazarları, kuşkucular ve okurlar doldurur. Lee'nin biyografisi resmî kayıtları çağdaş tanıklıklarla birleştirir. Twain ve Bacon savunucuları aynı sessizliği bir sır olarak okur; Looney bu sırrı bir soyluya bağlar. Soru dört yüz yıl sonra hâlâ sorulur, çünkü dâhiyi sıradan bir kasaba hayatıyla bağdaştırmak birçok okura zor gelir. Ama yerleşik görüşün dayandığı belgeler, kuşkucuların dayandığı sessizlikten daha fazladır.

Bu tartışmanın bir sonucu da tek başına dâhi imgesini sorgulamak oldu. Lee'nin gösterdiği ortak yazarlık izleri, Shakespeare'in tiyatro dünyasının bir parçası olduğunu, başkalarının metinlerini işleyip onlarla birlikte çalıştığını hatırlatır.

Türkçede Shakespeare'in de bir yolculuğu vardır. Bülent Bozkurt'a göre ilk çeviriler on dokuzuncu yüzyılın sonuna uzanır ve çoğu Fransızcadan kısaltılmış uyarlamalardır; Othello, Venedik Taciri ve Romeo ve Juliet bunlar arasındadır. Bozkurt, Mehmet Nâdir'in 1888'de Tarîk gazetesinde yayımlanan 104. sone çevirisini örnek verir; bu düzyazı çeviri «Daima latîfsin» diye biter ve bugün uzmanlar dışında pek az okurun anlayacağı bir dille yazılmıştır. Bozkurt'a göre 2003 sonbaharına gelindiğinde bir oyun dışında bütün oyunlar ve soneler Türkçeye çevrilmişti; yayımlanmış oyun çevirisi yüz onu geçiyordu ve listenin başında on bir çevirisiyle Romeo ve Juliet vardı. Bozkurt, 1960'lardan sonra Hamlet, Macbeth ve başka büyük oyunları Türk okuruna tanıtan Sabahattin Eyüboğlu'nun Fransızca çevirileri kaynak aldığını da not eder.

Kapanış kancası

Heminge ile Condell, Shakespeare'i «dostumuz ve arkadaşımız» diye anıyordu; ikisi de onunla aynı sahnede oynamış oyunculardı. Oyunları yazan adam her şeyden önce bir kumpanyanın, bir tiyatronun, bir seyircinin insanıydı. Elizabeth dönemi Londra'sında bir oyun hangi binada, hangi kalabalığın önünde oynanıyordu?

Özet kartı

1. Shakespeare 26 Nisan 1564'te Stratford'da vaftiz edildi; 23 Nisan doğum günü bir gelenektir. 1582'de Anne Hathaway ile evlendi, Londra'da oyuncu ve oyun yazarı oldu ve 1616 Nisanında, yine Stratford'da hayatını kaybetti. Vasiyetinde karısına «ikinci en iyi yatağını» bıraktı ve tek bir kitaptan söz etmedi.
2. Çağdaş tanıklıklar vardır: Greene 1592'de onu «sonradan görme bir karga» diye suçladı; 1623'te oyuncu arkadaşları Heminge ve Condell otuz altı oyununu Birinci Folyo'da topladı ve Ben Jonson onu «bir çağın değil, bütün zamanların» yazarı saydı.
3. Kuşku on dokuzuncu yüzyılın ortasında doğdu: Delia Bacon ve Baconcular oyunları Francis Bacon'a, Looney 1920'de Oxford Kontu Edward de Vere'e bağladı; Twain da kuşkuculara katıldı.
4. Yerleşik görüşün dayanağı resmî kayıtlar ve çağdaş tanıklıklardır; kuşkucu kuramlar çoğu zaman belgelerin sessizliğinden ve eserlerdeki bilginin genişliğinden yola çıkar. Ortak yazarlık izleri Shakespeare'i bir tiyatro dünyasının içinde gösterir.
5. Bozkurt'a göre Türkçedeki ilk Shakespeare çevirileri on dokuzuncu yüzyıl sonuna uzanır ve çoğu Fransızcadan uyarlamadır; 2003'e gelindiğinde yüz onu aşkın oyun çevirisi vardı ve Eyüboğlu'nun etkili çevirileri Fransızcaya dayanıyordu.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Shakespeare'in doğum tarihi, evliliği ve ölümü hakkında belgeler neyi kesin olarak söyler, neyi söylemez?
2. (Kazanım 2) Greene'in 1592 tarihli saldırısı ve Birinci Folyo yazarlık tartışmasında neden önemlidir?
3. (Kazanım 3) Bacon kuramı nasıl doğdu ve hangi gerekçelere dayandı? Lee bu kurama nasıl cevap verir?
4. (Kazanım 3) Twain'in kuşkucu «olgular» listesi ve Jonson'ın «azıcık Latince» dizesi yazarlık tartışmasında nasıl kullanılır?
5. (Kazanım 4) Bozkurt'a göre Shakespeare'in Türkçeye çevrilmesinin tarihi ve güçlükleri nelerdir?

Cevaplar

1. Lee'ye göre Stratford kilise kayıtları Shakespeare'in 26 Nisan 1564'te vaftiz edildiğini gösterir; 23 Nisan doğum günü sayılır, ama bunun başlıca gerekçesi ölüm gününün de 23 Nisan olmasıdır ve kesin bir kanıt yoktur. 1582'de Anne Hathaway ile evlendiği, 1583'te bir kızının, 1585'te ikizlerinin vaftiz edildiği bellidir. ölüm tarihi 23 Nisan 1616'dır; vasiyetinde evlerini, arazilerini ve eşyalarını ayrıntıyla paylaştırdı, karısına sonradan eklenen bir satırla ikinci en iyi yatağını bıraktı ve hiçbir kitaptan, oyundan ya da el yazmasından söz etmedi.
2. Lee'ye göre Robert Greene 1592'de Shakespeare'i başkalarının tüyleriyle süslenmiş sonradan görme bir karga diye suçladı; bu, onun o tarihte oyun metinleriyle uğraşan ve rakiplerini kızdıran bir tiyatrocu olarak tanındığını gösterir. Birinci Folyo 1623'te, Shakespeare'in ölümünden yedi yıl sonra, oyuncu arkadaşları Heminge ve Condell tarafından yayımlandı; otuz altı oyunu topladı, yazarı «dostumuz ve arkadaşımız» diye andı ve Ben Jonson'ın onu Stratford'un ırmağına gönderme yaparak «Avon'un tatlı kuğusu» diye anan şiirini içerdi. Bu tanıklıklar yerleşik görüşün başlıca dayanaklarıdır.
3. Lee'ye göre kuşku, Stratford'daki gündelik hayat ile eserlerdeki geniş bilgi arasında görülen karşıtlıktan doğdu. İlk kuşkuları 1848'de Joseph C. Hart dile getirdi; Delia Bacon 1856-1857'de yazdıklarıyla kuşkuyu yaydı ve Francis Bacon aday gösterildi. Bacon savunucuları oyunlarda, özellikle hukukta, yalnızca Bacon'da bulunan bir bilgi gördüklerini, iki yazarın metinleri arasında benzerlikler olduğunu ve Bacon'ın mektuplarında gizli çalışmalara imalar bulunduğunu ileri sürdüler; Donnelly Folyo'da bir şifre bulduğunu iddia etti. Lee bu kuramı «fantastik» bulur ve Toby Matthew'un mektubundaki cümlenin bile çarpıtıldığını, Donnelly'nin iddiasının keyfî olduğunu ve pek çok kez çürütüldüğünü söyler.
4. Twain, Shakespeare hakkında «kanıtlanmış olguları» sıralar ve bu olgularla onun tek bir oyun yazdığının gösterilemeyeceğini ileri sürer; ama listesi yorumlarla doludur ve örneğin 23 Nisan doğum tarihini, Lee'nin gösterdiği gibi bir gelenek olmasına rağmen olgu gibi sunar. Kuşkucular Jonson'ın «azıcık Latincen, daha da az Yunancan» dizesini Shakespeare'in eğitimsizliğinin kanıtı sayar; oysa dize, Jonson'ın onu Aiskhylos, Euripides ve Sophokles ile yan yana koyduğu ve «bir çağın değil, bütün zamanların» diye övdüğü bir şiirin içindedir.
5. Bozkurt'a göre ilk Türkçe çeviriler on dokuzuncu yüzyılın sonuna uzanır; çoğu Fransızcadan kısaltılmış uyarlamalardır ve Othello, Venedik Taciri, Romeo ve Juliet gibi oyunları kapsar. Bu çeviriler Arap harfleriyle ve bugün pek az kişinin anladığı bir Osmanlıcayla yazılmıştır; Mehmet Nâdir'in 1888 tarihli 104. sone çevirisi buna örnektir. 1940'larda ve 1960'larda devletin desteğiyle çeviriler hızlandı; 2003 sonbaharında bir oyun dışında bütün oyunlar ve soneler çevrilmişti ve yüz onu aşkın oyun çevirisi vardı. Güçlüklerden biri, Sabahattin Eyüboğlu'nun etkili çevirileri gibi bazı yerleşik çevirilerin İngilizceden değil Fransızcadan yapılmış olmasıdır.

Okuma

• William Shakespeare, Hamlet, çev. Sabahattin Eyüboğlu (İstanbul: Remzi Kitabevi) ya da güncel bir Türkçe baskı; kitabın çevirmen notunu da okuyun.
• Bülent Bozkurt, «Some Observations on the State and Curiosities of Shakespeare Translation in Turkey», Çankaya Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Dergisi 1/3 (2005).
• Birinci Folyo'nun ön sayfaları (Heminge ve Condell'in sunuşları ve Ben Jonson'ın şiiri), Project Gutenberg 2270.
• Mark Twain, Is Shakespeare Dead? (1909), III. bölüm.
• Twain'in «olgular» listesini Lee'nin biyografisindeki aynı konularla karşılaştırın ve her maddenin yanına belge mi, gelenek mi, yorum mu olduğunu yazın.