Klasik Çin şiiri

Kazanımlar

• Tang dönemi şiirinin toplumsal yerini, biçimini ve başlıca temalarını açıklayabilir.
• Li Bai'nin ve Du Fu'nun hayatlarını, şiir anlayışlarını ve kendilerine verilen lakapları karşılaştırabilir.
• Klasik Çince şiiri Türkçeye çevirmenin güçlüklerini ve farklı çeviri yollarını tartışabilir.
• İki şairin birer şiirinden Türkçe çevirileriyle parçalar okuyup yalnızlık ve savaş imgelerini yorumlayabilir.

Video metni

Soğuk açılış

Tang imparatorluğunun başkenti Chang'an'da bir bahar gecesi. Çiçekler arasında bir adam, önünde bir kap içki, yalnız oturuyor. Başkentte umduğu bir memuriyeti alamadığını yeni öğrenmiş.

Kadehini kaldırıp ayı sofraya çağırıyor. Ay geliyor; ay ışığı adamın gölgesini de yanına düşürüyor. Artık üç kişiler: kendisi, ay ve gölgesi. Şarkı söylüyor, ay gökyüzünde geziniyor; dans ediyor, gölgesi sarhoş gibi sallanıyor.

757 baharında, aynı başkentte, başka bir şair kente bakıyor. İsyan kenti yıkmış. Dağlar, nehirler yerinde; ama ülke tarumar. Birinci şair Li Bai'dir, ikincisi Du Fu.

Büyük soru

Aynı çağda, aynı başkentte yaşamış iki şair nasıl olur da biri ayla içen bir hayalperestin, öteki savaşın tanığının sesi olur? Ve on iki yüzyıl önceki bir Çince dörtlük, Türkçeye nasıl taşınabilir?

Bağlam

EDB-106-05'te Çin edebiyat tarihinin dönemleri hanedanlarla adlandırdığını ve Tang'ın «şiirin altın çağı» sayıldığını görmüştük. Kırilen'e göre Tang dönemi (618-907), Çin'in ekonomik ve siyasi bakımdan zenginleştiği, sınırlarını genişlettiği bir çağdır. Başkent Chang'an, Kırilen'e göre bir milyona yaklaşan nüfusuyla belki de dünyanın en büyük ve en kozmopolit kentidir.

Şiirin bu toplumdaki yeri Batı'dakinden farklıdır. Kırilen'e göre şiir hem özel hem toplumsal hayatı anlatmanın aracıydı. Arkadaşına yazılan mektuplar, gezilen yerlerin günlükleri şiirle doluydu. Bir arkadaşını ziyarete gidip onu evde bulamayan biri bir not yerine bir şiir bırakır, arkadaşı eve dönünce ona başka bir şiirle cevap verirdi. Sohbetler şiirle örülürdü.

Ana anlatı — Li Bai: ay, şarap ve gölge

Kırilen'e göre Li Bai (701-762), Li Po adıyla da bilinir ve Çin'in en ünlü şairi kabul edilir. Orta Asya kökenli olduğu ve uzun süre Orta Asya'da yaşadığı bilinir. Saray Akademisi'nde görev almış, ama değerinin bilinmediğinden hep yakınmıştır. Güney Çin'de altmış iki yaşında ölmüştür.

Esen'e göre rivayetlerde Li Bai'nin ömrü içki içerek, meyhanelerde ve yolculuklarda geçti. Ona atfedilen bin yüz kadar şiir bugüne ulaşmıştır, ama bu şiirlerin tümünün ondan çıktığı kesin değildir. Olağanüstü hayal gücü ve Taocu söz sanatlarıyla tanınır; Esen'in aktardığı bir yoruma göre Li Bai'ye göre hayat büyük bir düştür.

Li Bai'nin şiirinde doğa imgeleri merkezdedir. Kırilen'e göre Tang şiirinde başlıca temalar yalnızlık, memleket hasreti, yönetime hoşnutsuzluk, aşk ve özlemdir; arka plan mevsimler, çiçekler, ırmaklar ve dağlarla kurulur. Çince sözcükler sözdizimi bakımından birbirinden bağımsız simgeler olduğu için şiirde zaman ve bakış çoğu zaman belirsizdir; özne geri planda kalır.

Ana anlatı — Du Fu: şiirin vakanüvisi

Du Fu (712-770) Li Bai'den on bir yaş küçüktür. Esen'e göre Tang döneminin en önemli şairlerinden biridir ve bin beş yüzden fazla şiiri bugüne ulaşmıştır. Esen'e göre kurallı şiirin kurucularındandır.

Du Fu iki lakapla anılır. Esen'e göre biri «Şiir Vakanüvisi», öteki «Şiir Bilgesi»dir. Esen'in aktardığı değerlendirmeye göre Du Fu toplumsal protestonun şairi, gerçekleri söyleyen şairdir; aynı zamanda gündelik hayatın ve düş dünyasının şairidir.

Du Fu'yu vakanüvis yapan olay 755'teki büyük isyandır. Esen'e göre Du Fu An Lushan İsyanı'nda başkentten kaçamadı ve «Bahar Seyri»ni 757 baharında, kırk altı yaşındayken yazdı. Esen'e göre burada Tang yabancı bir devlete yenilmemiştir; ülkede bir isyan çıkmış ve devlet düzeni yıkılmıştır.

Metin anı

Li Bai'nin «Mehtaba Karşı Mey» şiirinden, Gürhan Kırilen'in çevirisiyle:

Kadehimle mehtabı, çağırdım soframa,

Gölgemi de sayınca, olduk üç arı aza;

Ay ne anlar demden, anlamaz ki şaraptan,

Ve gölgem peşim sıra, gelir durur ardımdan;

Du Fu'nun «Bahar Seyri» şiirinden, Esin Esen'in çevirisiyle:

Ülke(m) tarumar oldu, dağ(lar) nehir(ler) baki

Yeşillik(ler) ne de gür, başkente bahar geldi.

(Bu) zor zamana hislenen çiçek(ler)in de akıyor gözyaşı

Kırilen'in çevirisi uyaklı ve eski bir Türkçeyle kurulmuştur: «dem», «bade», «meşk», «yaren». Bu bilinçli bir seçimdir; Kırilen kendisi, uyağı yakalamak için «üç tam adam» sözünü, anlamdan uzaklaşma pahasına «üç arı aza» diye çevirdiğini söyler. Çözümlemesine göre şiir birkaç kez yıkılıp doğrulur: şair ayı ve gölgesini dost edinir, sonra «ay ne anlar demden» diyerek bu dostluğu kendi eliyle bozar. Ay kıpırdamayan, gölge yalnızca taklit eden bir eşlikçidir. Yalnızlık geri döner. Kırilen'e göre şiirin sonunda şair yıldızlara, Samanyolu'na bir söz verir ve şiir son kez ayağa kalkar.

Esen'in çevirisi başka bir yol izler. Ayraçlar, çevirmenin Türkçeye eklemek zorunda kaldığı her sözcüğü açıkça gösterir. Çincede «ülke» yazar, Türkçede «ülkem» deriz; Çincede «dağ» yazar, Türkçede bağlamdan çoğul olduğunu anlarız. Böylece okur, bir dilden ötekine geçerken nelerin eklendiğini görür. Esen'e göre ilk iki dizede dağların ve nehirlerin baki kalması, yeşilliklerin açması bir umut hissi yaratır; sonraki dizeler savaşın hüznünü imgelerle anlatır. Esen'in aktardığı Japon yorumuna göre dördüncü dizedeki titreyen kalp, şairin değil kuşların kalbidir: ilk dört dizede doğa vardır, insana yer yoktur.

İki şiir bir yerde buluşur: doğa sabittir, insan dağılır. Li Bai'de ay ve yıldızlar kalır, dostlar dağılır; Du Fu'da dağlar ve nehirler kalır, devlet yıkılır.

Cevap ve bağlantı

Aynı çağın iki şairi nasıl iki farklı ses oldu? Kaynaklarımıza göre biri yalnızlığını doğanın imgeleriyle bir düşe çevirdi, öteki bir isyanın yıkımını bir vakanüvis gibi kaydetti. Ama ikisi de aynı araçlarla yazdı: kurallı dizeler, doğa imgeleri, geri planda kalan bir özne. Farkı yaratan konu değil, tarihin şaire çarptığı yerdi.

Klasik Çince bir şiiri Türkçeye taşımanın güçlüğü de bu derste görünür oldu. Kırilen doğrudan Çinceden, Türkçenin şiir geleneğine yaslanarak uyaklı bir çeviri yaptı. Esen, Japon okullarında klasik Çinceyi okumak için kullanılan bir yöntemi aracı alarak her eklemeyi görünür kıldı.

Türk okuru için bu iki çeviri, aracı dil sorununun iki çözümüdür. Önceki derslerde bir metnin doğrudan kaynağından mı, başka bir dil üzerinden mi çevrildiğinin önemini gördük. Burada aracı dil bir engel değil, bir anahtar olarak kullanılır: Japonların yüzyıllık Çince okuma geleneği, Türkçe çeviriye bir yol gösterir. Kırilen'in hatırlattığı bir ayrıntı daha var: Çin'in en ünlü şairi, Orta Asya kökenli bir şairdir.

Kapanış kancası

Çin'de şiir en saygın türdü. Ama birkaç yüzyıl sonra, bu ülkede uzun, çok kişili, halkın sevdiği anlatılar doğdu. Birinde, kutsal yazıları getirmek için Hindistan'a yola çıkan bir keşişe bir maymun kral eşlik ediyordu. Bir başkasında, büyük bir ailenin konağı yavaş yavaş çöküyordu. Şiirin bu kadar yüksek tutulduğu bir kültürde, bu uzun anlatılar nasıl yazıldı ve okundu?

Özet kartı

1. Kırilen'e göre Tang dönemi (618-907) Çin'in zenginleştiği, şiirin nitelik ve nicelikçe doruğa çıktığı bir çağdır; başkent Chang'an belki dünyanın en kozmopolit kentidir. Şiir mektubun, günlüğün, sohbetin diliydi; şairlerin çoğu memurdu.
2. Tang şiiri beş ya da yedi heceli, genellikle uyaklı dizelerden oluşur; temaları yalnızlık, hasret, yönetime hoşnutsuzluk, aşk ve özlemdir; doğa imgeleri ağırdır, özne geri planda kalır.
3. Kırilen'e göre Li Bai (701-762) Çin'in en ünlü şairidir, «ölümsüz şair» diye anılır, Orta Asya kökenlidir, sarayda değerinin bilinmediğinden yakınmıştır. Esen'e göre içki, meyhane ve yolculukla anılır; ona atfedilen şiirlerin hepsi kesin değildir.
4. Esen'e göre Du Fu (712-770) kurallı şiirin kurucularındandır; «Şiir Vakanüvisi» ve «Şiir Bilgesi» diye anılır; An Lushan İsyanı'nda başkentten kaçamamış, «Bahar Seyri»ni 757'de yazmıştır.
5. Kırilen uyaklı, doğrudan bir çeviri; Esen Japon kanbun kundoku yöntemini aracı alan, eklemeleri ayraçla gösteren bir çeviri yapar. İki şairi keskin karşıtlar saymak eksiktir: Li Bai'nin şarabı bir yalnızlığı, Du Fu'nun savaşı bir doğa umudunu da taşır.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Tang döneminde şiirin toplumsal yeri neydi? Tang şiirinin biçimi ve temaları nelerdir?
2. (Kazanım 2) Li Bai'nin hayatını ve şiirini anlatın. Neden «ölümsüz şair» diye anılır?
3. (Kazanım 2) Du Fu neden «Şiir Vakanüvisi» diye anılır? İki şairi keskin karşıtlar saymak neyi atlar?
4. (Kazanım 3) Kırilen'in ve Esen'in çeviri yöntemleri nasıl farklıdır? Kanbun kundoku nedir?
5. (Kazanım 4) «Mehtaba Karşı Mey» ile «Bahar Seyri»nden aktarılan dizeleri yakından okuyun; iki şiir nerede buluşur?

Cevaplar

1. Kırilen'e göre şiir Tang döneminde hem özel hem toplumsal hayatın aracıydı: mektuplar, gezi günlükleri, sohbetler şiirle yapılır; evde bulamadığı arkadaşına şiir bırakan birine şiirle cevap verilir; şairlerin çoğu memurdur. Biçim olarak beş ya da yedi heceli, genellikle uyaklı dizelerden oluşur; başlıca temaları yalnızlık, memleket hasreti, yönetime hoşnutsuzluk, aşk ve özlemdir; arka plan mevsimler, çiçekler, ırmaklar ve dağlarla kurulur ve özne geri planda kalır.
2. Kırilen'e göre Li Bai (701-762) Çin'in en ünlü şairidir, Orta Asya kökenlidir, Saray Akademisi'nde görev almış ama değerinin bilinmediğinden yakınmıştır. Esen'e göre rivayetlerde ömrü içki, meyhane ve yolculukla geçer; bin yüz kadar şiiri ulaşmıştır, ama hepsi kesin değildir; hayal gücü ve Taocu söz sanatlarıyla tanınır. Kırilen'e göre Çin'de «ölümsüz şair» diye anılır; Esen'e göre Du Fu'nun bir şiirinden esinle «içki kasesindeki sekiz ölümsüz»den biri sayılır.
3. Esen'e göre Du Fu «Şiir Vakanüvisi» ve «Şiir Bilgesi» diye anılır; toplumsal protestonun ve gerçeklerin şairidir; An Lushan İsyanı'nda başkentten kaçamamış ve «Bahar Seyri»ni 757'de, isyanın yıkımı içinde yazmıştır. Ama Kırilen'e göre Li Bai'nin şarap şiiri bir memuriyeti alamamanın yalnızlığını gizler; Esen'in aktardığına göre Du Fu gündelik hayatın ve düş dünyasının da şairidir; Li Bai'yi «sekiz ölümsüz»e koyan adlandırma da Du Fu'nun şiirinden gelir.
4. Kırilen doğrudan Çinceden, Türkçenin söyleyişine uygun, uyaklı ve eski sözcüklerle bir çeviri yapar ve uyak için anlamdan uzaklaştığı yeri kendisi söyler. Esen Japonların klasik Çince okuma yöntemini aracı alır, Japon yorumlarına dayanır ve Çincede olmayıp Türkçede eklenen sözcükleri ayraçla gösterir. Kanbun kundoku, klasik Çince metinleri Japonca sözdizimine göre işaretleyerek okuma yöntemidir.
5. Li Bai ayı ve gölgesini sofraya çağırıp üç kişi olur, ama «ay ne anlar demden» diyerek bu dostluğu kendisi bozar; gölge yalnızca onu izler, yalnızlık geri döner. Du Fu ülkenin tarumar olduğunu, ama dağların ve nehirlerin baki kaldığını, baharın geldiğini ve çiçeklerin bile zor zamana ağladığını söyler. İki şiir doğanın sabit, insanın dağılan olduğu yerde buluşur: Li Bai'de ay ve yıldızlar kalır, Du Fu'da dağlar ve nehirler.

Okuma

• Gürhan Kırilen, «Tang Dönemi Şiiri: Üç Şiir, Üç Şair; Li Bai, Lu Zhaolin ve Shi Juanwu», DTCF Dergisi 50/2 (2010); Li Bai'nin şiirinin Kırilen çevirisiyle.
• Esin Esen, «Klasik Çince Edebi Metinlerin Türkçeye Çevrilmesinde Japon Kanbun Kundoku Yöntemi», Van YYÜ SBE Dergisi 48 (2020); Wang Wei, Li Bai ve Du Fu'nun Esen çevirileriyle.
• Esen'in makalesinde aynı Li Bai şiirinin ikinci bir Türkçesi de vardır. Kırilen'in ve Esen'in çevirilerini yan yana okuyun: hangisi daha çok «şiir», hangisi daha çok «kaynak» gibi okunuyor?