Hesiodos ve Sappho

Kazanımlar

• Hesiodos'un Theogonia ve İşler ve Günler adlı eserlerinin konusunu, teogoni ve didaktik şiir kavramlarıyla açıklayabilir.
• Sappho'nun şiirinin bize nasıl ulaştığını ve lirik şiir ile monodi kavramlarını, eserin parçalı yapısıyla ilişkilendirerek anlatabilir.
• Hesiodos'un ve Sappho'nun şiirlerinde «ben» diyen sesi karşılaştırabilir; Sappho'nun hayatına dair rivayetleri kaynakların temkiniyle değerlendirebilir.
• Hesiodos'un Musaları, dike üzerine sözleri ve Sappho'nun ünlü aşk şiirinden bölümleri yakından okuyabilir.

Video metni

Soğuk açılış

Orta Yunanistan'da, Helikon dağının eteklerinde bir çoban koyun güdüyor. Birden karşısına dokuz kadın çıkar: Zeus'un kızları, Musalar. Ona ilk söyledikleri söz bir iltifat değil, bir hakarettir: «Kırların çobanları, utanç verici yaratıklar, sadece mide!»

Sonra bir itirafta bulunurlar. Doğruya benzeyen pek çok yalan söylemeyi bilirler; ama istediklerinde doğruyu da söyleyebilirler. Çobanın eline bir defne dalı verir, içine tanrısal bir ses üflerler. Çobanın adı Hesiodos'tur ve bu sahneyi kendi şiirinde, kendi ağzından anlatır.

Büyük soru

Homeros'un destanlarında şair kendi adını söylemez. Hesiodos ise daha şiirinin başında kendini sahneye koyar. Birkaç kuşak sonra, Ege'nin öbür yakasında, Midilli adasında Sappho da «ben» diyecektir; ama bambaşka bir sesle. Şair kimin adına konuşur: tanrıların mı, topluluğun mu, kendi bedeninin mi? Ve şiirdeki «ben», gerçek bir insanı mı gösterir, yoksa bir rolü mü?

Bağlam

Hesiodos'u İzmir'den ayrı düşünmek zordur. Hugh G. Evelyn-White'ın 1914 tarihli çevirisine yazdığı girişe göre, İşler ve Günler'de şairin babasının Aiolis bölgesindeki Kyme'den geldiği söylenir. Dike üzerine yazdıkları makalede Acıduman ve Yaşar Soydan'ın verdiği konuma göre Kyme, İzmir'in Aliağa ilçesi yakınlarında bir antik kenttir. Baba yoksulluktan kaçıp denizi aşmış ve Yunanistan'da Askra adlı bir köye yerleşmiştir. Hesiodos'un kendi tarifiyle Askra, kışın kötü, yazın bunaltıcı, hiçbir zaman iyi olmayan bir yerdir.

Sappho ise Anadolu kıyısının tam karşısındaki Lesbos'ta, bugünkü Midilli'de yaşar. Evren Şar İşbilen ile Derya Çığır Dikyol'a göre Eresos kentinde doğmuştur ve Aiol lehçesinde yazar. Babasının adını Troas'taki Skamandros, yani Karamenderes ırmağından aldığını ve ailenin adaya Troas'tan göç ettiğini ileri sürenler de vardır.

Ana anlatı — Tanrıların soyu

Hesiodos'un Theogonia'sı, yani «Tanrıların Doğuşu», dünyanın başlangıcından Zeus'un iktidarına kadar tanrıların soyunu sırayla anlatır. Evelyn-White'ın çevirisinde ilk söz şudur: en başta Khaos oldu. Sonra geniş göğüslü Toprak, yerin derinliklerinde karanlık Tartaros ve ölümsüzlerin en güzeli Eros gelir. Khaos'tan Erebos ve kara Gece doğar; Gece'den de Aither ve Gün.

Bu bir liste gibi görünür, ama içinde büyük bir kavga vardır. Kuşaklar birbirini devirir: Gök'ün yerine Kronos, Kronos'un yerine Zeus geçer. Şiir, düzenin kaostan nasıl çıktığını ve adaletin nasıl Zeus'la birlikte tahta oturduğunu anlatır. Herodotos'un Homeros ile Hesiodos'u Yunanlara tanrıların soyunu verenler olarak andığını hatırlayalım.

Ana anlatı — İşler ve Günler

Hesiodos'un öbür büyük eseri çok daha dünyevidir. İşler ve Günler bir kardeşe yazılmış öğütlerdir. Evelyn-White'ın özetine göre babaları ölünce Hesiodos ile kardeşi Perses çiftliği paylaşır; Perses, Hesiodos'un «rüşvet yiyen beyler» dediği yargıçları kandırıp büyük payı alır ve sonra onu da har vurup harman savurur. Şiir ona çalışmayı, mevsimleri, ekimi ve denize açılmanın zamanını öğretir.

Öğütlerin merkezinde adalet vardır. Acıduman ve Yaşar Soydan'ın da vurguladığı gibi, Hesiodos'un şiirinde Dike, Zeus'un kızıdır ve Olymposlu tanrılar onu sayar. Hesiodos'un dünyasında adalet soyut bir ilke değil, haksızlığa uğrayınca babasına giden bir tanrıçadır.

Türk okur bu iki eseri Sabahattin Eyüboğlu ile Azra Erhat'ın çevirileriyle tanıdı; Şar İşbilen ile Çığır Dikyol'un kaynakçasına göre İşler ve Günler ile Theogonia Türk Tarih Kurumu tarafından yayımlanmıştır.

Ana anlatı — Midilli'den bir ses

Sappho'nun şiiri bir destan değildir. Şar İşbilen ile Çığır Dikyol'a göre İskenderiyeli bilginler MÖ 3. yüzyılda dokuz büyük lirik şairden oluşan bir kanon oluşturur ve bu kanondaki tek kadın Sappho'dur. Aynı bilginler şiirlerini dokuz kitap hâlinde toplamıştır. Ama bu dokuz kitaptan bütün olarak yalnızca bir şiir, Aphrodite'ye yazılmış yedi kıtalık bir yakarış günümüze ulaşır; o da MÖ 1. yüzyılda Halikarnassoslu Dionysios bir eserinde alıntıladığı için.

Geri kalanı parçalardır: papirüs kırıntıları ve başka yazarların alıntıları. Uslu, Azra Erhat ile Cengiz Bektaş'a dayanarak iki bütün şiirden ve yaklaşık kırk parçadan söz eder; Şar İşbilen ile Çığır Dikyol ise bütün olarak ulaşanın yalnızca Aphrodite şiiri olduğunu söyler. Sayı, hangi şiirin «bütün» sayıldığına göre değişir. Şar İşbilen ile Çığır Dikyol'a göre eksik parçalar zaman zaman yeniden gün yüzüne çıkmaya devam eder.

Sappho yalnız aşk şiiri yazmaz; düğün şarkıları, ilahiler ve ağıtlar da yazar. Ama onu yüzyıllar boyunca ünlü kılan şiirlerin merkezinde, sevilen birinin karşısında bir bedenin nasıl çözüldüğünü anlatan ses vardır.

Metin anı

Önce Theogonia'dan, Helikon'da Hesiodos'a görünen Musaların ilk sözleri:

Kırların çobanları, utanç verici yaratıklar, sadece mide! Doğruya benzeyen pek çok yalan söylemeyi biliriz; ama istediğimizde doğruyu söylemeyi de biliriz.

Sonra İşler ve Günler'den, yargıçlara yönelen uyarı:

Bir de bakire Dike vardır, Zeus'un kızı; Olymposta oturan tanrılar onu sayar ve ona saygı gösterir. Biri onu yalan bir iftirayla incittiğinde, Kronos oğlu babası Zeus'un yanına oturur ve ona insanların kötü yüreğini anlatır.

Son olarak Sappho'dan, Wharton'un harfi harfine çevirisinden, bir aşk şiirinin başı:

Senin karşında oturan, tatlı sesini ve güzel gülüşünü yakından dinleyen o adam bana tanrılara denk görünür; bu, yüreğimi göğsümde çırpındırır. Seni birazcık gördüğüm an sesim kalmaz, dilim tutulur, derimin altında ince bir ateş dolaşır, gözlerim görmez, kulaklarım uğuldar.

Musaların sözü şiirin kendisi hakkında bir uyarıdır. Şiire ilham veren tanrıçalar, yalanı da doğruyu da aynı ustalıkla söyleyebildiklerini açıkça söyler. Hesiodos'un kendi şiirini onların bu çift yüzlü armağanıyla başlatması, şairin ne kadar güvenilir olduğu sorusunu daha ilk sahnede açar. Evelyn-White de bu yüzden şiirdeki «otobiyografik» bilgilerin ne kadar tarihsel sayılabileceğini tartışmaya açar.

Dike parçası aynı sesi başka bir işe koşar. Burada «ben» kişisel bir duygu değil, bir yargıçlara uyarıdır. Adalet bir tanrıçadır, incinebilir ve şikâyet edebilir. Hesiodos'un «ben»i bir öğretmenin, bir haksızlığa uğramış kardeşin sesidir; kendi derdini bütün topluluğa ders yapar.

Sappho'nun «ben»i ise bedene iner. Şiir bir üçgen kurar: sevilen kişi, onun yanında oturan adam ve onlara bakan konuşan. Konuşanın gözünde asıl olay adamın kıskanılacak mutluluğu değil, kendi bedeninin tek tek devre dışı kalmasıdır: ses, dil, deri, göz, kulak. Wharton'un aktardığına göre Longinos adıyla bilinen antik eleştirmen bu şiiri yüceliğin örneği olarak alıntılar ve onun tek bir tutku değil, «tutkuların bir buluşması» olduğunu söyler. Şiir bugün elimizde büyük ölçüde bu alıntı sayesinde vardır.

Cevap ve bağlantı

Şair kimin adına konuşur? Hesiodos'ta cevap katmanlıdır. Musaların sözcüsüdür, tanrıların soyunu onlar adına sayar; ama aynı zamanda payı elinden alınmış bir kardeş olarak kendi adına da konuşur ve bu kişisel haksızlığı bir adalet dersine çevirir. Sappho'da «ben» bir öğüt vermez; bir bedenin sevgi karşısındaki çöküşünü tanıklığa dönüştürür.

Şiirdeki «ben» gerçek bir insanı mı gösterir? Kaynaklarımız temkin öğretir. Evelyn-White Hesiodos'un hayat bilgilerinin ne kadarının tarihsel olduğunu tartışır; Şar İşbilen ile Çığır Dikyol Sappho'nun biyografisinin çoğunun tartışmalı olduğunu söyler. Ama iki şair de şiirin yalnızca kahramanları değil, konuşanın kendisini de anlatabileceğini gösterir. Kyme'den göçen bir babanın oğlu ve Midilli'de yaşayan bir kadın, Ege'nin iki yakasında bu kapıyı birlikte açar.

Kapanış kancası

Bu derste haritaya iki kez baktık: Hesiodos'un babası Kyme'den, bugünkü Aliağa yakınlarından yola çıkmıştı; Sappho ise Anadolu kıyısının karşısındaki bir adada yazıyordu. Homeros'a memleket olarak gösterilen kentler arasında Smyrna, yani İzmir de vardı. Truva'dan İyonya kentlerine, oradan Halikarnassos'ta doğan Herodotos'a uzanan kıyı bir tesadüf mü? «Yunan edebiyatı» dediğimiz şeyin ne kadarı bu topraklarda doğdu?

Özet kartı

1. Hesiodos'un babası, Evelyn-White'ın aktardığına göre, bugün Aliağa yakınlarındaki Kyme'den yoksulluk yüzünden Yunanistan'a göçmüştür. Hesiodos Theogonia'nın başında Musaların ona Helikon'da göründüğünü ve doğruya benzeyen yalanlar da söyleyebildiklerini anlatır.
2. Theogonia bir teogonidir: Khaos'tan başlayarak tanrıların soyunu ve Zeus'un iktidarını anlatır. İşler ve Günler didaktik bir şiirdir: kardeşi Perses'e çalışmayı, mevsimleri ve adaleti öğütler; Dike, Zeus'un kızı olan bir tanrıçadır.
3. Sappho Lesbos'ta, bugünkü Midilli'de Aiol lehçesinde yazar. İskenderiyeliler onu dokuz lirik şairin kanonuna tek kadın olarak alır ve şiirlerini dokuz kitapta toplar; bütün olarak yalnızca Aphrodite'ye yakarışı ulaşır, geri kalanı parçalardır.
4. Lirik şiir lir eşliğinde söylenen kısa şiirdir; Sappho uzun süre bir monodi şairi sayılmış, son yıllarda koro liriği bağlamında da okunmaya başlanmıştır. Okul ve Phaon hikâyeleri kaynaklara göre tartışmalı ya da komedyacıların söylencesidir.
5. Hesiodos'un «ben»i öğüt veren, haksızlığı derse çeviren bir sestir; Sappho'nun «ben»i sevgi karşısında çözülen bir bedeni anlatır. Longinos'un «tutkuların buluşması» dediği şiir büyük ölçüde onun alıntısı sayesinde ulaşmıştır.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Theogonia ile İşler ve Günler'in konusu nedir? Teogoni ve didaktik şiir kavramlarıyla açıklayın.
2. (Kazanım 2) Sappho'nun şiiri bize nasıl ulaştı? Lirik şiir ve monodi kavramları Sappho'yu anlamaya nasıl yardım eder?
3. (Kazanım 3) Hesiodos'un ve Sappho'nun şiirlerindeki «ben» sesini karşılaştırın.
4. (Kazanım 3) «Sappho'nun hayatını iyi biliyoruz; bir kızlar okulu kurdu ve aşk yüzünden kendini kayalıktan attı» yargısını kaynaklarla değerlendirin.
5. (Kazanım 4) Musaların sözlerini, Dike parçasını ve Sappho'nun aşk şiirini yakından okuyun.

Cevaplar

1. Theogonia bir teogonidir: Khaos'tan, Toprak'tan, Tartaros'tan ve Eros'tan başlayarak tanrıların soyunu, kuşakların birbirini devirmesini ve Zeus'un iktidarını anlatır. İşler ve Günler didaktik bir şiirdir: Hesiodos, rüşvet yiyen yargıçlar sayesinde mirasın büyük payını alıp harcayan kardeşi Perses'e çalışmayı, mevsimleri, ekimi, denize açılma zamanını ve adaleti öğütler.
2. İskenderiyeli bilginler Sappho'nun şiirlerini dokuz kitapta toplamıştı; ama bütün olarak yalnızca Aphrodite'ye yazılmış yedi kıtalık şiir, Halikarnassoslu Dionysios'un alıntısı sayesinde ulaştı. Geri kalanı papirüs parçaları ve başka yazarların alıntılarıdır; Uslu iki bütün şiirden ve yaklaşık kırk parçadan söz eder; «bütün» sayılan şiirin sayısı kaynağa göre değişir. Lirik şiir lir eşliğinde söylenen kısa şiirdir; monodi tek bir kişinin söylediği lirik şiirdir. Sappho uzun süre monodi şairi sayıldı, son yıllarda koro liriği bağlamında da okunmaktadır.
3. Hesiodos'un «ben»i Musaların sözcüsü ve payı elinden alınmış bir kardeştir; kişisel haksızlığı yargıçlara ve topluluğa yönelik bir adalet dersine çevirir. Sappho'nun «ben»i ise bedene iner: sevilen kişinin karşısında sesin, dilin, derinin, gözün, kulağın tek tek çözülüşünü anlatır ve öğüt vermez, tanıklık eder.
4. Yargı kaynakların temkinine aykırıdır. Şar İşbilen ile Çığır Dikyol'a göre Sappho'nun özel hayatına ilişkin bilgiler oldukça tartışmalı ve kesinlikten uzaktır, kadınlar için okulların varlığı da oldukça tartışmalıdır. Phaon adlı kayıkçıya aşk yüzünden ölüm hikâyesi aynı kaynağa göre özellikle Yunan komedya yazarlarında rastlanan bir söylencedir. Sappho'yu en güvenilir biçimde kendi şiirlerinden tanırız.
5. Musalar hem yalanı hem doğruyu söyleyebildiklerini açıkça söyler; bu, şiirin güvenilirliği sorusunu daha ilk sahnede açar ve Evelyn-White'ın «otobiyografik» bilgileri tartışmaya açmasıyla örtüşür. Dike parçasında adalet incinebilen ve şikâyet eden bir tanrıçadır; Hesiodos'un sesi yargıçları uyaran bir öğretmen sesidir. Sappho'nun şiiri sevilen kişi, yanındaki adam ve konuşan arasında bir üçgen kurar; asıl olay adamın mutluluğu değil, konuşanın bedeninin tek tek devre dışı kalmasıdır. Longinos bu şiiri «tutkuların bir buluşması» olarak alıntılar.

Okuma

• Hesiodos, İşler ve Günler ve Theogonia, Türkçesi: Sabahattin Eyüboğlu ile Azra Erhat'ın çevirisi (Türk Tarih Kurumu).
• Sappho'nun şiirleri, Türkçesi: Samih Rifat çevirisi (Şiirler, Yapı Kredi Yayınları) ya da Azra Erhat ile Cengiz Bektaş'ın Sappho Üzerine Konuşmalar ve Şiir Çevirileri adlı kitabı.
• Evren Şar İşbilen ve Derya Çığır Dikyol, «Antik Yunan Dünyasında Bir Kadın Olarak Sappho'nun Yeri» (2020).
• Sappho'nun aynı aşk şiirinin iki farklı Türkçe çevirisini bulun ve karşılaştırın. Bedenin tepkilerini sayan satırlarda hangi sözcük seçimleri farklı? Hangi çeviri sizce daha çok «ben»in sesini taşıyor?