Namık Kemal

Kazanımlar

• Namık Kemal'in gazeteci, muhalif ve sürgün olarak geçen hayatını, Tasvîr-i Efkâr, Hürriyet ve İbret gazeteleri üzerinden anlatabilir.
• Vatan yahut Silistre'nin konusunu, 1873'teki ilk temsilini ve bu temsille sürgün arasındaki ilişki hakkındaki farklı açıklamaları tartışabilir.
• Magosa sürgününde yazılan İntibah'ın konusunu ve Türk romanındaki yerini, güçlü ve zayıf yanlarıyla değerlendirebilir.
• Hürriyet Kasidesi'nden seçilen beyitlerde «vatan», «millet» ve «hürriyet» kavramlarının nasıl bir heyecan diline dönüştüğünü okuyabilir.

Video metni

Soğuk açılış

1 Nisan 1873, bir salı gecesi, İstanbul'da Gedik Paşa Tiyatrosu. Sahnede Vatan yahut Silistre ilk kez oynanmaktadır. Ömer Faruk Akün'ün DİA maddesine göre salonu dolduran seyircilerden yükselen sesler giderek artar ve sokağa taşar: «Yaşasın vatan! Yaşasın Kemal! Yaşa vatanın Kemali!»

Bununla da bitmez. Yazarı tiyatroda bulamayan bir kafile gece yarısı elde fenerlerle yola düşer, Unkapanı Köprüsü'nü geçer ve İbret gazetesinin idarehanesine dayanır. Onu orada da bulamayınca bir teşekkür mesajı bırakırlar.

Dört gün sonra hükümet İbret'i kapatır. Beşinci gün, Namık Kemal ve arkadaşları tiyatrodayken tek tek tutuklanır. 9 Nisan'da çıkan bir fermanla, mahkemeye çıkarılmadan, kalebent olarak sürgüne gönderilirler. Namık Kemal'in yeri Kıbrıs'ta, Magosa'dır.

Büyük soru

207-03'te Şinasi'nin sakin, kuralcı sesini dinledik. Onun gazetesinde yetişen genç yazarın sesi başkadır: bir tiyatro salonunu sokağa döker. Bu ünitenin sorusu şudur: eski bir kelime, «vatan», nasıl oldu da bir kalabalığı gece yarısı yollara düşüren bir duyguya dönüştü? Ve bu duygunun bedelini ödeyen yazar, sürgünde ne yazdı?

Bağlam

Akün'e göre Mehmed Namık Kemal 21 Aralık 1840'ta Tekirdağ'da doğar. Çocukluğu, görev yeri sık sık değişen dedesi Abdüllatif Paşa'nın yanında geçer. Bir mektubunda «Ben anamdan doğdum doğalı gezmeye alıştım» der. Kars'ta bulunduğu yıllarda Kırım Savaşı başlar; Akün'e göre cepheye giden askerlerle dolu bu sınır şehrinde, asker kılığına girip sevgilisinin peşinden orduya katılan bir kızın kulaktan kulağa yayılan hikâyesi, ileride yazacağı oyunun kahramanının ilk örneği olarak zihnine yerleşir.

Sofya'da ciddi olarak şiire başlar; «Nâmık» mahlasını orada alır. İstanbul'a dönünce Tercüme Odası'na girer, eski tarzda gazeller yazan şairlerin topluluğuna katılır. Akün'e göre hayatını değiştiren karşılaşma, Şinasi'nin bir şiiridir: eline geçen «Münâcât», onu nesrini beğenmediği Şinasi'ye yöneltir. Tasvîr-i Efkâr'a girişi, gazetenin çıkışından dört ay sonradır. Akün'e göre Şinasi, onun düşüncesini siyasi ve toplumsal meselelere çevirir; genç şair, tasavvufi remizlerin dünyasından çıkıp toplum davalarının adamı olur.

Ana anlatı — Gazeteden sürgüne

Şinasi'nin 1865 başında İstanbul'dan ayrılmasıyla Tasvîr-i Efkâr Namık Kemal'e kalır. Akün'e göre bu sütunlarda maarif meselelerine sürekli döner ve kadınların okutulması meselesini ilk kez o ortaya atar. Aynı yıl, ülkede meşrutiyet idaresi kurmak amacıyla doğan ve sonra Yeni Osmanlılar adını alan gizli bir cemiyete katılır.

1867 baharında hükümet basını sıkı bir denetim altına alır. Namık Kemal'e muharrirlik yasaklanır ve İstanbul'dan uzaklaştırmak için Erzurum'a vali muavini olarak atanır. O gitmez. Akün'e göre 17 Mayıs 1867'de Ziya Paşa ile birlikte Avrupa'ya kaçar. Londra'da, 1868'de çıkmaya başlayan Hürriyet gazetesinin üçüncü sayısından itibaren idaresini o üstlenir. Akün'e göre bu gazetede en çok üzerinde durduğu meseleler meşrutiyet idaresinin kurulması, halkın siyasi hürriyeti, vatandaşlık haklarının korunması ve idarenin parlamento tarafından denetlenmesidir.

1870'te İstanbul'a döner. 1872'de İbret gazetesinin başına geçer; Akün'e göre en olgun makalelerini burada yazar ve başmakaleleri bazen gazetenin üç sayfasını kaplar. Temsilden kısa bir süre önce İbret'te «Vatan» başlıklı bir başyazı yayımlar; Akün'e göre bu yazı, kavrama yeni bir muhteva katarak temsilin fikrî ve psikolojik atmosferini önceden hazırlar.

Ana anlatı — Bir oyun, bir kalabalık, iki açıklama

Vatan yahut Silistre'nin konusu Akün'e göre şudur: 1853 savaşında gönüllü olarak cepheye giden sevgilisinin peşinden asker kılığına girip Silistre savunmasına katılan bir genç kız, onun sevdiği genç adam ve kuşatma altındaki tabyada canlarını vatan için hiçe sayan askerler. Akün'e göre Türk milletinin bu oyun sayesinde «vatan» kavramının bilincine vardığı ortak bir kanaat olmuştur.

Ama Akün bu kanaati iki yönden dengeler. Birincisi, «ilk» sözü üzerinedir. Vatanî şiirin ilk örnekleri III. Selim'in bir gazelinde, Kırım Savaşı sırasında söylenmiş bazı manzumelerde ve Yûsuf Hâlis'in «Vatan Kasidesi»nde vardır. Silistre kahramanlıklarını anlatan bir opera da oyundan yıllar önce İstanbul'da oynanmıştır. Namık Kemal vatanı ilk söyleyen değildir; Akün'e göre vatan, millet ve hürriyet kavramlarını bir heyecan konusu hâline getirip en etkili biçimde topluma mal eden ilk şairdir.

İkincisi, sürgünün sebebi üzerinedir. Akün'e göre asıl sebep, Namık Kemal ve arkadaşlarının Veliaht Murad Efendi ile sürdürdükleri temaslardır. Oyunu sahneye koyan Güllü Agop'un kumpanyası ceza almaz; oyun aynı yılın sonbaharından itibaren İstanbul dışında yeniden oynanır, baskılarına da karışılmaz. Hükümet yanlısı gazeteler ise gösterileri, arkasında kişisel hesaplar yatan kışkırtmalar olarak suçlar.

Oyunun sanatı hakkında da Akün açık konuşur: Namık Kemal'in oyunlarında kişiler ya bütünüyle iyi ya bütünüyle kötüdür, ruh hâlleri en aşırı derecesiyle verilir; romantik duygular, hitabet ve olayın akışını durduran uzun tiradlar ortak özellikleridir. Bu tarif, oyunun gücünü sahnenin inceliğinden çok salonda uyandırdığı heyecanda aramayı düşündürür.

Ana anlatı — Magosa: sürgünde bir roman

Akün'e göre ilk gece Magosa'daki kışlanın zindan odasına konulan Namık Kemal'in şartları zamanla düzelir. Otuz sekiz ay süren bu sürgünle faal gazetecilik dönemi kapanır, edebî hayatının en verimli dönemi başlar. Âkif Bey'i yazar, Gülnihal'i bitirir, Zavallı Çocuk'u kaleme alır, Celâleddin Hârizmşah'a başlar. Ve ilk romanı İntibah'ı yazar.

Akün'e göre Namık Kemal, romanı yalnız maceralar anlatan bir şey sanan anlayışa karşı çıkar. Ona göre romanın üç boyutu vardır: yaşanan bir olay, o olayın içindeki insanın dış görünüşü ve iç dünyası, ve bunlara zemin olan mekân ve toplum. İntibah bu ölçüleri uygulama denemesidir. Konusu, gerçek kimliğini bilmeden ahlâkça düşük bir kadına âşık olan temiz ama tecrübesiz bir gencin bu yüzden yaşadığı çöküş ve uğradığı felakettir.

Akün eserin yerini iki yönüyle çizer. Bir yandan İntibah, kişilerin psikolojik tahliline önem veren ilk eser olarak Türk romanının gelişmesinde gözden kaçırılmayacak bir yere sahiptir; Çamlıca'yı anlatı edebiyatına sokar, bir yalı odasını o devir için alışılmadık ayrıntılarla tasvir eder. Öbür yandan bu tahliller, Akün'ün deyişiyle, bir makaleden alınıp oraya iliştirilmiş parçalar gibi kalır; oyunlarda olduğu gibi burada da biri çok iyi, biri çok kötü iki zıt kadın tipi karşı karşıya getirilir.

Akün'e göre Namık Kemal, sonraki yıllarda Türk edebiyatında üç yeni türün oluştuğunu söyler: gazete makalesi, tiyatro ve roman. Üçünde de kendisi ilk yazanlar arasındadır.

Metin anı

Hürriyet Kasidesi'nden beş beyit. Çalışkan'a göre Namık Kemal kasideye Leskofçalı Galib'in bir beytinden aldığı ilhamla, 1864-1865 kışında yazdığı bir mektupta söz eder; Akün'e göre şiir son şeklini sonradan alır ve 1876'da yayımlanır. Beyitlerin yanındaki sayılar, Çalışkan'ın numaralarıdır.

Görüp ahkâm-ı asrı münharif sıdk u selâmetden

Çekildik izzet ü ikbâl ile bâb-ı Hükûmet'den (1)

Usanmaz kendini insân bilenler halka hizmetden

Mürüvvet-mend olan mazlûma el çekmez iânetden (2)

Vücûdun kim hamîr-i mâyesi hâk-i vatandır

Ne gam râh-ı vatanda hâk olursa cevr ü mihnetden (4)

Felek her türlü esbâb-ı cefâsın toplasın gelsin

Dönersem kahbeyim millet yolunda bir azîmetden (20)

Ne mümkin zulm ile bî-dâd ile imhâ-yı hürriyyet

Çalış idrâki kaldır muktedirsen âdemiyyetden (25)

Birinci beyit bir kasidenin alışılmış açılışlarından hiçbirine benzemez. Çalışkan'a göre kaside ne bir padişaha ne bir vezire sunulmuştur; övülen, soyut bir kavramdır. Şiir bir istifayla açılır: «çekildik». Özne de «ben» değil «biz»dir. Konuşan, hükümet kapısından şerefiyle ayrılmış bir topluluğun sesidir.

İkinci beyitte insan olmanın ölçüsü konur: kendini insan bilen, halka hizmetten usanmaz. Dördüncü beyitte vatan, bir coğrafya olmaktan çıkıp bedenin mayasına karışır: insanın hamuru vatan toprağındansa, vatan yolunda toprak olmak bir kayıp değildir. Eski şiirin «toprak» imgesi burada yeni bir anlam kazanır.

Yirminci beyit bir yemindir ve sert bir kelimeyle kapanır: «Dönersem kahbeyim». Şair kararlılığını en ağır bir sözle, kendi namusuna bağlar.

Yirmi beşinci beyitle kaside son bölümüne girer; Çalışkan'a göre bu beyitten sonuna kadar şiirin konusu «hürriyet aşkı»dır. Beyit şunu söyler: hürriyeti yok etmek için insandan anlama yeteneğini söküp almak gerekir. Hürriyet bir izin değil, aklın kendisine bağlı bir niteliktir.

Bu şiirin sanatı tartışmalıdır. Çalışkan'ın aktardığına göre Mehmet Kaplan, Hürriyet Kasidesi'ni teknik bakımdan beğenmenin imkânsız olduğunu, nazımla konuşmayı bilen bir şairin eserine «görüp» diye başlamayacağını yazar. Kaplan'ın aynı şiir için bir başka yazısında söylediği de Çalışkan'da yer alır: şiir, fikri eyleme dönüştürecek bir heyecanla doludur. İki yargı birbirini dışlamaz. Çalışkan'ın ifadesiyle şiirde şiiriyetten çok nesir ve hitabet edası vardır; şair adeta kürsüden seslenir.

Cevap ve bağlantı

Eski bir kelime nasıl yeni bir duyguya dönüştü? Tek bir eserle değil, aynı kelimenin her türde tekrar edilmesiyle. Namık Kemal «vatan»ı önce bir başmakalede tanımladı, sonra bir sahnede kanlı bir tabyaya yerleştirdi, sonra bir kasidede bedenin mayasına kattı. Gazete okuru, tiyatro seyircisi ve ezber yapan öğrenci aynı kelimeyi üç ayrı kapıdan duydu.

Bedelini de ödedi: kaçış, sürgün, kalebentlik. Ama Akün'ün hatırlattığı gibi, bu bedelin sebebi her zaman sanıldığı kadar edebî değildi; siyaset, sahnenin önünde olduğu kadar arkasında da işliyordu.

Kapanış kancası

Namık Kemal 1867'de İstanbul'dan tek başına kaçmadı. Yanında ondan yaşça büyük, devlet kademelerinde yükselmiş bir şair vardı; Londra'da Hürriyet'i birlikte yazdılar ve Akün'e göre imzasız yazıların hangisinin kime ait olduğu bugün bile tartışmalıdır. Hem divan şiirini savunan hem de eleştiren, hem sarayda hem sürgünde yaşayan bir şair nasıl okunur?

Özet kartı

1. Namık Kemal 1840'ta Tekirdağ'da doğdu; çocukluğu dedesiyle Kars ve Sofya gibi şehirlerde geçti. Tercüme Odası'nda çalıştı, eski tarzda şiirle başladı; Akün'e göre Şinasi ile tanışması ve Tasvîr-i Efkâr'a girmesi onu toplum davalarının yazarı yaptı.
2. Yeni Osmanlılar'a katıldı; 1867'de Ziya Paşa ile Avrupa'ya kaçtı, Londra'da Hürriyet'i yönetti; meşrutiyet, siyasi hürriyet ve parlamento denetimini savundu. 1870'te döndü, İbret'te en olgun makalelerini yazdı.
3. Vatan yahut Silistre 1 Nisan 1873'te oynandı; salonda ve sokakta büyük gösteriler oldu. Birkaç gün sonra İbret kapatıldı, Namık Kemal Magosa'ya kalebent olarak sürüldü. Akün'e göre asıl sebep Veliaht Murad ile kurulan temaslardı; oyun sonra da oynandı.
4. Magosa'daki otuz sekiz ay, edebî bakımdan en verimli dönemidir. İntibah, kişilerin psikolojik tahliline önem veren ilk Türk romanı sayılır; Akün'e göre bu tahliller yer yer makale parçaları gibi kalır ve kişiler iyi-kötü karşıtlığıyla kurulur.
5. Hürriyet Kasidesi bir padişaha değil soyut bir kavrama yazılmıştır; istifa eden bir «biz»le açılır, vatanı bedenin mayasına katar, hürriyeti aklın ayrılmaz niteliği sayar. Kaplan'a göre teknik bakımdan zayıf, ama eyleme çağıran bir heyecanla doludur.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Namık Kemal'in gazetecilik hayatı hangi üç gazete üzerinden izlenebilir? Her birinde neyi savundu ve her dönem nasıl sona erdi?
2. (Kazanım 2) Vatan yahut Silistre'nin konusu nedir? Akün, oyunun «vatan» kavramına etkisini hangi iki yönden dengeler?
3. (Kazanım 2) «Namık Kemal, Vatan yahut Silistre yüzünden sürgün edildi» cümlesi neden eksiktir? Akün hangi kanıtları gösterir?
4. (Kazanım 3) Namık Kemal'e göre bir romanın üç boyutu nedir? İntibah bu ölçüleri ne ölçüde karşılar?
5. (Kazanım 4) Hürriyet Kasidesi'nin birinci, dördüncü ve yirmi beşinci beyitlerinde vatan ve hürriyet nasıl anlatılır? Mehmet Kaplan'ın iki yargısı bu şiiri nasıl okumamızı sağlar?

Cevaplar

1. Tasvîr-i Efkâr'da, Şinasi 1865'te gidince gazeteyi yönetti; maarif meselelerini işledi, kadınların okutulmasını ilk kez gündeme getirdi. 1867'de basın denetimi sıkılaşınca muharrirliği yasaklandı, Erzurum'a atandı ve Avrupa'ya kaçtı. Londra'da Hürriyet'i üçüncü sayısından itibaren yönetti; meşrutiyet, siyasi hürriyet, vatandaşlık hakları ve parlamento denetimini savundu; Mustafa Fâzıl Paşa'nın baskısıyla 1869'da gazeteden ayrıldı. 1872'de İbret'in başına geçti; en olgun makalelerini burada yazdı, «Vatan» başyazısını yayımladı; gazete 1872'de ve 1873 başında iki kez geçici olarak kapatıldı, temsilden sonra da kesin olarak kapatıldı.
2. 1853 savaşında cepheye giden sevgilisinin peşinden asker kılığına girip Silistre savunmasına katılan bir kızı, sevdiği genç adamı ve tabyada vatan için canlarını hiçe sayan askerleri anlatır. Akün, Türk milletinin bu oyunla «vatan» kavramının bilincine vardığı kanaatini aktarır, ama iki yönden dengeler: vatanî şiirin daha önce III. Selim'in bir gazelinde, Kırım Savaşı şiirlerinde ve Yûsuf Hâlis'in kasidesinde örnekleri vardır, Silistre üzerine bir opera da daha önce oynanmıştır; Namık Kemal ilk söyleyen değil, bu kavramları bir heyecan konusu yapıp topluma en etkili biçimde mal eden ilk şairdir. Ayrıca oyunların sanat bakımından iyi-kötü karşıtlığı ve uzun tiradlarla kurulduğunu belirtir.
3. Temsilin hemen ardından tutuklama geldiği için bu anlatı yaygındır, ama Akün'e göre asıl sebep Veliaht Murad Efendi ile sürdürülen temaslardır. Kanıtları şunlardır: oyunu sahneye koyan Güllü Agop'un kumpanyası ceza almadı; oyun aynı yılın sonbaharından itibaren İstanbul dışında yeniden oynandı; baskılarına müdahale edilmedi. Sürgündekilerden Ahmed Midhat da veliahtla hiçbir ilgisi olmadığı hâlde başkaları yüzünden bu âkıbete uğradığından yakınır. Temsildeki gösteriler bir vesile olmuş olabilir, ama sebep siyasidir.
4. Akün'e göre Namık Kemal'e göre roman üç boyutludur: yaşanan bir olay; o olayın içindeki insanın dış görünüşü ve iç dünyası; ve bunlara zemin olan mekân ve toplum. İntibah bu ölçüleri uygulama denemesidir. Kişilerin psikolojik tahliline önem veren ilk eser sayılır, Çamlıca'yı anlatıya sokar ve bir yalı odasını ayrıntılı tasvir eder. Ama Akün'e göre psikolojik tahliller bir makaleden alınıp iliştirilmiş parçalar gibi kalır; kişiler bir çok iyi, bir çok kötü kadın karşıtlığıyla kurulur; dış dünya tasviri çoğu zaman zihnî kalır.
5. Birinci beyitte şiir bir istifayla açılır: devrin doğruluktan saptığını gören bir «biz», hükümet kapısından şerefiyle çekilir; kaside bir kişiye değil bir kavrama yazılmıştır. Dördüncü beyitte insanın mayası vatan toprağındandır; bu yüzden vatan yolunda toprak olmak bir kayıp sayılmaz. Yirmi beşinci beyitte hürriyet, insanın anlama yeteneğine bağlanır: onu yok etmek için insandan aklı söküp almak gerekir. Kaplan bir yandan şiiri teknik bakımdan beğenmenin imkânsız olduğunu, «görüp» diye başlamanın bir zaaf olduğunu söyler; öbür yandan şiirin fikri eyleme dönüştüren bir heyecanla dolu olduğunu belirtir. Bu iki yargı birlikte, şiirin inceliğinden çok hitabet gücüyle etkili olduğunu düşündürür.

Okuma

• Ömer Faruk Akün'ün «Nâmık Kemal» maddesi (DİA 32) — hayatı, gazeteciliği, sürgünü, şiiri, tiyatrosu ve romanları üzerine kapsamlı bir inceleme.
• Adem Çalışkan, «Namık Kemal'in Hürriyet Kasîdesi ve Tahlili» (Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 7/31) — kasidenin otuz bir beytinin açıklamalı okuması.
• Kasidenin tamamını okuyun ve «biz» diye konuşan beyitlerle «ben» diye konuşan beyitleri ayırın. Hangisi daha çok?