Tasavvufa kısa giriş

Kazanımlar

• Tasavvufun ne olduğunu, kelimenin kökenine ve sûfîlerin tanımlarına dayanarak açıklayabilir.
• Nefs kavramını ve nefsin mertebelerini, bir mürşid rehberliğindeki seyrüsülûk içinde anlatabilir.
• Fenâ-bekā ile vahdet-i vücûdu tanımlayıp bu kavramlar etrafındaki tartışmaları iki tarafıyla özetleyebilir.
• Yunus Emre'ye atfedilen «Haktan nazar oldu bana» şiirinde nefs, aşk ve fenâ kavramlarının izini sürebilir.

Video metni

Soğuk açılış

Bir şair şöyle der:

«Ayruk bana ben dimeyim / Kimseneye sen dimeyim / Ya kul ya sultan dimeyim.»

Artık kendime «ben» demeyeyim, kimseye «sen» demeyeyim, kimseyi kul ya da sultan diye ayırmayayım. Bu dizeler, Cumhuriyet'in ilk yıllarında hazırlanmış bir halk şiiri seçkisinde Yunus Emre'nin adıyla yer alır. Dilin en basit iki kelimesinden, «ben» ile «sen»den vazgeçmek isteyen biri ne anlatmaya çalışıyordur?

Büyük soru

205-10 bir kelime kaymasıyla kapanmıştı: gece anlamındaki söz «Leylâ» diye duyulmuş, bir âşığın bekleyişi Mecnun'unkine dönmüştü. Tekke şiirinde aynı kelimeler başka bir yöne işaret eder. Bu ünite, tekke şiirini okumak için gereken üç anahtarı açıyor: nefs, fenâ ve vahdet-i vücûd. Bu üç kavram, bir şairin «ben» demekten vazgeçmesini nasıl açıklar?

Bağlam

Reşat Öngören, tasavvuf kelimesinin kökeni üzerine pek çok görüş ileri sürüldüğünü anlatır: «safâ» (arılık), Kâbe hizmetine adanmış bir kabilenin adı, ya da «sûf», yani yün. Genel kabul gören görüşe göre ilk zâhidler alçakgönüllülüğün işareti olarak yün giydikleri için «sûfî» diye anıldılar. Öngören'in aktardığına göre Kuşeyrî, «tasavvuf» adının sekizinci yüzyıldan itibaren kullanılmaya başladığını söyler.

Tasavvufun bir tanımı yoktur, pek çok tanımı vardır. Öngören, bu tanımların bine kadar çıktığının söylendiğini aktarır. Tanımların bu kadar çoğalmasının sebebi, her sûfînin tasavvufu o anki manevi hâline göre tarif etmesidir. Bu tanımlardan biri, Cüneyd-i Bağdâdî'ye aittir ve ünitenin bütün kavramlarını içinde taşır: tasavvuf, «Allah'ın sendeki seni öldürüp kendisiyle diri kılması»dır.

Öngören'e göre tasavvuf, dinin dış hükümlerinin yanında kalbin iç hâllerine yönelir: ihlâs, sabır, tevekkül, muhabbet. Sûfîler bu yüzden «gönül ehli» diye de anılmıştır. Türk edebiyatında tekke şiiri, bu iç yolculuğun dilidir.

Ana anlatı — Nefs ve yol

Tekke şiirinin en çok çatıştığı kavram nefstir. Süleyman Uludağ, Kur'an'daki üç ifadeden söz eder: kötülüğü emreden nefs (emmâre), kötülüğü kınayan nefs (levvâme) ve huzura ermiş nefs (mutmainne). Bazıları bunları bir bedende çatışan üç ayrı nefs sayar. Uludağ'a göre mutasavvıfların çoğu ise tek bir nefs olduğunu, bunların o tek nefsin farklı sıfatları olduğunu düşünür.

Bazı tarikatlarda bu sıfatlar bir merdivene dönüşür. Uludağ, nefsin yedi mertebesini sayar: emmâre, levvâme, mülhime, mutmainne, râzıye, marziyye ve kâmile. Bu tarikatlarda derviş her basamakta Allah'ın bir ismini zikreder, basamak aşıldıkça zikredilen isim değişir.

Bu yolculuğa «seyrüsülûk» denir. Öngören'e göre yolculuk tek başına yapılmaz: bir mürşid-i kâmil, yani yetkin bir rehber gözetiminde yürünür. Amaç kalbi manevi hastalıklardan, nefsi kötü huylardan arındırmaktır. Öngören, sûfîlerin makam ve mevki hırsı, mal sevgisi, şöhret gibi bağlar kopmadıkça Allah'a tam yönelmenin mümkün görülmediğini yazar.

Tekke şiirinde bu yolculuk çoğu zaman bir savaş ya da bir yol olarak anlatılır. Nefs, dervişin içindeki en yakın düşmandır; mürşid de yolun kılavuzu.

Ana anlatı — Fenâ ve bekā

Yolculuğun sonunda ne vardır? Mustafa Kara'ya göre sûfîlerin çoğu bu son durağı «fenâ-bekā» diye adlandırır. Fenâ «yok olmak», bekā «kalıcı olmak» demektir. Kara'ya göre ilk dönemlerde fenâ ahlaki bir anlam taşıyordu: dervişin kötü huylarını yok edip onların yerine iyilerini kazanması. Cehaletin yerine ilim, gafletin yerine zikir, nankörlüğün yerine şükür gelir.

Zamanla kavram derinleşti. Kara'nın aktardığına göre bu kelimeleri tanım olarak ilk kullanan sûfî Ebû Saîd el-Harrâz'dır. Ona göre fenâ, kulun kendi kulluğunu görmekten geçmesidir; yaptığı ibadetleri kendine mal etmemesi. Harrâz fenânın son noktasını «fenâü'l-fenâ» diye adlandırır: kişi fenâ hâlinde olduğunun bile farkında değildir.

Kara, sûfîlerin bu hâli anlatmak için bir benzetme kullandığını da yazar: ateş, siyah ve soğuk demiri kızıl ve sıcak yapar. Demir yok olmaz, ama ateşin niteliğini alır.

Fenâ, tasavvuf tarihinin en çok tartışılan kavramlarındandır. Kara'ya göre «Allah'ta fâni olma» ifadesinin din sınırlarını zorlayacak biçimde yorumlanması, yalnız zâhir âlimlerini değil, ölçülü sûfîleri de rahatsız etmiştir. Serrâc'a göre fenâ, insanın Allah ile birleşmesi değil, Allah'ın mutlak iradesini tam olarak tanımasıdır. Fenâ ile Budizm'deki nirvana karşılaştırıldığında da görüşler ayrılır: Ritter aralarında bir benzerlik görmez, Nicholson ise fenânın her zaman bekā ile birlikte düşünüldüğünü vurgular.

Ana anlatı — Vahdet-i vücûd

Üçüncü anahtar, tekke şiirinin en çok tartışılan fikridir. Ekrem Demirli'ye göre vahdet-i vücûd, «varlığın birliği» demektir. Dayandığı temel cümle İbnü'l-Arabî'ye aittir: «Varlık birdir, o da Hakk'ın varlığıdır.»

Demirli bu fikrin tarihine dair ilginç bir ayrıntı verir. Araştırmacıların neredeyse ortak görüşüne göre İbnü'l-Arabî bu terimi kendisi kullanmamıştır. Terim, onun düşüncesini anlatmak için sonraki şârihler tarafından geliştirilmiştir.

Bu fikir panteizmle, yani her şeyin Tanrı olduğu görüşüyle sık sık karıştırılır. Demirli'ye göre vahdet-i vücûdun vardığı Tanrı anlayışı paradoksaldır: «O'dur ve O değildir.» Âlem Tanrı'nın tecellisidir, ama Tanrı âlemle aynı değildir. Panteizmden ayrıldığı nokta budur.

Vahdet-i vücûd eleştirisiz de kalmadı. Demirli'ye göre en önemli eleştiri İmâm-ı Rabbânî'den geldi. Rabbânî «vahdet-i şühûd»u savundu: birlik varlıkta değil, dervişin görüşündedir; derviş her şeyde yalnız Allah'ı görür. Kelâmcılar da «Varlık Hak'tır» önermesine itiraz etti.

Metin anı

Aynı seçkinin Yunus Emre'ye bağladığı bir başka şiirden dört dörtlük:

Haktan nazar oldu bana

Hak kupusun açar oldum

Girdim Hak'kın haznesine

Dürlü güher seçer oldum

Devlet tâcı başa kondu

Aşk kadehin bana sundu

Susadığınca ben dahi

Her dem anı içer oldum

Hayır oldu benim işim

Endîşeli oldu duşum

Nefsim başını kesüben

Şer işlerden kaçar oldum

YUNUS Hak'ka bilişeli

Cânü gönül virişeli

Şol Taptuğ'a irişeli

Gözlerümi açar oldum

Şiir bir yolculuğu adım adım anlatır ve her adım bu ünitenin bir kavramına denk gelir.

İlk dörtlük yolun nasıl başladığını söyler: «Haktan nazar oldu bana.» Yolculuğu başlatan dervişin çabası değil, Hak'tan gelen bir bakıştır. Kapı açılır, hazineye girilir. Kara'nın aktardığına göre sûfîler, fenânın çalışarak mı kazanıldığını, yoksa bir lütuf mu olduğunu da tartışmıştır. Bu şiirin ilk dizesi lütuftan yana konuşur.

İkinci dörtlükte aşk kadehi gelir. Saz şairinin rüyada bir pîrin elinden içtiği badeyi hatırlayın. Burada kadeh aşkın kendisidir ve içtikçe susatır: «Susadığınca ben dahi / Her dem anı içer oldum.» Tekke şiirinde aşk bir kez içilip biten bir şey değildir.

Üçüncü dörtlük nefse döner. «Nefsim başını kesüben / Şer işlerden kaçar oldum.» Nefs burada bir düşman gibi anlatılır ve başı kesilir. Bu, Kara'nın anlattığı ilk anlamdaki fenâdır: kötü huyun yok edilip yerine iyisinin gelmesi. İşim «hayır» olur.

Son dörtlükte bir ad belirir: Taptuk. Gelenek, Yunus'un şeyhinin Taptuk Emre olduğunu anlatır. Şiir, «gözlerimi açtım» diye kapanır, ama bu uyanış bir mürşide ulaşmakla gerçekleşir. Seyrüsülûk tek başına yürünmez.

Soğuk açılıştaki «Ayruk bana ben dimeyim» dizesi de bu yolun sonuna aittir. «Ben» ve «sen» ayrımından vazgeçmek, fenânın dile yansımasıdır: şair kendini görmekten geçmiş, her şeyde tek bir varlığı görmeye başlamıştır.

Cevap ve bağlantı

Bir şair neden «ben» demekten vazgeçer? Tasavvufun üç kavramı cevabı birlikte verir. Nefs, «ben» diyen ve arzulayan yandır; seyrüsülûk onu bir mürşid rehberliğinde terbiye eder. Fenâ, dervişin önce kötü huylarından, sonra kendi varlığını görmekten geçmesidir. Vahdet-i vücûd ise bu deneyime bir varlık açıklaması getirir: gerçek varlık tekse, «ben» ile «sen» arasındaki sınır son sözü söylemez.

Bu kavramlar tekke şiirini okumanın anahtarlarıdır, ama tek bir yorumun anahtarı değildir. Fenânın birleşme mi, yoksa iradenin teslimi mi olduğu; vahdet-i vücûdun varlıkta mı, görüşte mi bir birlik anlattığı sûfîler ve âlimler arasında yüzyıllarca tartışıldı. Tekke şiirini okurken bu tartışmayı bilmek, şiirin hangi cümlesinin bir hâli, hangisinin bir iddiayı anlattığını ayırmaya yardım eder.

Kapanış kancası

Yunus'un şiiri bir adla kapanıyordu: Taptuk. Derviş bir mürşide bağlanır, mürşid de bir yolun, bir tarikatın halkasıdır. Anadolu'da bu yollar farklı biçimler aldı: Mevlevîlerin semâsı ve Farsça mesnevisi, Bektaşîlerin nefesleri, Halvetîlerin ilahileri. Tarikatlar aynı kavramları farklı seslerle mi söyledi? Ve bir tarikatın âyini, yazılan şiirin biçimini nasıl belirledi?

Özet kartı

1. Tasavvuf kelimesi genel kabule göre yün anlamındaki «sûf»tan gelir. Tanımları bine kadar çıkar; Cüneyd'e göre tasavvuf, Allah'ın sendeki seni öldürüp kendisiyle diri kılmasıdır.
2. Nefs, insanın kötülüğe ve benliğe yönelen yanıdır; emmâre, levvâme ve mutmainne gibi sıfatlarla anılır, bazı tarikatlarda yedi mertebe sayılır. Derviş nefsini bir mürşid rehberliğindeki seyrüsülûkla terbiye eder.
3. Fenâ-bekā yolun son durağıdır: ilk anlamıyla kötü huyların yok edilip yerine iyilerinin gelmesi, derin anlamıyla kulun kendi varlığını görmekten geçmesi. Klasik sûfîlerin çoğu fenâyı birleşme ya da tam yok oluş olarak görmez.
4. Vahdet-i vücûd, İbnü'l-Arabî'nin «Varlık birdir, o da Hakk'ın varlığıdır» cümlesine dayanır. Terimi şârihleri geliştirmiştir; panteizmden «O'dur ve O değildir» paradoksuyla ayrılır ve İmâm-ı Rabbânî'nin vahdet-i şühûd görüşüyle eleştirilmiştir.
5. «Haktan nazar oldu bana» şiiri yolu adım adım anlatır: Hak'tan gelen bakış, aşk kadehi, nefsin başının kesilmesi ve Taptuk'a erişince gözlerin açılması.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Tasavvuf kelimesinin kökeni hakkında genel kabul gören görüş nedir? Tasavvufun tanımları neden bu kadar çoktur?
2. (Kazanım 2) Nefsin emmâre, levvâme ve mutmainne sıfatlarını açıklayın. Seyrüsülûkta mürşidin rolü nedir?
3. (Kazanım 3) Fenânın ilk dönemdeki ahlaki anlamı ile Harrâz'ın tanımını karşılaştırın. Serrâc fenânın hangi yorumuna karşı çıkar?
4. (Kazanım 3) Vahdet-i vücûd hangi cümleye dayanır? Panteizmden nasıl ayrılır ve İmâm-ı Rabbânî onu nasıl eleştirir?
5. (Kazanım 4) «Haktan nazar oldu bana» şiirinde yolculuğu kim başlatır? «Nefsim başını kesüben» dizesi fenânın hangi anlamına denk gelir ve son dörtlükteki Taptuk adı seyrüsülûk hakkında ne söyler?

Cevaplar

1. Genel kabul gören görüşe göre ilk zâhidler alçakgönüllülüğün işareti olarak yün (sûf) elbise giydikleri için «sûfî» diye anıldılar; «tasavvuf» bu kökten türetilen kelimedir. Tanımların bine kadar çıktığı söylenir, çünkü her sûfî tasavvufu o anki manevi hâline ve mertebesine göre tarif etmiştir.
2. Emmâre kötülüğü emreden, levvâme yapılan kötülüğü kınayan, mutmainne huzura ermiş nefstir. Bazıları bunları üç ayrı nefs sayar; Uludağ'a göre mutasavvıfların çoğu tek bir nefsin sıfatları olarak görür. Seyrüsülûk tek başına yürünmez; mürşid-i kâmil dervişin nefsini terbiye etmesine rehberlik eder ve yolun her aşamasını gözetir.
3. İlk dönemde fenâ, dervişin kötü huylarını yok edip iyilerini kazanması anlamına geliyordu: cehaletin yerine ilim, gafletin yerine zikir. Harrâz'a göre fenâ, kulun kendi kulluğunu görmekten geçmesi, ibadetlerini kendine mal etmemesidir; son noktası, fenâ hâlinde olduğunun bile farkında olmamaktır. Serrâc, fenânın Allah ile birleşme olarak anlaşılmasına karşı çıkar; ona göre fenâ Allah'ın mutlak iradesinin tam olarak tanınmasıdır.
4. İbnü'l-Arabî'nin «Varlık birdir, o da Hakk'ın varlığıdır» cümlesine dayanır. Demirli'ye göre vahdet-i vücûdun Tanrı anlayışı «O'dur ve O değildir» diye özetlenen paradoksaldır: âlem Hakk'ın tecellisidir ama Hak âlemle aynı değildir; panteizmden bu noktada ayrılır. İmâm-ı Rabbânî ise birliğin varlıkta değil, dervişin görüşünde olduğunu savunan vahdet-i şühûd görüşüyle vahdet-i vücûdu eleştirmiştir.
5. Yolculuğu dervişin çabası değil, Hak'tan gelen bir bakış başlatır: «Haktan nazar oldu bana.» «Nefsim başını kesüben / Şer işlerden kaçar oldum» dizeleri fenânın ilk, ahlaki anlamına denk gelir: kötü huy yok edilir, yerine hayır gelir. Son dörtlükte gözlerin açılması Taptuk'a erişmeye bağlanır; bu, seyrüsülûkun bir mürşid rehberliğinde yürüdüğünü gösterir.

Okuma

• Reşat Öngören'in «Tasavvuf» maddesi (DİA 40) — tasavvufun kökenini, tanımlarını ve temel kavramlarını derli toplu anlatır.
• Mustafa Kara'nın «Fenâ» maddesi (DİA 12) — kavramın tarihini ve etrafındaki tartışmaları kısa ve açık biçimde verir.
• Ekrem Demirli'nin «Vahdet-i Vücûd» maddesi (DİA 42) — terimin tarihi, panteizmle farkı ve eleştiriler için.
• Vikikaynak'ta Halk Edebiyatı Antolojisi'nin «Yunus Emre» bölümündeki sekiz şiiri okuyun; hangi şiirde nefs, hangisinde aşk, hangisinde «ben»den vazgeçiş öne çıkıyor, not edin.