Avangart akımlar

Kazanımlar

• Avangart kavramını ve fütürizm, dadaizm, sürrealizmin doğuşunu tarih ve manifestolarıyla açıklayabilir.
• Marinetti'nin 1909 manifestosundan maddeleri hem sanat programı hem siyasi tavır olarak eleştirel biçimde okuyabilir.
• Dadanın ses şiirini ve sürrealizmin otomatik yazısını, anlamı kurmak yerine bozma ya da bilinçdışına açma yolları olarak karşılaştırabilir.
• Avangardın Türk şiirine Nâzım Hikmet'in ilk serbest denemeleri yoluyla nasıl yansıdığını gösterebilir.

Video metni

Soğuk açılış

Bütün gece uyumamış genç bir şair, arkadaşlarıyla otomobillere atlar ve son hızla sürer. Yolda iki bisikletliden kaçarken direksiyonu kırar ve araba bir fabrikanın çamurlu hendeğine takla atar. Şair hendekten yüzü sanayi çamuruyla kaplı çıkar ve bunu bir yeniden doğuş gibi anlatır. Olta balıkçıları ve doğa bilimciler arabayı sudan çıkarırken, o ve arkadaşları «dünyanın bütün canlı insanlarına ilk isteklerini» yazdırır.

Bu sahne, Filippo Tommaso Marinetti'nin Fütürizm Manifestosu'nun giriş bölümüdür. Manifestonun maddelerinden biri, yarış arabasının antik çağın en ünlü heykellerinden birinden daha güzel olduğunu ilan eder. Bir başka madde ise müzelerin ve kütüphanelerin yıkılmasını ister.

Büyük soru

Bir sanat akımı neden geçmişi yok etmeyi, hatta sanatın kendisini yıkmayı ister? Ve bu yıkım isteği, sanatın dışında nereye varabilir?

Bağlam

Bu dersin her akımı kendinden öncekine karşı çıktı. Ama yirminci yüzyılın başındaki bazı gruplar bir adım daha attı: tek bir akıma değil, bütün geleneğe, müzeye, akademiye, hatta sanatın ne olduğuna dair kabullere başkaldırdılar. Bunlara avangart denir. Sözcük Fransızcada «öncü birlik», ordunun en önünde yürüyen birlik demektir. Avangart sanatçı kendini zamanının önünde, henüz gelmemiş olanın habercisi olarak görür.

Avangart akımların en sevdiği tür, manifestodur. Romantizmde önsözlerin gördüğü işi artık gazetelerde yayımlanan, maddeler hâlinde, bağıran bildiriler görür. Avangart kendini önce ilan eder, sonra eserini verir.

Ana anlatı — fütürizm: hız, makine ve savaş

Marinetti manifestoyu 1908 sonbaharında yazdı. Metin önce Ocak 1909'da Milano'da bir şiir kitabına önsöz olarak, 5 Şubat'ta Bologna'da bir İtalyan gazetesinde, 20 Şubat 1909'da da Fransızca olarak Paris'te Le Figaro'da yayımlandı. Fransız gazetesinin ilk sayfası, İtalyan bir şairin sesini bütün Avrupa'ya taşıdı.

Fütürizm, adından da anlaşılacağı gibi, geleceğe tapar. Makineyi, hızı, büyük şehri, fabrikaları, trenleri, uçakları şiirin konusu yapar. Geçmişi ise bir yük olarak görür. Fütürist şairler sözdizimini parçalamayı, sıfatları ve noktalama işaretlerini atmayı, sözcükleri «özgür» bırakmayı önerdiler. Rus fütüristleri de aynı yıllarda kendi yollarını açtı; bunlardan Vladimir Mayakovski, dizelerini merdiven basamakları gibi bölen şiirleriyle tanındı.

Ana anlatı — dada ve sürrealizm: anlamı bozmak, bilinçdışını açmak

Birinci Dünya Savaşı fütüristlerin yücelttiği «hijyen»in gerçek yüzünü gösterdi. Savaşın ortasında, tarafsız İsviçre'de, Zürih'teki Cabaret Voltaire'de toplanan genç sanatçılar bambaşka bir sonuca vardı: bu savaşı doğuran akıl, dil ve sanat da iflas etmişti. «Dada» sözcüğü ilk kez 15 Mayıs 1916 tarihli Cabaret Voltaire dergisinin tek sayısında basıldı. Adın kökeni hakkında birbiriyle çelişen anlatılar var.

Dadaizm kendini bir «anti-sanat» olarak tanımladı. Hugo Ball, karton bir kostüm içinde, sahnede anlamı olmayan sözcüklerden kurulu şiirler okudu. Bunlardan «Karawane», 1920'de Berlin'de çıkan Dada Almanach'ta şöyle başlar:

jolifanto bambla ô falli bambla

grossiga m'pfa habla horem

égiga goramen

Bu dizelerin çevirisi yoktur, çünkü hiçbir dilde değildir. Ama bir sesi vardır: «bambla», «habla», «goramen» sözcükleri bir dilin ritmini taklit eder. Ball, sözcükleri anlamdan kurtarıp saf ses olarak sunar. Savaşın propaganda diliyle kirlenmiş sözcüklere karşı, hiçbir şey söylemeyen ama bir şey duyuran bir dil. Ball'a ait ünlü bir fotoğraf, onu geometrik kostümüyle gösterir ve altında şu açıklama yazar: «kübist kostümle sözcüksüz dizeler».

Savaştan sonra Paris'te, bir kısmı dada gösterilerine katılmış genç şairler yeni bir yol açtı. André Breton ve Philippe Soupault, düşünceyi denetlemeden, hiç durmadan yazma deneyleri yaptılar ve bu metinleri 1920'de Manyetik Alanlar adıyla yayımladılar. 1924'te Breton Sürrealizm Manifestosu'nu yayımladı. Breton'a göre sürrealizm, aklın hiçbir denetimi olmadan, estetik ya da ahlaki hiçbir kaygı gözetmeden düşüncenin kendisini dile getiren saf bir psişik otomatizmdi. Bu yöntemin adı otomatik yazıdır.

Sürrealistler kendilerine öncüler de seçti. En sevdikleri cümlelerden biri, 1869'da yayımlanan Maldoror'un Şarkıları'nın yazarı Lautréamont'a aitti. Bir gencin güzelliği, sayfalar boyunca tuhaf benzetmelerle anlatılır ve sonunda şu benzetmeye varılır: «bir dikiş makinesi ile bir şemsiyenin bir kadavra masası üzerinde rastlantısal karşılaşması» kadar güzel. Birbirine hiç ait olmayan üç nesnenin karşılaşması, sürrealist imgenin formülü oldu.

Metin anı

Marinetti'nin manifestosunun on bir maddesinden üçünü okuyalım. Dördüncü, dokuzuncu ve onuncu maddeler:

4. Nous déclarons que la splendeur du monde s'est enrichie d'une beauté nouvelle ; la beauté de la vitesse. [...] une automobile rugissante, qui a l'air de courir sur de la mitraille, est plus belle que la Victoire de Samothrace.

9. Nous voulons glorifier la guerre, — seule hygiène du monde — le militarisme, le patriotisme, le geste destructeur des anarchistes, les belles Idées qui tuent, et le mépris de la femme.

10. Nous voulons démolir les musées, les bibliothèques, combattre le moralisme, le féminisme et toutes les lâchetés opportunistes et utilitaires.

Bugünkü Türkçeyle: «4. Dünyanın görkeminin yeni bir güzellikle zenginleştiğini ilan ediyoruz: hızın güzelliği. [...] Şarapnel üzerinde koşuyormuş gibi görünen kükreyen bir otomobil, Semadirek Zafer Anıtı'ndan daha güzeldir. 9. Savaşı, dünyanın tek hijyenini, militarizmi, yurtseverliği, anarşistlerin yıkıcı hareketini, öldüren güzel Fikirleri ve kadının hor görülmesini yüceltmek istiyoruz. 10. Müzeleri, kütüphaneleri yıkmak, ahlakçılıkla, feminizmle ve bütün fırsatçı, çıkarcı korkaklıklarla savaşmak istiyoruz.»

Dördüncü madde bir güzellik tartışmasıdır ve kışkırtıcılığı açıktır. Semadirek Zafer Anıtı, antik çağın en ünlü heykellerinden biridir; kanatlı, başı olmayan, rüzgâra karşı ilerleyen bir zafer tanrıçası. Marinetti onun karşısına bir yarış arabasını koyar. İlginç olan, iki nesnenin de hareketin imgesi olmasıdır: heykel de ileri atılan bir bedendir. Marinetti antik güzelliği reddederken, aslında aynı arzunun, hızın ve atılımın modern biçimini arar. Ama benzetmesi de ele verir: araba «şarapnel üzerinde» koşuyor gibidir. Savaşın dili, daha dördüncü maddede güzelliğin içine girmiştir.

Dokuzuncu madde bu dili açıkça ilan eder. Savaş «dünyanın tek hijyeni»dir; yani toplumu temizleyen bir ilaç. Aynı cümlede militarizm, «öldüren güzel fikirler» ve «kadının hor görülmesi» yan yana dizilir. Onuncu madde yıkımı kültüre çevirir: müzeler, kütüphaneler, feminizm. Burada artık bir estetik tercih değil, bir dünya görüşü konuşur.

Bu maddelerin tarihi ağır bir anlam kazandı. Beş yıl sonra Avrupa, fütüristlerin yücelttiği savaşa girdi ve milyonlarca insan öldü. Marinetti 1919'da İtalya'daki Faşist Manifesto'nun ortak yazarlarından biri oldu. Bir sanat manifestosunu okurken, onun biçimsel cüretini takdir etmek ile söylediği şeyin sonuçlarını görmek arasında bir seçim yapmak zorunda değiliz; ikisini birlikte görmek, avangardı anlamanın yoludur.

Cevap ve bağlantı

Bir sanat akımı neden geçmişi yıkmak ister? Avangart akımlar, yeni bir çağın, makinenin, savaşın ve büyük şehrin eski biçimlerle anlatılamayacağına inandı. Fütürizm hızı ve makineyi yüceltti, geçmişi yük saydı. Dada, savaşı doğuran akla ve dile karşı anlamı bozdu. Sürrealizm, aklın bastırdığı bilinçdışına kapı açtı. Üçü de sanatın ne olabileceğinin sınırlarını genişletti.

Ama yıkım isteği sanatın dışına da taştı. Fütürizmin savaş övgüsü gerçek bir savaşla, Marinetti'nin yolu faşizmle buluştu. Dada ise tam tersine, aynı savaşa karşı bir tiksinti olarak doğdu. Avangart, tek bir siyasete değil, farklı ve çoğu zaman birbirine düşman yönlere açılan bir enerjiydi.

Bu enerji Türk şiirine de ulaştı. İslâm Ansiklopedisi'ne göre Nâzım Hikmet, Rusya'dayken Mayakovski'nin uzunlu kısalı, merdiven biçiminde dizilmiş dizelerine duyduğu ilgiyle 1922'de «Açların Gözbebekleri» adlı ilk serbest denemesini yaptı. Hece ölçüsüyle yazan genç bir şairin biçimi, bir avangart şairin basamaklarıyla birden değişti.

Kapanış kancası

Avangart akımlar yeni bir dünya vaat etmişti. Ama ikinci büyük savaş Avrupa'yı bir kez daha yıktığında, Paris'te bir kuşak bambaşka bir soru sormaya başladı. İnsan dünyaya hiçbir anlam, hiçbir amaç verilmeden atılmışsa, yaşamaya nasıl devam eder? Bu kez sorulan, sanatın değil, varoluşun kendisinin anlamıydı.

Özet kartı

1. Avangart, Fransızca «öncü birlik»ten gelir; yirminci yüzyılın başında bütün geleneğe ve sanatın yerleşik tanımına karşı çıkan, kendini manifestolarla ilan eden akımların ortak adıdır.
2. Fütürizm, Marinetti'nin 20 Şubat 1909'da Le Figaro'da yayımlanan manifestosuyla doğdu; hızı, makineyi ve şehri yüceltti, müzeleri yıkmak istedi, savaşı «dünyanın tek hijyeni» saydı; Marinetti 1919'da Faşist Manifesto'nun ortak yazarlarından oldu.
3. Dada, Birinci Dünya Savaşı sırasında Zürih'te doğdu; ad ilk kez 15 Mayıs 1916'da basıldı. Hugo Ball'un «Karawane»si gibi ses şiirleri, sözcükleri anlamdan kurtararak savaşı doğuran akla ve dile karşı çıktı.
4. Sürrealizm, Breton ve Soupault'nun otomatik yazı denemeleriyle (Manyetik Alanlar, 1920) başladı ve Breton'un 1924 manifestosuyla adlandırıldı; Lautréamont'un dikiş makinesi ile şemsiyenin karşılaşması sürrealist imgenin formülü oldu.
5. Nâzım Hikmet, Mayakovski'nin merdiven biçimli dizelerine duyduğu ilgiyle 1922'de ilk serbest denemesi «Açların Gözbebekleri»ni yazdı.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) «Avangart» sözcüğü ne anlama gelir? Bu akımlar neden manifestoyu sevdiği bir tür olarak kullandı?
2. (Kazanım 2) Marinetti'nin dördüncü maddesinde yarış arabası neden Semadirek Zafer Anıtı'nın karşısına konur? «Şarapnel üzerinde koşuyormuş gibi» ifadesi neyi ele verir?
3. (Kazanım 2) Dokuzuncu ve onuncu maddeler neden yalnızca estetik bir tercih olarak okunamaz? Manifestonun sonraki tarihiyle bağlantısını kurun.
4. (Kazanım 3) Dadanın ses şiiri ile sürrealizmin otomatik yazısı anlamla ilişkide nasıl ayrılır?
5. (Kazanım 4) Nâzım Hikmet'in ilk serbest denemesi hangi avangart şairin etkisini taşır ve bu etki biçimde neyi değiştirdi?

Cevaplar

1. Fransızca «öncü birlik», ordunun en önünde yürüyen birlik demektir; avangart sanatçı kendini zamanının önünde görür. Manifestolar, bu akımların eser vermeden önce kendilerini ilan etmesini, geleneği açıkça reddetmesini ve gazeteler aracılığıyla geniş kitlelere seslenmesini sağladı.
2. Antik güzellik anlayışını reddetmek ve yerine hızın, makinenin güzelliğini koymak için; iki nesne de hareketin imgesidir ama biri geçmişin, öbürü geleceğin simgesidir. «Şarapnel üzerinde koşuyormuş gibi» benzetmesi, savaşın dilinin daha bu estetik maddede güzelliğin içine girdiğini gösterir.
3. Çünkü savaşı «dünyanın tek hijyeni» olarak, militarizmi, öldüren fikirleri ve kadının hor görülmesini yüceltir; müzelerin, kütüphanelerin yıkılmasını ve feminizmle savaşılmasını ister. Bunlar bir dünya görüşüdür. Beş yıl sonra Avrupa gerçek bir savaşa girdi, Marinetti de 1919'da Faşist Manifesto'nun ortak yazarlarından oldu.
4. Dadanın ses şiiri anlamı bilinçli olarak ortadan kaldırır: sözcükler hiçbir dilde değildir, yalnızca ses ve ritim taşır; amaç kirlenmiş dili reddetmektir. Sürrealizmin otomatik yazısı ise anlamı reddetmez, aklın denetimini kaldırarak bilinçdışında saklı bir anlama ulaşmaya çalışır.
5. Rus fütürist şair Mayakovski'nin etkisini taşır. Nâzım Hikmet onun uzunlu kısalı, merdiven biçiminde dizilmiş dizelerine duyduğu ilgiyle hece ölçüsünü bırakıp 1922'de serbest biçimli «Açların Gözbebekleri»ni yazdı.

Okuma

• F. T. Marinetti, «Manifeste du futurisme» (1909): Fransızca metin Vikikaynak'ta; giriş bölümündeki otomobil kazası sahnesiyle birlikte okuyun.
• Hugo Ball, «Karawane»: Almanca Vikikaynak'ta; şiiri yüksek sesle okuyup hangi dillerin sesine benzediğini düşünün.
• Nâzım Hikmet, «Açların Gözbebekleri» (1922): dizelerin sayfadaki dizilişine dikkat ederek okuyun.