Masalın yapısı

Kazanımlar

• Vladimir Propp'un Masalın Biçimbilimi'nde (1928) önerdiği işlev kavramını ve temel savlarını açıklayabilir.
• Propp'un işlevlerinden bir bölümünü ve yedi kişi alanını tanıtıp bir masal üzerinde gösterebilir.
• Grimm'lerin Kırmızı Başlıklı Kız masalının açılışını işlevlere ayırarak çözümleyebilir.
• Propp'un modelinin gücünü ve sınırlarını (olağanüstü masalla sınırlılık, farklı geleneklere uygulanma) tartışabilir.

Video metni

Soğuk açılış

1920'lerde Leningrad'da genç bir filolog, masalları bir botanikçinin bitkileri incelediği gibi incelemeye karar verdi. Bitkilerin yapraklarını, köklerini, çiçeklerini sayıp karşılaştıran bir bilim insanı gibi, o da masalların parçalarını sayacak ve karşılaştıracaktı. Önüne Rus folklorcu Aleksandr Afanasyev'in derlediği masallardan yüz tanesini koydu.

Vardığı sonuç şaşırtıcıydı. Bu yüz masalda kahramanlar, yerler, nesneler birbirinden çok farklıydı; ama olayların kendisi, sınırlı sayıda türden oluşuyordu. O türleri saydığında otuz bir tane buldu. Üstelik bu otuz bir olay, hangi masalda görünürlerse görünsünler, hep aynı sırayla geliyordu.

Büyük soru

Kahramanları, yerleri, nesneleri bu kadar farklı olan masallar, aslında ortak bir kemik yapısını mı paylaşıyor? Bir masalı bir masal yapan, anlattığı kişiler mi, yoksa o kişilerin yaptığı işler mi?

Bağlam

Önceki ünitelerde masalı, anlatanın ve dinleyenin kurmaca olarak kabul ettiği, zamanı ve mekânı belirsiz bir halk anlatısı olarak tanımladık. Grimm Kardeşler masalların eski bir şiirin parçalarını taşıdığını düşünmüştü. Yirminci yüzyılın başında folklorcular masalları konularına ya da motiflerine göre sınıflandırıyordu: hayvan masalları, büyülü masallar, gülmece masalları.

Vladimir Propp bu yaklaşımı yetersiz buldu. Ona göre konulara göre yapılan sınıflamalar, masalın asıl yapısını gizliyordu. 1928'de Rusça yayımladığı Morfologiya skazki, yani Masalın Biçimbilimi, masalları konularına göre değil, iç yapılarına göre incelemeyi önerdi. «Biçimbilim» sözcüğü bilinçli bir seçimdi: bitkibilimde bir bitkinin biçimini, parçalarını ve bunların ilişkisini inceleyen dalın adıdır.

Kitabın Batı'daki hikâyesi de ilginçtir. Folklor ve anlatı çalışmalarında bir dönüm noktası olmasına ve sonradan Claude Lévi-Strauss ve Roland Barthes gibi düşünürleri etkilemesine rağmen, 1958'de İngilizceye çevrilene kadar Batı'da pek bilinmedi. Otuz yıl boyunca, dil engeli yüzünden, bir fikir kendi zamanını bekledi.

Ana anlatı — işlev nedir?

Propp'un temel buluşu, «işlev» kavramıdır. İşlev, bir kişinin, anlatının gidişi açısından anlamı bakımından tanımlanan eylemidir. Önemli olan kimin yaptığı ya da nasıl yaptığı değil, yapılan şeyin hikâyedeki görevidir.

Bir örnek düşünelim. Bir masalda bir ejderha bir prensesi kaçırır. Başka birinde bir cadı bir çocuğu ormana götürür. Üçüncüsünde bir kötü üvey anne kızın mirasını elinden alır. Kişiler ve yöntemler farklıdır; ama üç olayın da hikâyedeki görevi aynıdır: kötü karakter, kahramanın ailesine ya da topluluğuna zarar verir. Propp bu işlevi «kötülük» diye adlandırır. Böylece yüzlerce farklı olay, sınırlı sayıda işleve indirgenebilir.

Propp'un listesi otuz bir işlevden oluşur. Masal bir başlangıç durumuyla açılır: aile tanıtılır, kahraman sunulur. Ardından işlevler başlar. Aileden biri evden ayrılır. Kahramana bir yasak konur. Yasak çiğnenir. Kötü karakter bilgi toplamaya çalışır ve kurbanı hakkında bilgi alır. Kurbanını kandırmaya çalışır ve kurban farkında olmadan ona yardım eder. Kötü karakter aileye zarar verir ya da bir eksiklik ortaya çıkar. Kahraman bundan haberdar olur, harekete geçmeye karar verir ve evden ayrılır.

Yolda kahraman bir bağışçıyla karşılaşır; bağışçı onu sınar, kahraman sınavdan geçer ve büyülü bir araç kazanır. Kahraman aradığı yere götürülür, kötü karakterle savaşır, işaretlenir, kazanır; baştaki kötülük ya da eksiklik giderilir. Kahraman eve döner, kovalanır, kurtarılır. Kimse onu tanımadan geri gelir; sahte bir kahraman haksız iddialarda bulunur; kahramana zor bir görev verilir, o görevi başarır, tanınır, sahte kahramanın maskesi düşer. Kahraman yeni bir görünüm kazanır, kötü karakter cezalandırılır ve masal bir düğünle, çoğu zaman bir tahta çıkışla biter.

Propp bu işlevlerin hepsinin her masalda bulunmadığını, ama bulundukları zaman hep bu sırayla göründüklerini öne sürdü. Bu, iddianın en cesur yanıdır: masalın olayları istediği gibi sıralanmaz; bir dilin dilbilgisi gibi, bir düzeni vardır.

Ana anlatı — yedi kişi alanı

Propp, işlevlerin yanında kişileri de sınıflandırdı. Masaldaki kişiler, yaptıkları işlevlere göre yedi kişi alanına ayrılır: kötü karakter; kahramanı yola gönderen gönderici; kahramana yardım eden, çoğu zaman büyülü bir yardımcı; kahramanın aradığı ödül ya da prenses ve çoğu zaman babası; kahramanı sınayıp ona büyülü bir araç veren bağışçı; kahramanın kendisi; ve kahramanın başarılarını üstlenmeye çalışan sahte kahraman.

Bu sınıflamanın inceliği, bir kişinin birden çok alanda yer alabilmesidir. Bir kişi hem gönderici hem prensesin babası olabilir; bir hayvan hem bağışçı hem yardımcı olabilir. Önemli olan kişinin kim olduğu değil, hikâyede ne yaptığıdır. Bir kurt kötü karakter de olabilir, yardımcı da; bu, onun hangi işlevi yerine getirdiğine bağlıdır.

Metin anı

Propp'un modelini, onun incelediği Rus masallarından olmayan, ama herkesin tanıdığı bir masalla deneyelim: Grimm Kardeşler'in Kırmızı Başlıklı Kız'ı. Masalın açılışında anne kızına şöyle der:

Mach dich auf bevor es heiß wird, und wenn du hinaus kommst, so geh hübsch sittsam und lauf nicht vom Weg ab, sonst fällst du und zerbrichst das Glas und die Großmutter hat nichts.

Ormanda kurt kıza nereye gittiğini ve ne taşıdığını sorar, sonra onu çiçeklere yönlendirir. Masal devam eder:

Rothkäppchen schlug die Augen auf, und als es sah wie die Sonnenstrahlen durch die Bäume hin und her tanzten, und alles voll schöner Blumen stand, [...] lief vom Wege ab in den Wald hinein und suchte Blumen.

Türkçesiyle: «Hava ısınmadan yola çık; dışarı çıkınca uslu uslu yürü ve yoldan sapma, yoksa düşer, şişeyi kırarsın, büyükanneye de bir şey kalmaz.» Ve: «Kırmızı Başlıklı Kız gözlerini kaldırdı; güneş ışınlarının ağaçların arasında dans ettiğini ve her yerin güzel çiçeklerle dolu olduğunu görünce […] yoldan ayrılıp ormanın içine koştu ve çiçek aradı.»

Şimdi bu sahneleri Propp'un işlevleriyle okuyalım. Kız büyükannesine gitmek için evden ayrılır: bu, bir aile üyesinin evden uzaklaştığı ayrılma işlevidir. Anne bir yasak koyar: «yoldan sapma». Propp'un listesinde yasak ikinci işlevdir ve masal onu tam yerinde, açılışın hemen ardından verir.

Kurt ormanda kıza sorular sorar: nereye gidiyorsun, önlüğünün altında ne var? Bu, kötü karakterin bilgi toplamaya çalıştığı keşif işlevidir. Kız ona büyükannesinin evinin yerini söyler: kurbanın bilgiyi farkında olmadan verdiği bilgi verme işlevi. Sonra kurt kızın dikkatini çiçeklere çeker ve kız «yoldan ayrılır». Yasak çiğnenmiştir. Propp'un sırası burada küçük bir kayma gösterir: çiğneme, keşif ve bilgi vermeden sonra gelir; kurt çiğnemeye kendisi yol açar.

Masalın devamında kurt büyükannenin kıyafetlerini giyerek kızı kandırır (aldatma), kız onu tanımaz (suç ortaklığı) ve kurt ikisini de yutar (kötülük). Tek bir sayfada Propp'un ilk işlevlerinin neredeyse hepsi, çok küçük bir sıra farkıyla, arka arkaya dizilir.

Ama model burada bir sınıra da çarpar. Kırmızı Başlıklı Kız'da kötülüğe karşı yola çıkan, bağışçıdan büyülü bir araç alan, uzun bir yolculuk yapan bir kahraman yoktur. Kızı ve büyükanneyi kurtaran, masala dışarıdan giren bir avcıdır. Propp'un modeli, Rus olağanüstü masalları için kurulmuştu; başka türde bir masala uygulandığında, işlevlerin bir kısmı yerini bulur, bir kısmı eksik kalır, bir kısmı da yer değiştirir.

Cevap ve bağlantı

Propp'a göre yüzeyde bu kadar ayrışan olağanüstü masallar, aynı iskeletin varyasyonlarıdır. Kişiler, yerler, nesneler değişir; ama olayların hikâyedeki görevleri, yani işlevler, sınırlı sayıdadır ve belirli bir sırayla gelir. Bir masalı bir masal yapan, anlattığı kişilerden çok, o kişilerin yaptığı işlerdir.

Bu fikir, masalın ötesine geçti. Propp'un işlev ve kişi alanı kavramları, sonraki anlatı çalışmalarını, yapısalcı eleştiriyi ve hikâye anlatıcılığı üzerine yazılan pek çok kitabı etkiledi. Bir romanın, bir oyunun, hatta bugünkü bir dizinin olay örgüsünde bile bir yasağın, bir sınavın, bir bağışçının, bir sahte kahramanın izlerini aramak mümkündür.

Ama modelin sınırları da açıktır. Propp yalnız Rus olağanüstü masallarından yüz tanesini inceledi. Başka geleneklere, başka masal türlerine uygulandığında model esnetilmek zorundadır. Türk masallarına uygulandığında da bazı işlevler hemen tanınır, bazıları ise yeni adlandırmalar ister. Bu yüzden Propp'un modeli, bütün masalların kalıbı değil, masalları okumak için güçlü bir mercektir. Türk masalları üzerine yapılan çalışmaların bir kısmı da bu merceği kullanarak, Türk masal geleneğinin kendine özgü yapısını anlamaya çalışmıştır.

Kapanış kancası

Propp'un merceğini şimdi yakın bir yere, kendi masallarımıza tutalım. Başında kel, elinde hiçbir şey olmayan, ama zekâsıyla padişahın kızını kazanan Keloğlan ile, üvey annesinin evinde küllerin arasında yaşayan, ama bir ayakkabı sayesinde saraya giden Külkedisi arasında bir akrabalık var mı? Göçebe bozkırdan Avrupa'nın köylerine kadar dolaşan masal motiflerinin izini sürmeye hazırız.

Özet kartı

1. Vladimir Propp 1928'de yayımlanan Masalın Biçimbilimi'nde Afanasyev derlemesinden yüz Rus olağanüstü masalını inceledi; kitap 1958'de İngilizceye çevrilene kadar Batı'da pek bilinmedi.
2. İşlev, bir kişinin eyleminin hikâyedeki görevidir; kim yaparsa yapsın aynı görevdeki olaylar aynı işlevdir (ejderha, cadı ya da üvey anne: «kötülük»).
3. Propp olağanüstü masallarda otuz bir işlev belirledi (ayrılma, yasak, yasağın çiğnenmesi, keşif, bilgi verme, aldatma, kötülük … düğün); hepsi her masalda bulunmaz, ama bulunduklarında aynı sırayla gelir.
4. Kişiler yaptıkları işlevlere göre yedi kişi alanına ayrılır: kötü karakter, gönderici, yardımcı, prenses ve babası, bağışçı, kahraman, sahte kahraman.
5. Kırmızı Başlıklı Kız'ın açılışında ayrılma, yasak («yoldan sapma»), keşif, bilgi verme, çiğneme, aldatma ve kötülük işlevleri küçük bir sıra farkıyla görülür; ama bağışçı ve yolculuk eksiktir. Propp'un modeli bir kalıp değil, bir mercektir.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Propp'un «işlev» kavramını bir örnekle açıklayın. Bir işlevi tanımlarken neden kişinin kimliği değil eylemin görevi esas alınır?
2. (Kazanım 1) Propp'un işlevler hakkındaki iki temel savını yazın.
3. (Kazanım 2) Propp'un yedi kişi alanından dördünü yazın ve bir kişinin birden çok alanda yer alabileceğini bir örnekle gösterin.
4. (Kazanım 3) Kırmızı Başlıklı Kız'ın açılışında «yasak» ve «yasağın çiğnenmesi» işlevleri hangi cümlelerle karşılanır? Propp'un sırasına göre hangi küçük kayma görülür?
5. (Kazanım 4) Propp'un modeli Kırmızı Başlıklı Kız'a uygulandığında hangi sınırlar ortaya çıkar?

Cevaplar

1. İşlev, bir kişinin eyleminin hikâyedeki görevidir. Örnek: bir ejderhanın prensesi kaçırması, bir cadının çocuğu ormana götürmesi, bir üvey annenin mirası elinden alması; kişiler ve yöntemler farklıdır ama üçü de kötü karakterin aileye zarar verdiği «kötülük» işlevidir. Kişinin kimliği esas alınsaydı yüzlerce farklı olay ayrı ayrı sayılır, masalın ortak yapısı görülemezdi.
2. İşlevlerin sayısı sınırlıdır (Propp otuz bir işlev belirledi); işlevler, her masalda hepsi bulunmasa da, bulundukları zaman hep aynı sırayla gelir. (Ayrıca: her olağanüstü masal bir başlangıç durumundan sonra bu işlevlerden bir seçkiyle kurulur.)
3. Örnekler: kötü karakter, gönderici, yardımcı, prenses ve babası, bağışçı, kahraman, sahte kahraman (herhangi dördü). Bir kişi birden çok alanda yer alabilir: örneğin bir kral hem kahramanı yola gönderen gönderici hem de prensesin babası olabilir; bir hayvan hem bağışçı hem yardımcı olabilir.
4. Yasak: annenin «yoldan sapma» (lauf nicht vom Weg ab) uyarısı. Çiğneme: kızın «yoldan ayrılıp ormanın içine koşması» (lief vom Wege ab). Kayma: Propp'un sırasında çiğneme keşiften önce gelir; bu masalda ise kurdun keşfi ve kızın bilgi vermesinden sonra, kurdun yönlendirmesiyle gerçekleşir.
5. Masalda kötülüğe karşı yola çıkan, bağışçıdan büyülü bir araç alan ve uzun bir yolculuk yapan bir kahraman yoktur; kurtarıcı masala dışarıdan giren bir avcıdır. Propp'un modeli Rus olağanüstü masalları için kurulduğundan, başka türde bir masala uygulandığında işlevlerin bir kısmı eksik kalır, bir kısmı yer değiştirir; model bir kalıp değil, bir mercek olarak kullanılmalıdır.

Okuma

• Vladimir Propp, Masalın Biçimbilimi; Türkçede çevirisi var. Özellikle işlevlerin listelendiği bölüm.
• Grimm Kardeşler, «Kırmızı Başlıklı Kız», Çocuk ve Ev Masalları; Almanca metni 1857 baskısından Vikikaynak'ta.
• «Vladimir Propp», Wikipedia (İngilizce). Otuz bir işlevin ve yedi kişi alanının özeti.