Yunan mitolojisi

Kazanımlar

• Hesiodos'un Theogonia'sında anlatılan üç tanrı kuşağını (Ouranos, Kronos, Zeus) ve aralarındaki çatışmanın örüntüsünü açıklayabilir.
• Yunan tanrılarının insana benzeyen özelliklerini (kıskançlık, hile, aile kavgası) insan biçimcilik kavramıyla ilişkilendirebilir.
• Kronos'un çocuklarını yuttuğu pasajı okuyup kehanetin anlatıdaki işlevini yorumlayabilir.
• Platon'un bu mitlere yönelttiği eleştiriyi ve Hurri–Hitit Kumarbi anlatısıyla benzerlikleri tartışarak Yunan mitolojisinin Anadolu'yla bağını gösterebilir.

Video metni

Soğuk açılış

Bir baba, çocukları doğar doğmaz onları yutuyor. Biri, iki, üç, beş. Anne altıncı çocuğu doğurmadan önce bir plan yapıyor: bebeği bir mağaraya saklıyor, babaya ise kundağa sarılmış bir taş veriyor. Baba taşı hiç düşünmeden yutuyor. Yıllar sonra kurtulan çocuk büyüyüp babasını tahtından indiriyor.

Bu bir korku filminin özeti değil. Antik Yunan'da tanrıların kökenini anlatan en eski metinlerden birinde, Zeus'un nasıl tanrıların kralı olduğunu anlatan bölümün özeti. Baba Kronos, anne Rhea, kurtulan çocuk Zeus.

Büyük soru

Tanrılar ölümsüz ve güçlüyse, neden bir insan ailesi gibi kıskanır, aldatır, küser? Ve Olimpos'taki bu kavgalar yirmi beş yüzyıldır şairlere, oyun yazarlarına ve romancılara neden malzeme olmayı sürdürüyor?

Bağlam

Önceki ünitede mitin, onu anlatanlar için kutsal bir gerçek olduğunu gördük. Batı edebiyatında bu türün en etkili örneği Yunan mitolojisidir.

Bu mitolojinin tek bir kutsal kitabı yoktur. Onu bize ulaştıran, farklı yüzyıllarda yazılmış şiirler, oyunlar ve derlemelerdir. Bunların en eskilerinden biri, Hesiodos'un Theogonia'sıdır. Adı «tanrıların doğuşu» ya da «tanrıların soy kütüğü» anlamına gelir. Hesiodos'un yaşadığı dönem genellikle MÖ sekizinci ya da yedinci yüzyıl olarak verilir; şiirin yazılı biçiminin ise MÖ altıncı yüzyılda kesinleştiği düşünülür.

Hesiodos'un hikâyesinin bir Anadolu ayağı da var. Kendi yazdığı İşler ve Günler'de anlattığına göre babası yoksulluktan kaçarak Ege'nin Anadolu kıyısındaki Aiolis bölgesinin Kyme kentinden ayrılmış, denizi aşıp Yunanistan'da Boiotia'daki Askra köyüne yerleşmişti. Türk okur bu iki şiiri Azra Erhat ile Sabahattin Eyüboğlu'nun çevirisiyle Hesiodos: Eseri ve Kaynakları (Türk Tarih Kurumu, 1977) adlı kitapta okuyabilir.

Ana anlatı — üç kuşak, tek bir korku

Theogonia'da dünyanın hikâyesi, üç tanrı kuşağının çatışmasıyla anlatılır. Hikâye Gaia, yani Yeryüzü, ve Ouranos, yani Gök ile başlar. Ouranos çocuklarını doğar doğmaz Yeryüzü'nün derinliklerine saklar ve onların ışığa çıkmasına izin vermez. Acı çeken Gaia, çocuklarından yardım ister. En küçükleri Kronos, annesinin verdiği dişli bir oraklı pusuya yatar ve babasını sakatlayarak iktidardan düşürür.

Ardından tahtın sahibi Kronos olur. Ama ona bir kehanet söylenmiştir: bir gün kendi oğlu tarafından yenilecektir. Kronos'un çözümü, çocuklarını doğar doğmaz yutmaktır. Hestia, Demeter, Hera, Hades ve Poseidon bu yolla babalarının karnında kalır. Rhea, altıncı çocuğu Zeus'u Girit'te bir mağarada saklar ve Kronos'a kundağa sarılmış bir taş verir. Zeus büyüyünce babasını yendi, yuttuğu kardeşlerini geri çıkarttı.

Sonunda tanrıların kralı Zeus'tur. Ama bu kez aynı korku ona döner. İlk eşi Metis'ten doğacak çocuklardan birinin onu tahtından edeceği söylenir. Zeus, Metis'i hamileyken yutar. Daha sonra Athena, Zeus'un kendi başından doğar. Böylece döngü kırılır: Zeus, babasının ve dedesinin yazgısından, oğlu doğmadan önce annesini yutarak kurtulur.

Bu üç kuşağın ortak örüntüsü açıktır: her baba, oğlunun kendisini tahtından edeceğinden korkar ve bu korku onu korkunç bir davranışa iter. Hikâyenin itici gücü bir kehanettir. Kehanet olacak olanı söyler; kahraman onu önlemeye çalışırken tam da o yazgıyı gerçekleştirir. Bu örüntü, sonraki yüzyıllarda Yunan tragedyasının en güçlü kaynaklarından biri olacaktı.

Ana anlatı — Olimpos'un aile dramı

Zeus'un zaferinden sonra tanrılar Olimpos Dağı'na yerleşir. Olimposlular dediğimiz bu tanrılar bir ailedir: Zeus ve kardeşleri, eşleri ve çocukları. Evelyn-White'ın 1914 tarihli çevirisine yazdığı giriş, Kronos'un yuttuğu çocukların sonradan Zeus ile birlikte evreni aralarında paylaştığını hatırlatır.

Ama bu aile huzurlu değildir. Hera eşi Zeus'un ilişkilerini kıskanır, onların çocuklarını cezalandırır. Tanrılar birbirlerini aldatır, küser, intikam alır. Kendi aralarındaki kavgaları insanların dünyasına taşır: Troya savaşında bazıları bir tarafı, bazıları öbür tarafı tutar. Bir tanrının öfkesi bir kahramanın yazgısını belirler.

Bu tanrılar güçlüdür ve ölümsüzdür; ama duyguları, arzuları, zaafları insanlarınkine benzer. Tanrıların insan biçiminde ve insan duygularıyla tasarlanmasına insan biçimcilik denir. Yunan tanrılarını edebiyat için bu kadar verimli kılan da budur: onlar yalnız güç sahibi varlıklar değil, karakterlerdir.

Bu aile dramının Anadolu'da bir akrabası da var. Hitit başkenti Hattuşa'da bulunan metinlerde, Hurri tanrısı Kumarbi'nin hikâyesi anlatılır. Kumarbi, göklerin tanrısı Anu'yu yenmek için onun cinsel organlarını ısırarak koparır; bu olaydan fırtına tanrısı Teşub'a gebe kalır. Teşub sonradan Kumarbi'yle krallık için savaşır. Göklerde kuşaklar arası bir iktidar mücadelesi, sakatlama, oğul tarafından tahttan indirilme: bu motifler Theogonia'yı hatırlatır. Araştırmacılar genellikle bu Anadolu anlatılarının Hesiodos'un tanrı ardıllığı anlatısını ve Kronos karakterini etkilediğini düşünür.

Metin anı

Şimdi Kronos'un çocuklarını yuttuğu bölüme, Hesiodos'un metnine bakalım:

These great Cronos swallowed as each came forth from the womb to his mother's knees with this intent, that no other of the proud sons of Heaven should hold the kingly office amongst the deathless gods. For he learned from Earth and starry Heaven that he was destined to be overcome by his own son, strong though he was [...]. Therefore he kept no blind outlook, but watched and swallowed down his children: and unceasing grief seized Rhea.

Türkçesiyle: «Büyük Kronos bunları, her biri rahimden çıkıp annesinin dizlerine geldikçe yuttu; amacı, Gök'ün soylu oğullarından başka hiçbirinin ölümsüz tanrılar arasında krallık makamına sahip olmamasıydı. Çünkü Yeryüzü'nden ve yıldızlı Gök'ten, güçlü olsa da kendi oğlu tarafından yenilmesinin yazgısı olduğunu öğrenmişti [...]. Bu yüzden gözünü dört açtı, pusuda bekledi ve çocuklarını yuttu; Rhea'yı ise dinmeyen bir keder sardı.»

Pasajı adım adım açalım. İlk cümle bir eylemi ve bir amacı verir: Kronos çocuklarını yutar, çünkü «krallık makamı»nı kimseyle paylaşmak istemez. Mitin konusu yalnız bir aile trajedisi değil, iktidardır.

İkinci cümle nedeni söyler: bir kehanet. Kronos, kendi oğlu tarafından yenileceğini öğrenmiştir. Kehaneti ona anne ve babası, yani Yeryüzü ile Gök söyler; kendi tahttan indirdiği babası Ouranos. Kronos'u korkutan yazgı, kendi işlediği suçun bir aynasıdır.

Üçüncü cümle, Kronos'un tedbirini anlatır: «gözünü dört açtı», uyanık kaldı, bekledi. Ama çeviriyle bile hissedilen bir ironi vardır: bu kadar dikkatli olan kral, birazdan kundağa sarılmış bir taşı fark etmeden yutacaktır. En büyük uyanıklık, en basit hileye yenilir.

Ve son söz Rhea'ya aittir: «dinmeyen bir keder». Tanrıların iktidar kavgası bir annenin acısıyla biter. Bu satır, mitin yalnız bir güç hikâyesi değil, bir aile trajedisi olduğunu da hatırlatır. Yunan tanrılarını insana yaklaştıran, tam da bu duygulardır.

Bu hikâyenin korkutuculuğu antik çağda da fark edilmişti. Platon, Devlet'in ikinci kitabında Sokrates'e şunu söyletir:

The doings of Cronus, and the sufferings which in turn his son inflicted upon him, even if they were true, ought certainly not to be lightly told to young and thoughtless persons; if possible, they had better be buried in silence.

Türkçesiyle: «Kronos'un yaptıkları ve sonra oğlunun ona çektirdikleri, doğru olsalar bile, genç ve düşüncesiz kişilere hiç de hafifçe anlatılmamalı; mümkünse, sessizliğe gömülmeleri daha iyi olur.» Mitin gücünü en iyi anlayanlardan biri, onu sansürlemeyi öneren bir filozoftu.

Cevap ve bağlantı

Yunan tanrıları insana benzer, çünkü onları anlatanlar dünyanın düzenini insan ilişkilerinin diliyle anlattı: babalar ve oğullar, kıskançlık ve hile, iktidar ve keder. Theogonia'daki üç kuşak, bir kehanetle harekete geçen ve kendini tekrarlayan bir korkunun hikâyesidir: oğlunun kendisini tahtından edeceği korkusu. Bu korku, sonraki yüzyıllarda tragedyanın, yazgı ile özgür irade arasındaki çatışmayı işleyen büyük hikâyelerinin de tohumudur.

Bu hikâyelerin yirmi beş yüzyıldır yeniden yazılmasının nedeni de budur. Tanrılar güçlü ama kusurlu karakterlerdir; onların kavgaları, her kuşağın kendi kıskançlıklarını, iktidar mücadelelerini, ebeveyn ve çocuk arasındaki gerilimleri tanıyabileceği bir aynadır. Platon bu aynadan korktu; tragedya yazarları, şairler ve romancılar ise ona yeniden yeniden baktı.

Bu hikâyenin Türk okur için bir yakınlığı daha var. Hesiodos'un babası Anadolu kıyısından gelmişti; Hesiodos'un anlattığı tanrı kuşaklarına benzer bir hikâye, Hattuşa'daki Hitit tabletlerinde Kumarbi adıyla yaşıyordu. Batı edebiyatının kökündeki mitoloji, Anadolu'nun eski anlatılarıyla konuşarak biçimlendi.

Kapanış kancası

Yunan tanrıları bir dağın tepesinde, bir aile olarak yaşar. Orta Asya'nın bozkırlarında ise başka bir gökyüzü, başka bir tanrı anlayışı vardı: gök tanrısı Tengri, doğumu ve bereketi koruyan Umay, yeraltının efendisi Erlik ve yeri göğe bağlayan kutsal ağaç. Türklerin eski inançları nasıl bir evren tasarlıyordu, ve bu inançlardan elimize ne kadarı, hangi kaynaklardan ulaştı? Türk mitolojisine geçiyoruz.

Özet kartı

1. Yunan mitolojisinin tek bir kutsal kitabı yoktur; en eski kaynaklarından biri Hesiodos'un Theogonia'sıdır (MÖ 8.–7. yüzyıl), yani «tanrıların doğuşu».
2. Theogonia'da üç tanrı kuşağı birbirini izler: Ouranos'u oğlu Kronos, Kronos'u oğlu Zeus tahtından indirir; Zeus aynı yazgıdan Metis'i yutarak kurtulur ve Athena onun başından doğar.
3. Kronos, oğlu tarafından yenileceği kehanetini duyduğu için çocuklarını yutar; Rhea Zeus'u Girit'te saklar ve Kronos'a kundağa sarılı bir taş verir; kehanet olayları harekete geçirir.
4. Olimpos tanrıları insan biçimcidir: kıskanır, aldatır, cezalandırır; Platon Devlet'te Kronos hikâyesinin gençlere anlatılmamasını önerir.
5. Anadolu bağlantısı: Hesiodos'un babası Aiolis Kymesi'nden gelmiştir; Hattuşa metinlerindeki Hurri–Hitit Kumarbi anlatısı Theogonia'daki tanrı ardıllığını etkilemiş sayılır. Türkçe çeviri: Azra Erhat ve Sabahattin Eyüboğlu, Hesiodos: Eseri ve Kaynakları (1977).

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Theogonia'daki üç tanrı kuşağını sırasıyla yazın ve her kuşakta babanın oğlundan neden korktuğunu açıklayın.
2. (Kazanım 1) Zeus, babasının ve dedesinin yazgısından nasıl kurtulur?
3. (Kazanım 3) Kronos'un çocuklarını yuttuğu pasajda kehanetin işlevi nedir? Pasajdaki ironi nerededir?
4. (Kazanım 2) Yunan tanrılarının insan biçimciliğini üç özellikle örnekleyin. Bu özellik onları edebiyat için neden verimli kılar?
5. (Kazanım 4) Platon Kronos hikâyesine neden itiraz eder? Kumarbi anlatısı Yunan mitolojisiyle hangi bakımdan benzerlik gösterir?

Cevaplar

1. Ouranos (Gök), Kronos, Zeus. Ouranos çocuklarını Yeryüzü'nün derinliklerine saklar ve Kronos tarafından tahtından edilir; Kronos kendi oğlu tarafından yenileceği kehanetini duyduğu için çocuklarını yutar; Zeus'a da Metis'ten doğacak bir oğlun tahtını alacağı söylenir.
2. Metis'i, ondan doğacak oğul dünyaya gelmeden, hamileyken yutar; Athena sonradan Zeus'un başından doğar. Böylece oğlu tarafından tahttan indirilme döngüsü kırılır.
3. Kehanet (Kronos'un kendi oğlu tarafından yenileceği) olayları harekete geçirir ve Kronos'un korkunç davranışının nedenidir; kehaneti ona, kendisinin tahttan indirdiği babası Gök ve Yeryüzü söyler. İroni: «gözünü dört açan», bu kadar dikkatli kral, kundağa sarılmış bir taşı fark etmeden yutar ve kehaneti önlemeye çalışırken onu gerçekleştirir.
4. Kıskançlık (Hera'nın Zeus'un ilişkilerini kıskanması), hile ve aldatma (Rhea'nın taşı, Zeus'un Metis'i kandırması), intikam ve aile kavgaları. Tanrılar yalnız güç sahibi varlıklar değil, duyguları ve zaafları olan karakterler hâline gelir; bu da onları insan hikâyeleri anlatmak için bir ayna yapar.
5. Platon, Kronos'un yaptıklarının ve oğlunun ona çektirdiklerinin, doğru olsa bile, gençlere hafifçe anlatılmaması, mümkünse sessizliğe gömülmesi gerektiğini söyler; tanrıların uygunsuz davranışlarla gösterilmesini eğitim açısından zararlı bulur. Kumarbi anlatısında da göklerde kuşaklar arası bir iktidar mücadelesi, bir sakatlama ve oğul tarafından tahttan indirilme vardır; bu anlatının Theogonia'yı ve Kronos karakterini etkilediği düşünülür.

Okuma

• Hesiodos, Theogonia ve İşler ve Günler, Türkçesi Azra Erhat ve Sabahattin Eyüboğlu, Hesiodos: Eseri ve Kaynakları (Türk Tarih Kurumu, 1977).
• Hesiodos, Theogony, Hugh G. Evelyn-White çevirisi (1914), Project Gutenberg'de tam metin.
• Platon, Devlet, II. kitap: mitlerin eğitimdeki yeri üzerine tartışma.