Sesli kitap okumak sayılır mı?

Kazanımlar

• Dinleyerek ve okuyarak anlamayı karşılaştıran beyin görüntüleme ve anlama araştırmalarının bulgularını açıklayabilir.
• Okuma ile dinlemenin hangi koşullarda farklılaştığını, kendi hızında okuma ve anlama türü üzerinden değerlendirebilir.
• Sessiz okumanın tarihine dair yaygın bir yanlışı ve onu düzelten tartışmayı anlatabilir.
• Augustinus'un İtiraflar'ındaki iki pasajı okuma ile ses arasındaki ilişki üzerinden yorumlayabilir.

Video metni

Soğuk açılış

Dördüncü yüzyılın sonlarında, Milano'da genç bir retorik hocası, kentin piskoposunu görmeye gidiyor. Kapı herkese açık, kimse gelenleri haber vermiyor. İçeri giriyor ve piskoposu okurken buluyor.

Piskoposun gözleri sayfaların üzerinde geziyor, ama dudakları kıpırdamıyor, hiçbir ses çıkmıyor. Genç adam ve yanındakiler bir süre sessizce oturuyor. Onu bölmeye cesaret edemiyorlar. Sonra kalkıp gidiyorlar.

Genç adam Augustinus, piskopos Ambrosius. Augustinus bu sahneyi yıllar sonra yazacak. Ve bu birkaç satır, sonraki yüzyıllarda okuma tarihinin en çok tartışılan pasajlarından biri olacak.

Büyük soru

Bir romanı kulaklıkla, yolda, bulaşık yıkarken dinlediğimizde onu okumuş olur muyuz? «Sesli kitap okudum» demek doğru mu, yoksa bir tür kopya mı? Göz ile kulak aynı metinden aynı şeyi mi alır?

Bağlam

Okuyan Beyin dersine başlarken, beynin yazıyı tanımak için görme sistemini yeniden görevlendirdiğini, aynı zamanda konuşulan dili işleme biçimini de değiştirdiğini görmüştük. Okuma, baştan beri görme ile işitmenin buluştuğu bir yerde kuruluyordu. Bu son ünite, o buluşmanın öbür ucundan bakıyor: göz hiç devreye girmeden, yalnızca kulakla alınan bir hikâye.

Soru yeni değil. Hikâye anlatmanın tarihine bakarken insanlığın binlerce yıl boyunca hikâyeleri dinleyerek aldığını gördük. Yazılı metinler de yüzyıllar boyunca sık sık yüksek sesle okundu, başkalarına okutuldu. Sesli kitap, bu eski dinleme geleneğinin yeni bir aracı.

Ana anlatı — anlam aynı haritaya düşüyor mu?

Kaliforniya Üniversitesi Berkeley'den Fatma Deniz ve arkadaşları, 2019'da yayımladıkları bir çalışmada bu soruyu beyin haritalarıyla sordu. Katılımcılar beyin tarayıcısında saatlerce aynı anlatı öykülerini bir kez dinledi, bir kez okudu. Araştırmacılar, beynin her küçük noktasının hangi anlam alanlarına tepki verdiğini gösteren ayrıntılı modeller kurdu.

Sonuç çarpıcıydı. Anlama duyarlı bölgelerin çoğunda, dinlerken ve okurken ortaya çıkan anlam haritaları birbirine çok benziyordu. Hatta dinleme verisinden kurulan bir model, aynı kişinin okurken verdiği beyin tepkilerini doğru tahmin edebiliyordu; tersi de geçerliydi. Araştırmacıların sonucu şuydu: dilin anlamının beyindeki temsili, bilginin hangi duyu yoluyla geldiğinden bağımsız görünüyor.

Ana anlatı — anlama testleri ne diyor?

Beyin haritalarının benzemesi, anlamanın her durumda aynı olduğu anlamına gelmez. Bunu anlamak için insanlara metni okutup ya da dinletip sonra test etmek gerekir.

2016'da Beth Rogowsky, Barbara Calhoun ve Paula Tallal, doksan bir katılımcıyı rastgele üç gruba ayırdı. Hepsi kurmaca olmayan bir kitabın önsözünü ve bir bölümünü aldı: bir grup sesli kitap olarak dinledi, bir grup tablette okudu, bir grup aynı anda hem dinleyip hem okudu. Hemen ardından ve iki hafta sonra yapılan anlama testlerinde gruplar arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark çıkmadı.

Daha geniş bir tablo, Virginia Clinton-Lisell'in 2022'de yayımladığı meta-analizden geliyor. Farklı yaş gruplarında okuma ile dinlemeyi karşılaştıran kırk altı çalışma ve 4.687 katılımcı. Genel olarak okuma ile dinleme arasında güvenilir bir fark yoktu. Ama iki durumda okuma öne geçiyordu. Birincisi, okur kendi hızında okuyabildiğinde. İkincisi, test yalnızca metinde açıkça yazılanı değil, çıkarım yapmayı ve genel anlamayı ölçtüğünde. Bir işaret de Türkçe okuyanları ilgilendiriyor: yazımı saydam dillerde, yani harflerin seslere düzenli karşılık geldiği dillerde, okuma ile dinlemenin birbirine daha çok benzediğine dair bazı belirtiler vardı.

Bu iki koşul bize bir şey söylüyor. Göz sayfada durabilir, geri dönebilir, bir cümleyi yeniden okuyabilir. Kulak ise, biz durdurmadıkça, anlatıcının hızında akar. Bir çıkarım yapmak, iki uzak ayrıntıyı birleştirmek için zaman gerektiğinde, bu kontrol önem kazanıyor. Sesli kitabı durdurup geri sarmak mümkün; ama pek azımız bunu gözün sayfada yaptığı kadar sık ve kolay yaparız.

Metin anı

Augustinus'un İtiraflar'ı, dördüncü yüzyılın sonunda yazılmış bir tür ruhsal otobiyografi. Altıncı kitapta Milano'daki o sahneyi anlatır:

But when he was reading, his eye glided over the pages, and his heart searched out the sense, but his voice and tongue were at rest.

«Ama okurken gözü sayfaların üzerinde kayar, yüreği anlamı arardı; sesi ve dili ise dinlenirdi.» Augustinus hemen ardından nedenini tahmin etmeye çalışır: belki piskopos, zor bir yeri açıklaması istenip de vaktinin gitmesinden çekiniyordu; belki de kolayca kısılan sesini korumak istiyordu.

Kitabın çok daha ilerisinde, on birinci kitapta, zamanı ölçmeyi düşünürken Augustinus başka bir gözlem yapar:

For though both voice and tongue be still, yet in thought we go over poems, and verses, and any other discourse

«Çünkü ses de dil de sustuğunda bile, düşüncede şiirlerin, dizelerin ve her türlü sözün üzerinden geçeriz.»

İki pasaj yan yana konunca bir şey görünür oluyor. Ambrosius'un sesi dinlenirken yüreği anlamı arıyordu; Augustinus'un dili sustuğunda da düşüncesi dizelerin üzerinden geçiyordu. Sessiz okuma bile tamamen sessiz değil; içimizde bir ses metnin üzerinden geçiyor. Okuma ile dinleme, en baştan birbirinin içinde.

Cevap ve bağlantı

Sesli kitap okumak sayılır mı? Kanıtın cevabı büyük ölçüde evet. Dinlerken ve okurken anlam beyinde çok benzer haritalara düşüyor; anlama testlerinde okuma ile dinleme arasında genel bir fark görülmüyor. Farklar belirli yerlerde çıkıyor: okurun kendi hızını belirleyebildiği ve metnin çıkarım gerektirdiği durumlarda göz bir adım öne geçiyor. Yani sorulması gereken belki «sayılır mı?» değil, «bu metin, bu amaç için hangi yol daha uygun?» sorusu.

Bu ünite, bir roman okurken beynimizde neler olduğunu soran dersimizi de kapatıyor. Okuyan beynin eski devreleri yeni bir işe koştuğunu, başka zihinleri izlediğini, kurmacanın bizi biraz değiştirip değiştirmediğini tartıştığını, sonu merak ettiğini, ekranda ve kâğıtta farklı ipuçlarına yaslandığını ve kulağın da gözün vardığı anlama varabildiğini gördük.

Kapanış kancası

Augustinus, aynı bölümde Ambrosius'u anlatırken bir benzetme kullanır: Tanrı'nın ekmeği, piskoposun ruhunun «gizli ağzında» uzun uzun çiğnenir. Okumayı yemekle anlatmak bize hiç yabancı değil: bir kitabı «yutarız», bir fikri «sindiririz». Bunlar mecaz mı, yoksa gündelik dilin sıradan kelimeleri mi? Bir sonraki ünite, gerçek ve mecaz anlam arasındaki sınırı ve gündelik konuşmanın ne kadar mecazla dolu olduğunu inceliyor.

Özet kartı

1. Deniz ve arkadaşlarının 2019 çalışmasında, aynı öyküler dinlenirken ve okunurken anlam beyinde çok benzer haritalara düştü.
2. Rogowsky ve arkadaşlarının deneyinde sesli kitap, e-metin ve ikisi birlikte anlamada fark yaratmadı; Clinton-Lisell'in meta-analizinde de genel bir fark bulunmadı.
3. Okuma, okur kendi hızında ilerleyebildiğinde ve test çıkarım gerektirdiğinde dinlemeye göre avantaj sağladı.
4. Klasik çağda sessiz okumanın sıradan olduğu gösterilmiştir; Ambrosius sahnesi bir «ilk» değil, ziyaretçiler varken de sessiz okumayı sürdüren birinin tasviridir.
5. Augustinus'un iki pasajı, sessiz okumanın da içinde bir ses taşıdığını, okuma ile dinlemenin iç içe olduğunu gösterir.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Deniz ve arkadaşlarının çalışması dinleme ile okuma hakkında ne buldu? Bir kipten kurulan modelin öbür kipteki tepkileri tahmin edebilmesi neyi gösterir?
2. (Kazanım 1) Rogowsky ve arkadaşlarının deneyinde hangi üç koşul karşılaştırıldı ve sonuç ne oldu?
3. (Kazanım 2) Clinton-Lisell'in meta-analizine göre okuma hangi iki durumda dinlemeye göre avantaj sağlar? Bunun olası nedeni nedir?
4. (Kazanım 3) «Sessiz okuma Ambrosius'la başladı» görüşü neden yanlıştır? Gavrilov Augustinus'un pasajını nasıl okur?
5. (Kazanım 4) Augustinus'un VI. ve XI. kitaptaki pasajları birlikte okunduğunda okuma ile ses arasındaki ilişki hakkında ne söylenebilir?

Cevaplar

1. Anlama duyarlı bölgelerin çoğunda dinlerken ve okurken ortaya çıkan anlam haritalarının çok benzer olduğunu buldu. Bir kipten kurulan modelin öbür kipteki tepkileri doğru tahmin etmesi, anlamın beyinde bilginin hangi duyudan geldiğinden bağımsız olarak temsil edildiğini gösterir.
2. Sesli kitap dinleme, tablette e-metin okuma ve ikisini aynı anda yapma. Hem hemen ardından hem iki hafta sonra yapılan anlama testlerinde gruplar arasında anlamlı fark çıkmadı.
3. Okur kendi hızında okuyabildiğinde ve test çıkarım ya da genel anlama ölçtüğünde. Olası nedeni, gözün sayfada durup geri dönebilmesi, kulağın ise anlatıcının hızında akmasıdır; çıkarım için gereken zamanı okur kendi ayarlayabilir.
4. Knox ve Gavrilov'un çalışmaları klasik çağda sessiz okumanın sıradan bir uygulama olduğunu gösterdi. Gavrilov'a göre Augustinus sessiz okumayı hiçbir yerde bir yenilik olarak anlatmaz; metinde öne çıkan, piskoposun ziyaretçiler varken de sessizce okumayı sürdürmesi ve Augustinus'un bunun nedenini tahmin etmeye çalışmasıdır.
5. VI. kitapta Ambrosius'un sesi dinlenirken yüreği anlamı arar; XI. kitapta ses ve dil sustuğunda bile düşünce dizelerin üzerinden geçer. Sessiz okuma bile içinde bir ses taşır; okuma ile dinleme birbirinden kesin çizgilerle ayrılmaz.

Okuma

• Augustinus, İtiraflar, VI. kitap 3. bölüm. Ambrosius sahnesini ve Augustinus'un piskoposun neden sessiz okuduğuna dair tahminlerini okuyun.
• Aynı kitaptan sevdiğiniz bir bölümü bir kez sesli kitap olarak dinleyin, bir kez sayfadan okuyun; hangisinde nerede durduğunuzu ve nereye geri döndüğünüzü not edin.
• Virginia Clinton-Lisell, «Listening Ears or Reading Eyes» (2022), makale özeti. İngilizce; hangi koşullarda okumanın öne geçtiğini not edin.