Beyin okumak için tasarlanmadı

Kazanımlar

• Okumanın evrimsel olarak çok yeni bir buluş olduğunu ve bunun beyin için doğurduğu soruyu açıklayabilir.
• Nöronal geri dönüşüm hipotezini ve görsel kelime formu alanını tanımlayabilir.
• Okumayı öğrenmenin beyinde yarattığı değişiklikleri okuryazar olan ve olmayan yetişkinlerle yapılan bir araştırmanın bulgularıyla anlatabilir.
• Frederick Douglass'ın anlatısında okumayı öğrenmenin kişisel ve toplumsal anlamını yorumlayabilir.

Video metni

Soğuk açılış

Baltimore'da bir çocuk, ayak işlerine giderken cebine ekmek koyuyor. Evde ekmek bol; ama sokaktaki bazı yoksul beyaz çocuklar aç. Çocuk ekmeğini onlara veriyor ve onlardan karşılığında bir şey istiyor: ona bir harf, bir kelime öğretmelerini.

Çocuk köle olarak doğmuş. Okumayı öğrenmesi yasak. Yıllar sonra, Frederick Douglass adıyla, bu sokak derslerini kendi hayat hikâyesinde anlatacak. Okumayı öğrenmek onun için bir oyun değil, gizlice sürdürülen bir mücadele.

Büyük soru

Bir çocuk okumayı nasıl öğrenir? Bu soru basit görünür, ama altında daha tuhaf bir soru yatar. İnsan beyni yüz binlerce yıl boyunca yazı olmadan evrildi. Yazı ise yalnızca birkaç bin yıllık. Okumak için tasarlanmamış bir beyin, nasıl olup da harfleri bu kadar hızlı ve kolay okuyabiliyor?

Bağlam

Bu yeni ders, okurken zihnimizde ne olduğunu soruyor. İlk ünite en temelden başlıyor: okuyan beyin nasıl oluştu?

Hikâye anlatmanın tarihine bakarken yazının ilk izlerini Mezopotamya'da, Uruk'ta bulunan, MÖ dördüncü binyılın son yüzyıllarından kalma tabletlerde görmüştük. Beş bin yılı biraz aşan bu süre, insanlık tarihinde kısa bir andır. Genlerimizin, özel olarak okumaya ayrılmış bir beyin bölgesi geliştirmesine yetecek bir zaman değildir. Üstelik yazı yüzyıllar boyunca küçük bir azınlığın elindeydi; nüfusun büyük bir kısmının okuyabildiği dönemler çok daha yenidir.

Ana anlatı — eski devreler, yeni iş

Fransız bilişsel sinirbilimci Stanislas Dehaene ve nörolog Laurent Cohen, 2007'de bu bilmeceye bir cevap önerdi. Onlara göre okuma ve aritmetik gibi kültürel buluşlar, türümüzün evrimini etkileyemeyecek kadar yenidir. Ama beyinde her insanda neredeyse aynı yerde bulunan bölgeleri kullanırlar. Nasıl?

Cevapları, «nöronal geri dönüşüm» hipotezi: kültürel buluşlar, evrim açısından daha eski beyin devrelerine yerleşir ve o devrelerin yapısal kısıtlarını devralır. Başka bir deyişle, beyin okumak için yeni bir organ geliştirmez; zaten var olan bir görsel sistemi, harfleri tanımak üzere yeniden görevlendirir.

Ana anlatı — harflerin kutusu

Bu yeniden görevlendirmenin merkezinde küçük bir bölge var: görsel kelime formu alanı. Beynin sol yanında, görmeyle ilgili bölgelerin alt kısmında, oksipitotemporal oluk denen yerde bulunur. Araştırmacılara göre bu alan, hangi dili ve hangi yazıyı okurlarsa okusunlar, uzman okurların beyninde tekrarlanabilir bir yerde yer alır.

2014'te yayımlanan bir çalışma bu yerin neden seçildiğine dair bir ipucu verdi. Yetmiş beş kişinin beyin bağlantıları incelendiğinde, görsel kelime formu alanının, dille ilgili bölgelere güçlü anatomik bağlantıları olan bir görsel bölgeyi kullandığı görüldü. Yani beyin, harfleri tanıma işini rastgele bir yere değil, konuşma ve dil bölgeleriyle zaten iyi bağlantılı bir görme alanına veriyor. Okuma, görmek ile konuşmak arasında bir köprü olarak kuruluyor.

Ana anlatı — okumayı öğrenen yetişkinler

Okumayı öğrenmek beyni değiştiriyorsa, bunu görmenin bir yolu okuyan ve okumayan insanları karşılaştırmaktır. Dehaene ve ekibi, 2010'da yayımlanan bir çalışmada, okuryazarlık düzeyleri farklı yetişkinleri inceledi: on kişi okuryazar değildi, yirmi iki kişi okumayı yetişkinlikte öğrenmişti, otuz bir kişi ise çocuklukta.

Sonuçlar birkaç şey gösterdi. Okuryazarlık, sol fusiform bölgede yazıya verilen tepkiyi güçlendiriyordu; aynı yerde yüzlere verilen tepkiyle küçük bir rekabet de doğuyordu. Ama okuryazarlık görme bölgelerindeki tepkileri de genel olarak artırıyordu. Konuşulan dile verilen tepkiler de değişiyordu: okuyabilen insanlar, bir kelimeyi duyduklarında onun yazılı biçimini de zihinlerinde etkinleştirebiliyordu. En önemlisi, değişikliklerin çoğu, okuma yetişkinlikte öğrenildiğinde de görülüyordu.

Metin anı

Beyin bilimi okumayı hücrelerin diliyle anlatır; ama okumayı öğrenmenin bir insan hayatındaki anlamını en iyi okuyanın kendisi anlatır. Frederick Douglass, 1845'te yayımlanan anlatısında, çocukken yanında yaşadığı evin hanımının ona alfabeyi öğretmeye başladığını, ama efendisinin bunu hemen yasakladığını yazar. Efendisine göre okumayı öğrenmek onu sonsuza dek köleliğe elverişsiz kılacaktı. Douglass o konuşmayı duyduğu anı şöyle anlatır:

From that moment, I understood the pathway from slavery to freedom.

«O andan itibaren kölelikten özgürlüğe giden yolu anladım.» Sonra okumayı nasıl öğrendiğini anlatır. Sokakta karşılaştığı beyaz çocuklarla arkadaş olur ve onları öğretmenlere dönüştürür. Cebinde taşıdığı ekmeği aç çocuklara verir:

This bread I used to bestow upon the hungry little urchins, who, in return, would give me that more valuable bread of knowledge.

«Bu ekmeği aç küçük haylazlara verirdim; onlar da karşılığında bana bilginin daha değerli ekmeğini verirlerdi.»

Bu iki cümle, bu ünitenin bilimini başka bir yerden aydınlatıyor. Beyin okumak için tasarlanmamıştı ve okumayı öğrenmek, sokaklarda, gizlice, birer harf toplayarak kurulan bir emek. Douglass'ın «bilginin ekmeği» dediği şey, beynin eski bir görme sistemini yeni bir işe koşmasıyla kazanılan bir yetenek. Efendisinin korkusu da buna dairdi: okuma, bir insanın dünyayı görme biçimini değiştirebilirdi.

Cevap ve bağlantı

Okumak için tasarlanmamış bir beyin nasıl okur? Nöronal geri dönüşüm hipotezine göre, evrim sürecinde başka işler için gelişmiş devreleri yeniden kullanarak. Görsel kelime formu alanı, dil bölgelerine iyi bağlanmış bir görme bölgesini harfleri tanımak için yeniden görevlendirir. Okumayı öğrenmek bu alanı, görme sistemini ve konuşulan dili işleme biçimini değiştirir; ve bu değişiklik yetişkinlikte de mümkündür.

Douglass'ın anlatısı, bu biyolojik öykünün insan yanını gösteriyor: okumayı öğrenmek bir beceri kazanmak kadar, bir dünyaya açılan kapıyı zorlamaktır. Beyin bu kapıyı açmak için kendini yeniden düzenler.

Kapanış kancası

Harfleri tanımayı öğrendikten sonra başka bir şey olur: kelimeler bir dünyaya dönüşür. Bir romanın içinde kayboluruz, hiç tanımadığımız karakterlerin ne düşündüğünü, ne hissettiğini tahmin ederiz. Başkalarının zihnini okuma yeteneğimiz, kurmacayla nasıl bir ilişki kurar? Bir sonraki ünite, kurmacada kaybolmaya bakıyor.

Özet kartı

1. Yazının tarihi yaklaşık beş bin yıldır; bu süre, beyinde okumaya özel bir bölgenin genetik olarak evrilmesine yetmez.
2. Dehaene ve Cohen'in nöronal geri dönüşüm hipotezine göre okuma, evrimsel olarak daha eski devreleri yeniden kullanır.
3. Görsel kelime formu alanı, sol oksipitotemporal olukta, dil bölgelerine güçlü bağlantısı olan bir görsel bölgede yer alır.
4. Okumayı öğrenmek görme ve dil işleme ağlarını değiştirir; değişikliklerin çoğu yetişkinlikte öğrenmede de görülür.
5. Douglass okumayı yasak olduğu bir hayatta, sokaktaki çocuklara ekmek verip onlardan «bilginin ekmeğini» alarak öğrendi.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Okuma neden beyin için bir bilmece oluşturur?
2. (Kazanım 2) Nöronal geri dönüşüm hipotezi bu bilmeceyi nasıl açıklar?
3. (Kazanım 2) Görsel kelime formu alanı nerede bulunur ve bu yerin seçilmesinin nedeni hakkında 2014 çalışması ne öne sürer?
4. (Kazanım 3) Dehaene ve ekibinin 2010 çalışması okumayı öğrenmenin beyinde yarattığı değişiklikler hakkında ne gösterdi?
5. (Kazanım 4) Douglass'ın «bilginin daha değerli ekmeği» ifadesi ve efendisinin yasağı, okumayı öğrenmenin anlamı hakkında ne söyler?

Cevaplar

1. İnsan beyni yüz binlerce yıl boyunca yazı olmadan evrildi; yazı ise yalnızca yaklaşık beş bin yıllıktır. Bu süre okumaya özel bir beyin bölgesinin genetik olarak gelişmesine yetmez; yine de uzman okurlar harfleri hızlı ve kolay okur ve okumanın beyinde tekrarlanabilir bir yeri vardır.
2. Hipoteze göre okuma gibi kültürel buluşlar, evrim sürecinde başka işler için gelişmiş beyin devrelerine yerleşir ve onların yapısal kısıtlarını devralır. Beyin okumak için yeni bir organ geliştirmez, var olan bir görsel sistemi yeniden görevlendirir.
3. Sol oksipitotemporal olukta, bütün kültürlerdeki uzman okurlarda tekrarlanabilir bir yerde bulunur. 2014 çalışması, bu alanın dille ilgili bölgelere güçlü anatomik bağlantıları olan bir görsel bölgeyi yeniden kullandığını, bunun da ses-harf dönüşümü ve kelimelere erişim için verimli bir devre sağladığını öne sürer.
4. Okuryazarlık, sol fusiform bölgede yazıya verilen tepkiyi güçlendirdi ve orada yüzlerle küçük bir rekabet doğurdu; görme bölgelerindeki tepkileri genel olarak artırdı ve konuşulan dile verilen fonolojik tepkiyi güçlendirdi. Değişikliklerin çoğu okumayı yetişkinlikte öğrenenlerde de görüldü.
5. Efendisi okumanın onu köle olmaya elverişsiz bırakacağını düşündüğü için yasaklamıştı; Douglass bu yasağı duyduğu an kölelikten özgürlüğe giden yolu anladığını yazar. Okumayı gizlice, ekmek karşılığında sokak çocuklarından öğrenir. Okumak, bir beceri kazanmak kadar dünyayı görme biçimini değiştiren bir kapıdır.

Okuma

• Frederick Douglass, Bir Amerikalı Köle Frederick Douglass'ın Hayat Hikâyesi, VI. ve VII. bölümler. Türkçe bir çeviride ya da İngilizce özgün metinde okuma yasağını ve sokak derslerini okuyun.
• Maryanne Wolf, Proust ve Mürekkep Balığı, okuyan beynin tarihini anlatan ilk bölümler. Bu dersin ana kaynak kitaplarından biri.
• Stanislas Dehaene ve arkadaşları, «How learning to read changes the cortical networks for vision and language» (Science, 2010), makale özeti. İngilizce; çalışmanın yöntemini ve katılımcı gruplarını not edin.