Değişimi başlatan kitaplar

Kazanımlar

• Tom Amca'nın Kulübesi'nin yayımlanma sürecini ve toplumsal etkisini tarihleriyle anlatabilir.
• Bir kitabın toplumsal etkisine dair yaygın anekdotları belgelenmiş bilgiden ayırt edebilir.
• Sessiz Bahar'ın çevre politikaları üzerindeki etkisini, kitaptan önce başlayan süreçleri de hesaba katarak değerlendirebilir.
• Bir kitabın aynı anda hem olumlu hem de zararlı toplumsal etkiler yaratabileceğini örnekle tartışabilir.

Video metni

Soğuk açılış

Washington, 5 Haziran 1851. Köleliğe karşı yayın yapan bir haftalık gazete, The National Era, yeni bir tefrikaya başlıyor. Yazarı Harriet Beecher Stowe adında bir kadın. Tefrika aylarca sürüyor ve 20 Mart 1852'de iki cilt hâlinde kitap olarak basılıyor: Uncle Tom's Cabin, Türkçede Tom Amca'nın Kulübesi.

Kitap yayımlandığı gün üç bin nüsha satıyor. İlk yıl içinde yalnızca Amerika'da üç yüz bin nüsha. Sekiz matbaa durmadan çalışıyor ama talebe yetişemiyor. On dokuzuncu yüzyıl Amerika'sında Kutsal Kitap'tan sonra en çok satan kitap bu roman olacak.

Büyük soru

Bir kitap bir toplumu değiştirebilir mi? Yoksa değişim zaten başlamışken, kitap yalnızca onun sesini mi yükseltir? Ve bir kitabın etkisini nasıl ölçeriz, anekdotla mı, belgeyle mi?

Bağlam

Bu derste kitabın dış dünyayla karşılaştığı yerleri gördük: yakılan kitaplar, sansür, mahkemeler, ödüller ve piyasa. Hepsinde kitap bir güçle karşılaşıyordu. Bu son ünitede yön tersine dönüyor: kitabın kendisi bir güce dönüşüyor.

Bir kitabın toplumsal etkisi, tek bir ölçüyle gösterilemez. Satış sayıları kaç kişinin okuduğunu gösterir, ama nasıl etkilendiklerini göstermez. Bu yüzden «bu kitap şunu değiştirdi» cümlesini her zaman dikkatle okumak gerekir.

Ana anlatı — duygunun gücü

Tom Amca'nın Kulübesi, köleliği istatistiklerle değil, karakterlerle anlatır: satılmak üzere olan bir köle, ondan ayrılan çocukları, kaçan bir anne. Stowe romanın sonuna, «Kapanış Sözleri» başlıklı bir bölüm ekler. Orada okura doğrudan seslenir ve bireyin ne yapabileceğini sorar.

Roman 1850'lerde kölelik karşıtı hareketi güçlendirmekle anılır. Ama etkisinin büyüklüğü kadar, bu etkiyi anlatan hikâyeler de büyüdü.

Ana anlatı — iki yüzlü etki

Aynı roman, köleliğe karşı bir silah olurken başka bir iz de bıraktı. Kitap ve ondan uyarlanan sahne gösterileri, siyahlara dair olumsuz kalıp yargıların yaygınlaşmasına da yol açtı. Romanın kahramanının adı, «Tom Amca», sonraki yıllarda aşırı boyun eğen bir kişiyi aşağılamak için kullanılan bir deyime dönüştü.

Bu, değişimi başlatan kitaplar hakkında önemli bir ders veriyor: bir kitabın etkisi tek yönlü değildir. Aynı sayfalar bir okuru köleliğin zulmüne karşı harekete geçirirken, bir başkasının zihninde bir kalıp yargıyı pekiştirebilir. Kitabın gücü, onun etkisinin denetlenemez olmasından da gelir.

Ana anlatı — bir kitap ve bir yasak

Yüz on yıl sonra, 1962'de, bir başka kitap başka bir alanda değişim başlattı. Deniz biyoloğu Rachel Carson'ın Silent Spring (Sessiz Bahar) adlı kitabı önce Haziran 1962'de The New Yorker'da üç bölüm hâlinde yayımlandı, 27 Eylül 1962'de kitap olarak çıktı. Kitap, tarım ilaçlarının, özellikle DDT'nin, doğaya ve canlılara verdiği zararı anlatıyordu. Carson, kitabın ilk bölümünü bir masal gibi kurdu: bir gün kuşların artık ötmediği bir kasaba.

ABD Çevre Koruma Ajansı'nın kendi açıklamasına göre Sessiz Bahar, tarım ilaçlarının yanlış kullanımının tehlikeleri konusunda yaygın bir kamuoyu kaygısı uyandırdı. Ajans 1972'de DDT için bir iptal kararı verdi.

Metin anı

Tom Amca'nın Kulübesi'nin «Kapanış Sözleri» bölümünde Stowe, okurlarına bir soru sorar: köleliğin kötülüğü karşısında tek bir birey ne yapabilir? Ve cevabını verir:

There is one thing that every individual can do,—they can see to it that they feel right.

«Her bireyin yapabileceği bir şey vardır: doğru hissettiğinden emin olmak.» Stowe devam eder: her insanın çevresinde bir duygu etkisi atmosferi vardır; insanlığın büyük meseleleri hakkında güçlü, sağlıklı ve adil hisseden kişi, insan soyunun sürekli bir iyiliksever dostudur.

Bu cümle, romanın nasıl çalıştığını açıkça söyler. Stowe okurunu kanıtlarla ya da yasa önerileriyle değil, duyguyla harekete geçirmeyi amaçlar. Vurgulu yazılan «hissetmek» sözcüğü, romanın bütün yöntemidir: köleliği bir tartışma konusu olmaktan çıkarıp bir annenin, bir çocuğun, bir yaşlı adamın başına gelen bir acıya dönüştürmek.

Ama tam da bu yöntem, bir önceki bölümde gördüğümüz iki yüzlülüğü de açıklar. Duygu hem harekete geçirir hem de basitleştirir. Okuru kalbinden yakalayan karakterler, aynı zamanda kalıplaşabilir. Değişimi başlatan kitaplar, çoğu zaman bu iki yüzü birlikte taşır.

Cevap ve bağlantı

Bir kitap bir toplumu değiştirebilir mi? Bu ünitenin iki örneği, bir kitabın değişimi tek başına başlatmaktan çok, zaten var olan bir hareketi büyüttüğünü, ona bir dil ve bir duygu kazandırdığını gösteriyor. Tom Amca'nın Kulübesi kölelik karşıtı harekete milyonlarca okur kazandırdı; Sessiz Bahar başlamış bir düzenleyici sürece kamuoyu gücü ekledi.

Aynı örnekler bir uyarı da taşıyor: bir kitabın etkisini anlatırken anekdotla belgeyi ayırmak ve etkinin tek yönlü olmadığını hatırlamak gerekir. Bu dersin bütün üniteleri aynı şeyi gösterdi: kitaplar toplumdan bağımsız değildir; yakılır, yasaklanır, yargılanır, ödüllendirilir, satılır ve bazen bir toplumu değiştirir.

Kapanış kancası

Stowe okurlarından «doğru hissetmelerini» istiyordu. Ama bir romanı okurken hissetmek, düşünmek, bir karakterle özdeşleşmek zihnimizde nasıl oluyor? Yeni dersimiz okuyan beyne bakıyor. İlk sorusu şaşırtıcı: insan beyni okumak için tasarlanmadığına göre, okumayı nasıl öğrendik?

Özet kartı

1. Tom Amca'nın Kulübesi 1851'de The National Era'da tefrika edildi, 20 Mart 1852'de kitap oldu ve ilk yıl ABD'de 300.000 nüsha sattı.
2. Roman kölelik karşıtı hareketi güçlendirdi; ama «büyük savaşı başlatan küçük hanım» sözü büyük olasılıkla uydurma bir anekdottur.
3. Aynı roman ve uyarlamaları olumsuz kalıp yargıları da yaygınlaştırdı; bir kitabın etkisi tek yönlü değildir.
4. Sessiz Bahar (1962) tarım ilaçlarının tehlikelerine karşı kamuoyu kaygısı uyandırdı; EPA 1972'de DDT için iptal kararı verdi, ama düzenleyici adımlar kitaptan önce başlamıştı.
5. Stowe «Kapanış Sözleri»nde okurlarından «doğru hissetmelerini» ister; romanın yöntemi duygu yoluyla ikna etmektir.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Tom Amca'nın Kulübesi nasıl yayımlandı ve ilk yılında ne kadar sattı?
2. (Kazanım 2) Lincoln'ün Stowe'a söylediği anlatılan söz neden kuşkuyla karşılanır ve bu durum kitapların etkisini anlatırken neye dikkat etmemiz gerektiğini gösterir?
3. (Kazanım 3) Sessiz Bahar DDT yasağında nasıl bir rol oynadı ve bu rolü neden «tek başına yasağı getirdi» diye özetlemek yanlıştır?
4. (Kazanım 4) Tom Amca'nın Kulübesi'nin toplumsal etkisi hangi açıdan iki yüzlüdür?
5. (Kazanım 4) Stowe'un «doğru hissetmek» çağrısı romanın yöntemini nasıl açıklar ve bu yöntem neden hem güçlü hem de riskli olabilir?

Cevaplar

1. 5 Haziran 1851'den itibaren köleliğe karşı yayın yapan The National Era gazetesinde tefrika edildi, 20 Mart 1852'de iki cilt hâlinde kitap olarak basıldı. Yayımlandığı gün 3.000, ilk yıl ABD'de 300.000 nüsha sattı; 19. yüzyıl ABD'sinde Kutsal Kitap'tan sonra en çok satan kitap oldu.
2. Söz olaydan çok sonra, Stowe'un ailesinin yayımladığı bir biyografide yer alır ve araştırmacılar onu büyük olasılıkla uydurma sayar. Bu, bir kitabın etkisini anlatırken anekdotla belgelenmiş bilgiyi ayırmamız ve bir savaş gibi karmaşık bir olayı tek bir kitaba bağlayan cümlelere dikkatle yaklaşmamız gerektiğini gösterir.
3. Kitap tarım ilaçlarının tehlikeleri konusunda yaygın bir kamuoyu kaygısı uyandırdı; EPA 1972'de DDT için iptal kararı verdi. Ama EPA'nın açıklamasına göre düzenleyici adımlar 1950'lerin sonunda, kitaptan önce başlamıştı; kitap süreci başlatmadı, ona kamuoyu desteği kazandırdı. Ayrıca yasak ABD'deki tarımsal kullanımla sınırlıydı.
4. Roman köleliğe karşı hareketi güçlendirdi; ama kitap ve ondan uyarlanan gösteriler siyahlara dair olumsuz kalıp yargıların da yaygınlaşmasına yol açtı. Kahramanın adı sonraki yıllarda aşağılayıcı bir deyime dönüştü.
5. Stowe okurunu kanıtlarla değil, karakterlerin yaşadığı acılarla ve duyguyla harekete geçirmeyi amaçlar. Bu yöntem güçlüdür, çünkü köleliği soyut bir tartışmadan somut bir insan acısına dönüştürür; ama risklidir, çünkü duyguyla kurulan karakterler basitleşip kalıp yargılara dönüşebilir.

Okuma

• Harriet Beecher Stowe, Tom Amca'nın Kulübesi, «Kapanış Sözleri» bölümü. Türkçe tam bir çeviride okuyun; Stowe'un okura hangi sorularla seslendiğini not edin.
• Rachel Carson, Sessiz Bahar, ilk bölüm, «Yarın İçin Bir Masal». Türkçe çevirisinde bölümün neden bir masal biçiminde yazılmış olabileceğini düşünün.
• ABD Çevre Koruma Ajansı, «DDT — A Brief History and Status» (İngilizce, çevrimiçi). Kısa bir resmî metin; kitabın rolünün nasıl anlatıldığına dikkat edin.