Melez türler

Kazanımlar

• Düzyazı şiiri, otokurmacayı ve grafik romanı iki türün özelliklerini birleştiren melez türler olarak tanımlayabilir.
• Baudelaire'in düzyazı şiir anlayışını ve Türk edebiyatındaki mensur şiir örneklerini tarihleriyle açıklayabilir.
• Otokurmaca teriminin doğuşunu ve ne anlama geldiğini Doubrovsky'nin tanımıyla anlatabilir.
• Maus örneğinde bir melez eserin tür sınıflandırmalarını nasıl zorladığını tartışabilir.

Video metni

Soğuk açılış

New York. The New York Times'ın çok satan kitaplar listesinde bir çizgi roman var: Art Spiegelman'ın Maus'u. Kitap, yazarın babasının Nazi toplama kamplarından sağ kurtuluşunu anlatıyor. Gazete onu «kurmaca» sütununa koymuş.

Spiegelman itiraz ediyor. Kitap babasının anılarına dayanan, titizlikle araştırılmış bir eser; kurmaca sayılmasını kabul edemiyor. Ama gazetenin elinde de bir sorun var: kitapta Yahudiler fare, Almanlar kedi olarak çizilmiş. Bir editörün şakası dolaşıyor: kapıyı dev bir fare açarsa kitabı gerçek olaylar sütununa taşırlar. Sonunda gazete geri adım atıyor ve kitabı taşıyor. 1992'de Pulitzer ödülleri verilirken de komite bir çözüm arıyor ve Maus'a mevcut kategorilerden birini değil, edebiyat alanında özel bir ödül veriyor.

Büyük soru

Bu dersin ünitelerinde türler haritasını çizdik: şiir, anlatı, tiyatro, öğretici metin. Ama bazı eserler haritanın iki bölgesine birden basar. Bir kitap hem anı hem çizgi roman, hem gerçek hem kurmaca olabilir mi? Türlerin sınırında duran eserlerle ne yaparız?

Bağlam

Bu dersin başında Goethe'nin üç doğal biçimin çoğu zaman en küçük şiirde bile bir arada bulunduğunu söylediğini görmüştük. Melezlik, edebiyatın bir istisnası değil, çok eski bir alışkanlığıdır. Ama bazı melez biçimler o kadar belirginleşmiştir ki kendi adlarını almışlardır. Bu ünite onlardan üçüne bakıyor: düzyazı şiir, otokurmaca ve grafik roman.

Ana anlatı — düzyazı şiir

İkinci ünitede şiiri vezin ve kafiyeden ayırmaya çalışmıştık. On dokuzuncu yüzyıl Fransa'sında Charles Baudelaire bir adım daha attı: satırlara bölünmeyen, paragraflar hâlinde yazılan şiirler. Ölümünden sonra Petits Poëmes en prose (Küçük Düzyazı Şiirler) adıyla, bugün daha çok Paris Sıkıntısı olarak bilinen kitapta toplandılar. Baudelaire bu fikri, Aloysius Bertrand'ın Gaspard de la Nuit'sini yirminci kez karıştırırken bulduğunu söyler.

Türk edebiyatında bu türe «mensur şiir» dendi. İslâm Ansiklopedisi'ne göre Halit Ziya Uşaklıgil'in ilk edebî yazısı bir mensur şiirdi: «Aşkımın Mezarı», 23 Nisan 1883'te Tercümân-ı Hakîkat'te yayımlandı. Aynı yazar Mensur Şiirler ve Mezardan Sesler adlı iki kitabını İzmir'de, 1307 (Rumî) tarihiyle yayımladı.

Ana anlatı — otokurmaca

1977'de Fransız yazar ve eleştirmen Serge Doubrovsky, Fils (Oğul) adlı kitabının arka kapağında yeni bir sözcük kullandı: autofiction. Kitap kendi hayatını ve psikanaliz sürecini anlatıyordu, ama Doubrovsky onun bir otobiyografi olarak okunmasını istemiyordu. Arka kapaktaki tanımı şöyledir:

Fiction, d'événements et de faits strictement réels; si l'on veut autofiction

«Kesinlikle gerçek olaylardan ve olgulardan bir kurmaca; isterseniz otokurmaca.» Çelişkili görünen bu formül türün kendisidir: olaylar gerçektir, ama anlatım bir romanın dili, düzeni ve oyunuyla kurulur.

Ana anlatı — grafik roman

Maus 1980 ile 1991 arasında Raw adlı bir çizgi roman dergisinde bölüm bölüm yayımlandı, sonra iki cilt hâlinde basıldı. Sözcükle resmi aynı sayfada birleştiren bu biçim, bir romanın uzunluğunu ve karmaşıklığını çizgi romanın görsel diliyle kuruyordu. Eleştirmenler onu biyografi, kurmaca, otobiyografi, tarih ve anı olarak sınıflandırdı; hiçbiri tek başına yetmedi.

Soğuk açılıştaki tartışma bu yüzden bir kuruluşun hatası değil, türler haritasının kendi sınırlarını gösteren bir andı. Gazetenin listesinde yalnızca iki sütun vardı; eser ikisine birden aitti.

Metin anı

Melez bir türün doğum anını, onu kuranın kendi sözleriyle okumak mümkün. Baudelaire Küçük Düzyazı Şiirler'i dostu Arsène Houssaye'ye ithaf ettiği mektupta, önce kitabın yapısını bir yılana benzetir: başı ve kuyruğu yoktur, çünkü her yeri hem baş hem kuyruktur; bir omur çıkarılırsa iki parça yine birleşir, parçalara ayrılırsa her biri tek başına yaşayabilir. Sonra şu soruyu sorar:

Quel est celui de nous qui n'a pas, dans ses jours d'ambition, rêvé le miracle d'une prose poétique, musicale sans rhythme et sans rime, assez souple et assez heurtée pour s'adapter aux mouvements lyriques de l'âme, aux ondulations de la rêverie, aux soubresauts de la conscience ?

«Hangimiz, hırslı günlerinde, ritimsiz ve uyaksız müzikal, ruhun lirik hareketlerine, düşün dalgalanmalarına, bilincin sarsıntılarına uyacak kadar esnek ve kesik kesik bir şiirsel düzyazı mucizesini düşlemedi?»

Bu cümle, bir türün tarifini neredeyse bir çelişki gibi kurar: müzikal ama ritimsiz, esnek ama kesik kesik. Düzyazıdan akıcılığı, şiirden yoğunluğu ister. Ve bu isteği büyük şehirlere bağlar: Baudelaire'e göre bu takıntılı ideal, dev şehirlerin içinde, sayısız ilişkinin kesişmesinden doğar.

Mektubun sonunda bir itiraf da vardır: Baudelaire işe başlar başlamaz, modeline benzemekten çok uzak, «tuhaf biçimde farklı» bir şey yaptığını fark eder. Melez türlerin çoğu böyle doğar: bir şeyi taklit etmeye çalışırken başka bir şeye dönüşerek.

Cevap ve bağlantı

Türlerin sınırında duran eserlerle ne yaparız? Onları haritanın hatası saymak yerine, haritanın ne işe yaradığını hatırlarız. Türler, metinleri düşünmemize yardım eden araçlardır; metinlerin uymak zorunda olduğu yasalar değildir. Düzyazı şiir, şiiri dizeden; otokurmaca, kurmacayı uydurmadan; grafik roman, edebiyatı yalnızca sözcükten ayırır ve her biri haritaya yeni bir bölge ekler.

Bu ders boyunca gördüğümüz gibi türler tarih içinde kurulur, adları değişir, sınırları kayar. Aristoteles'e mal edilen üçlü, Goethe'nin karışan biçimleri, Montaigne'in «deneme»si ve Baudelaire'in yılanı aynı şeyi söylüyor: tür bir başlangıç noktasıdır, bitiş noktası değil.

Kapanış kancası

Türler haritası metinlerin iç sınırlarıydı. Ama kitapların bir de dış sınırı var: toplumla, iktidarla, piyasayla karşılaştıkları yer. Tarih boyunca bazı kitaplar yalnızca okunmadı, yasaklandı, hatta ateşe atıldı. İskenderiye'den 1933 Berlin'ine uzanan bu tarih bize edebiyat hakkında ne söyler? Yeni dersimiz, yakılan kitaplarla başlıyor.

Özet kartı

1. Melez türler iki ya da daha fazla türün özelliklerini birleştirir; düzyazı şiir, otokurmaca ve grafik roman başlıca örneklerdir.
2. Baudelaire Küçük Düzyazı Şiirler'de «ritimsiz ve uyaksız müzikal» bir şiirsel düzyazı düşledi; Türkçede Halit Ziya'nın mensur şiirleri 1883'ten itibaren yayımlandı.
3. Doubrovsky 1977'de Fils'in arka kapağında otokurmacayı «kesinlikle gerçek olaylardan bir kurmaca» diye tanımladı.
4. Maus biyografi, kurmaca, anı ve tarih arasında sınıflandırılamadı; çok satanlar listesinde yer değiştirdi, 1992'de Pulitzer'den özel ödül aldı.
5. Türler metinleri düşünmeye yardım eden araçlardır; tarih içinde kurulur ve sınırları kayar.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Melez tür nedir ve bu ünitede incelenen üç melez tür hangi türlerin özelliklerini birleştirir?
2. (Kazanım 2) Baudelaire düzyazı şiirden ne bekler ve bu ideali neye bağlar?
3. (Kazanım 2) Türk edebiyatında mensur şiirin ilk örneklerinden hangileri, hangi tarihlerde yayımlandı?
4. (Kazanım 3) Doubrovsky otokurmacayı nasıl tanımlar ve bu tanım neden otokurmacanın «yalan söyleyen otobiyografi» olmadığını gösterir?
5. (Kazanım 4) Maus'un çok satanlar listesi ve Pulitzer ödülü karşısındaki serüveni türler hakkında ne söyler?

Cevaplar

1. Melez tür, iki ya da daha fazla türün belirleyici özelliklerini aynı eserde birleştiren türdür. Düzyazı şiir şiirin yoğunluğunu düzyazının paragraf biçimiyle; otokurmaca otobiyografinin gerçek olaylarını romanın kurgu teknikleriyle; grafik roman romanın uzunluk ve karmaşıklığını çizgi romanın görsel diliyle birleştirir.
2. Ritimsiz ve uyaksız ama müzikal, ruhun lirik hareketlerine, düşün dalgalanmalarına ve bilincin sarsıntılarına uyacak kadar esnek ve kesik kesik bir şiirsel düzyazı bekler. Bu ideali dev şehirlere, sayısız ilişkinin kesiştiği modern hayata bağlar.
3. Halit Ziya'nın ilk edebî yazısı olan «Aşkımın Mezarı», 23 Nisan 1883'te Tercümân-ı Hakîkat'te yayımlanmış bir mensur şiirdir. Mensur Şiirler ve Mezardan Sesler adlı kitapları ise İzmir'de 1307 (Rumî) tarihiyle basılmıştır.
4. Otokurmacayı «kesinlikle gerçek olaylardan ve olgulardan bir kurmaca» olarak tanımlar. Olaylar gerçektir; kurmaca olan, onların dile dökülüş biçimidir. Bu yüzden otokurmaca gerçeği değiştiren bir otobiyografi değil, gerçek ile kurmaca arasındaki geçiş bölgesinde duran bir türdür.
5. Gazete onu önce kurmaca sütununa koydu, Spiegelman'ın itirazıyla gerçek olaylar sütununa taşıdı; Pulitzer komitesi de mevcut kategorilerden birini değil, özel bir ödülü seçti. Bu, türlerin ve kategorilerin metinleri düşünmek için yapılmış araçlar olduğunu ve bazı eserlerin onlara sığmadığını gösterir.

Okuma

• Charles Baudelaire, Paris Sıkıntısı, «Arsène Houssaye'ye» ithafı ve birkaç kısa düzyazı şiir. Türkçe bir çeviride okuyun ve bir düzyazı şiiri bir paragraftan ayıran şeyi bulmaya çalışın.
• Art Spiegelman, Maus, birinci cilt, ilk bölüm. Çerçeve hikâye ile geçmişin anlatıldığı bölümlerin nasıl iç içe geçtiğine dikkat edin.
• Halit Ziya Uşaklıgil'den bir mensur şiir örneği, sadeleştirilmiş bir baskıda. Aynı duyguyu dizeler hâlinde yazmayı deneyin ve farkı gözlemleyin.