Ekran ve algoritma çağı

Kazanımlar

• Cep telefonu romanı ve okuma-yazma platformları örneğinde ekranın hikâyenin yazılış ve yayılış biçimini nasıl değiştirdiğini açıklayabilir.
• Hangi hikâyenin okura ulaşacağına karar veren «kapı bekçisi» rolünün editörden veriye ve algoritmaya nasıl kaydığını tartışabilir.
• Jennifer Egan'ın Black Box öyküsünde biçim kısıtının anlatıyı nasıl şekillendirdiğini metinden gösterebilir.
• Ateş başından ekrana uzanan anlatı tarihinin sürekliliklerini ve kopuşlarını özetleyebilir.

Video metni

Soğuk açılış

Japonya, 2007. Genç kadınlar başparmaklarıyla telefonlarının tuşlarına basıyor. Mesaj yazıyor gibi görünüyorlar; bir kısmı ise roman yazıyor. Kısa cümleler, bol boşluk, bir aşk hikâyesinin yeni bölümü. Bölüm bir siteye yükleniyor; okurlar onu kendi telefonlarından okuyor ve hikâye sürerken altına yorum yazıyor.

Yıl sonunda Japonya'da en çok satan on romanın beşi, bu şekilde telefonda başlamış hikâyelerdi. Yazarlarına çevrimiçi hâlleriyle para kazandırmayan bu romanlar, kitap olarak basılınca raflarda en önde duruyordu.

Büyük soru

Hikâye nereye gidiyor? Bu kursta ateş başından kil tablete, matbaadan radyoya uzanan bir yol yürüdük. Bugün hikâye cebimizdeki ekranda. Bu, eski araçların yeni bir kılığı mı, yoksa gerçekten yeni bir şey mi?

Bağlam

Bir önceki ünitede her yeni aracın hikâyeyi hem çoğalttığını hem de değiştirdiğini gördük. Ekran çağının iki değişikliği özellikle önemli. İlki, okurun kolayca yazara dönüşebilmesi: artık bir yayıncıya, bir gazeteye ya da bir radyo kurumuna gitmeden, milyonlarca okura ulaşabilecek bir yere hikâye yüklemek mümkün. İkincisi, bu kadar çok hikâyenin arasından hangisinin kime gösterileceğine giderek daha çok bilgisayar programlarının, yani algoritmaların karar vermesi.

Ana anlatı — cepteki tefrika

Japon telefon romanları, eski bir biçimi yeni bir araca taşıdı. Yazarlar hikâyeyi bölüm bölüm yüklüyor, okurlar bir sonrakini bekliyordu: bu, gazete tefrikasının ta kendisiydi. Ama iki fark vardı. Birincisi hız: bölüm yazıldığı gün okunabiliyordu. İkincisi okurun sesi: okurlar hikâye sürerken, bölümlerin hemen altına yorum yazabiliyordu. Şehrazat'ın dinleyicisi bir hükümdardı; telefon romanının dinleyicisi binlerce kişiydi ve hepsi aynı anda konuşabiliyordu.

Araç, dili de değiştirdi. Telefon ekranı küçük, tuşlar yavaş; cümleler kısaldı, paragraflar tek satıra indi, boşluk bir anlatım aracına dönüştü. Haberin özetine göre bu romanlarda olay örgüsü ve karakter gelişimi zayıftı ve metinler birer günlük gibi okunuyordu; ama milyonlarca okur onları seçti.

Ana anlatı — okur yazar olunca

Aynı yıllarda başka yerlerde de benzer platformlar büyüdü. Kanada'da 2006'da kurulan Wattpad, herkesin hikâye yükleyip okuyabildiği bir uygulamaya dönüştü. Orada doğan hikâyelerden bazıları sonra basılı kitap oldu. Anna Todd'un, «Imaginator1D» adıyla Wattpad'de bir hayran kurgusu olarak yayımladığı After, 2014'te Simon & Schuster'ın bir markası olan Gallery Books tarafından roman olarak basıldı.

Bu yol, matbaa çağının düzenini tersine çeviriyor. Eskiden bir hikâye önce bir editörün, bir yayıncının onayından geçer, sonra okura ulaşırdı. Burada hikâye önce okura ulaşıyor; okurların ilgisi kanıtlanınca yayıncı devreye giriyor. Kapı bekçisi değişti.

Ana anlatı — algoritmanın rafı

Peki bu kadar çok hikâyenin arasından hangisi öne çıkıyor? Ocak 2019'da Wattpad bir yayınevi kolu kurduğunu duyurdu. Şirketin yöneticisi Allen Lau'ya göre amaç, yayıncılıktaki «tahmin»i ortadan kaldırmaktı: uygulamadaki yüz milyonlarca hikâyeyi analiz edip okurların hangi temaları ve öğeleri sevdiğini belirledikten sonra kitap basmak.

Burada eski bir soruya yeni bir cevap verilmiş oluyor. Matbaa çağında basımcı, satacak kitabı tahmin ederdi; Don Kişot'un basımevinde gördüğü çevirmen iki bin nüshanın satılacağını umuyordu. Ekran çağında tahminin yerini okur davranışının ölçümü alıyor. Platformların öneri sistemleri de benzer bir mantıkla çalışır: okurun daha önce okuduğuna, beğendiğine, sayfada ne kadar kaldığına bakarak ona yeni hikâyeler önerir.

Metin anı

Ekranın biçimi de edebiyatı zorlar. 2012'de romancı Jennifer Egan, Black Box adlı bilimkurgu öyküsünü doğrudan Twitter için, her biri yüz kırk karakteri geçmeyen cümlelerle yazdı. Öykü, 25 Mayıs 2012'den başlayarak dokuz gün boyunca The New Yorker'ın Twitter hesabından, her akşam cümle cümle yayımlandı. İlk cümle şuydu:

People rarely look the way you expect them to, even when you've seen pictures.

«İnsanlar nadiren beklediğin gibi görünür, resimlerini görmüş olsan bile.»

Cümle tek başına durabiliyor; bir tweet olarak da, bir öykünün ilk satırı olarak da okunabiliyor. Egan'ın öyküsünde her cümle bir ajanın zihninden geçen kısa bir talimat gibidir; bir eleştirmenin deyişiyle metin, geleceğin casusları için bir «saha talimatları» derlemesi biçimini alır. Biçim burada rastlantı değil: yüz kırk karakterlik kısıt, öykünün sesini belirledi. 1938'de radyo romanı haber bültenine çevirmişti; 2012'de bir sosyal medya aracı öyküyü talimat listesine çevirdi.

Ve yine tanıdık bir şey var: öykü her akşam belirli bir saatte, parça parça geldi. Okurlar devamını ertesi akşam bekledi. Şehrazat'ın şafak formülü, gazetenin tefrikası, radyoda bölüm bölüm seslendirilen romanlar ve Twitter'ın akşam yayını aynı ritmi paylaşıyor.

Cevap ve bağlantı

Hikâye nereye gidiyor? Bu kursun yolculuğu bir cevap veriyor: hikâye yeni araçlara gidiyor, ama eski ihtiyaçlarını yanında taşıyor. Ateş başındaki dinleyici, ozanın hafızası, kil tabletin kalıcılığı, matbaanın çoğaltma gücü, romanın gerçeklik iddiası, radyonun sesi ve tefrikanın bekleyişi ekranda da var. Değişen şey, kimin anlatabildiği ve kimin karar verdiği. Ekran okuru yazara dönüştürdü; algoritma ise editörün, yayıncının ve eleştirmenin yanına yeni bir kapı bekçisi olarak oturdu.

Bu yüzden ekran çağının okuru için en önemli beceri, belki de en eskisi: seçmek. Bir önceki dersin merak haritası ve okuma listesi, algoritmanın önerdiğini de gözden geçirebilen bir okurun araçlarıdır.

Kapanış kancası

Araçlar değişti, ama hikâyeler bazı temel biçimlerde anlatılmaya devam etti: kimi bir anlatıcının ağzından olup biteni aktarır, kimi karakterleri konuşturup sahnede yaşatır, kimi de bir duyguyu tek bir sesin içinden söyler. Edebiyatın bu biçimlerini birbirinden nasıl ayırırız? Yeni dersimiz, türlerin haritasını çıkarmaya lirik, epik ve dramatik diye bilinen üçlüden başlıyor.

Özet kartı

1. 2007'de Japonya'da en çok satan on romanın beşi, telefonda bölüm bölüm yazılıp okunan telefon romanlarından doğdu.
2. Ekran, tefrikayı hızlandırdı ve okurun sesini hikâyenin içine taşıdı; araç dili de kısalttı.
3. Wattpad gibi platformlarda hikâye önce okura ulaşıyor, sonra yayıncıya; After bu yolun bilinen bir örneği.
4. Kapı bekçisi rolü editörden veriye ve öneri algoritmalarına doğru kaydı; algoritma okurdan beslenir ama görünürlüğü eşit dağıtmaz.
5. Egan'ın Black Box'ı biçim kısıtının anlatının sesini nasıl belirlediğini gösterir; akşam akşam gelen cümleler, tefrikanın ritmini sürdürür.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Japon telefon romanları gazete tefrikasından hangi açılardan farklıydı?
2. (Kazanım 4) Bu kursun duraklarından hangileri ekran çağında hâlâ görülebilir ve ekran çağında asıl değişen nedir?
3. (Kazanım 2) Wattpad'deki bir hikâyenin basılı kitaba giden yolu, matbaa çağının düzeninden nasıl ayrılır?
4. (Kazanım 2) Öneri algoritmalarının okur üzerindeki etkisi neden tek yönlü değildir, ama neden eşit de değildir?
5. (Kazanım 3) Egan'ın Black Box'ında yüz kırk karakter kısıtı öykünün sesini nasıl belirledi ve öykünün yayın biçimi hangi eski anlatı ritmini sürdürdü?

Cevaplar

1. Tefrika gibi bölüm bölüm yayımlanıyordu, ama bölüm yazıldığı gün okunabiliyordu ve okurlar hikâye sürerken yorum yazabiliyordu. Okur, hikâyenin içinde sesi duyulan bir katılımcıya dönüştü.
2. Tefrikanın bölüm bölüm ritmi, dinleyicinin anlatıcıyla kurduğu canlı ilişki, matbaanın çoğaltma gücü ve yeni araçların hikâyenin biçimini değiştirmesi ekranda da sürer. Asıl değişen, kimin anlatabildiği ve kimin karar verdiğidir: okur kolayca yazara dönüşür, algoritmalar da editör ve yayıncının yanına yeni bir kapı bekçisi olarak katılır.
3. Matbaa çağında hikâye önce editör ve yayıncının onayından geçip sonra okura ulaşırdı. Wattpad'de hikâye önce okura ulaşır; okur ilgisi kanıtlanınca yayıncı devreye girer. After önce Wattpad'de hayran kurgusu olarak yayımlandı, sonra 2014'te basılı roman oldu.
4. Algoritma okurların kendi tıklamalarından, okumalarından ve beğenilerinden beslenir; okur da onu biçimlendirir. Ama algoritma bir kez öne çıkardığını daha çok gösterir; görünmeyen hikâye daha da görünmez olabilir, bu yüzden görünürlük eşit dağılmaz.
5. Her cümle bir tweet olarak tek başına durabilmeliydi; bu, öyküyü bir casusun kısa talimatlarından oluşan bir listeye, «saha talimatları» biçimine dönüştürdü. Öykü dokuz gün boyunca her akşam parça parça yayımlandı; okurlar devamını ertesi akşam bekledi. Bu, Şehrazat'ın şafak formülünden gazete tefrikasına uzanan bölüm bölüm anlatma ritmidir.

Okuma

• Jennifer Egan, «Black Box» (İngilizce, The New Yorker, Haziran 2012). Öyküyü bir kez tek seferde, bir kez de her gün birkaç cümle okuyarak deneyin; iki okuma arasındaki farkı not edin.
• Kendi okuma geçmişinizden bir deney: bir okuma uygulamasının ya da kitapçı sitesinin size önerdiği son beş kitabı yazın, bunlardan kaçını kendiniz arasanız bulacağınızı düşünün.
• Bu kursun önceki ünitelerinden birini yeniden açın ve orada anlatılan bir aracın (tablet, matbaa, radyo) ekran çağındaki karşılığını bulun.