Hızlı okuma bir efsane mi?

Kazanımlar

• Okurken gözün nasıl hareket ettiğini bakış, sıçrama ve geri dönüş kavramlarıyla açıklayabilir.
• Hızlı okuma vaatlerinin bilimsel araştırmalar karşısında neden tutmadığını gerekçelendirebilir.
• Okuma hızını gerçekten neyin artırdığını ve göz gezdirmenin ne zaman meşru olduğunu ayırt edebilir.
• Bir edebi metinde geri dönüp okumanın anlamı nasıl değiştirdiğini bir örnek üzerinde gösterebilir.

Video metni

Soğuk açılış

Telefonunuzda bir uygulama açıyorsunuz. Ekranın ortasında tek bir kelime beliriyor, sonra onun yerine bir başkası, sonra bir başkası. Göz hiç kıpırdamıyor; kelimeler size geliyor. Hızı istediğiniz gibi ayarlayabiliyorsunuz: dakikada iki yüz, beş yüz, bin kelime. Reklamı da cesur: bir romanı bir öğleden sonrada bitirin, hem de her şeyi anlayarak.

Bu vaat yeni değil. 1959'da Amerikalı öğretmen Evelyn Wood, «Reading Dynamics» adını verdiği bir hızlı okuma kursu başlattı. O günden bu yana kurslar, kitaplar, teknikler ve şimdi uygulamalar aynı şeyi söylüyor: okuma yavaş, çünkü yanlış yapıyoruz.

Büyük soru

Peki gerçekten öyle mi? Anlamayı kaybetmeden iki kat, üç kat hızlı okumak mümkün mü, yoksa hızlı okuma bir efsane mi? Bunu cevaplamak için önce okurken gözümüzün ve zihnimizin ne yaptığını bilmemiz gerekiyor.

Bağlam

2016'da beş bilişsel psikolog, Keith Rayner ve arkadaşları, bu soruya uzun bir cevap yazdı. Psychological Science in the Public Interest dergisinde yayımlanan derlemeleri, okuma üzerine onlarca yıllık araştırmayı hızlı okuma vaatleriyle karşılaştırıyordu. Yazarların sonucu açıktı: hız ile doğruluk arasında bir ödünleşim var.

Bu derleme bir kütüphanenin değil, bir laboratuvarın sesiydi. Okuma araştırmacıları okurların gözlerini saniyenin binde biri hassasiyetle izleyen cihazlarla çalışır; gözün nereye baktığını, ne kadar kaldığını, nereye sıçradığını kaydeder. Hızlı okuma vaatlerini sınamanın yolu da oradan geçiyor.

Ana anlatı — göz nasıl okur

Satır boyunca gözümüzün pürüzsüzce kaydığını sanırız. Oysa göz kayar değil, zıplar. Bir kelimenin üzerinde kısa bir süre durur, sonra birkaç harf ileriye sıçrar, yeniden durur. Duruşlara bakış, zıplamalara sıçrama denir. Görsel bilgiyi yalnızca bakışlar sırasında alırız; sıçrama sırasında göz neredeyse kördür.

Bir bakışta ne kadar görebiliriz? Burada gözün yapısı sınır koyar. Keskin görüş yalnızca bakılan noktanın çevresindeki dar bir alanda mümkündür. Deneyler bu alanı ölçtü: İngilizce okuyan bir yetişkin, bakış noktasının üç dört harf soluna ve on dört on beş harf sağına kadar işe yarar bilgi alabiliyor. Yani bir bakışta koca bir satırı ya da sayfanın ortasından aşağı bütün bir paragrafı «görmek» mümkün değil.

Bir de şaşırtıcı bir alışkanlığımız var: becerikli okurlar da geriye döner. Kabaca her on sıçramadan biri, bir önceki kelimeye ya da satıra doğrudur. Bu bir kusur değildir. Zihin bir yerde takıldığını, bir anlamı yanlış kurduğunu fark edince göz geri gider ve onarır.

Ana anlatı — vaatler laboratuvarda

Şimdi hızlı okuma tekniklerine bu bilgiyle bakalım. Klasik kurslar parmağınızı sayfanın ortasından aşağı sürmenizi ve satırları tek tek değil, bloklar hâlinde «görmenizi» öğütler. Araştırmacılar bu teknikle eğitilmiş okurların gözlerini kaydettiğinde tam da bunu buldular: gözler sayfanın ortasından aşağı iniyor, pek çok satırın üzerinden hiç durmadan geçiyordu. Algı aralığı bu satırları görmeye yetmediği için, o satırlar okunmuyordu, atlanıyordu.

Uygulamalar ise başka bir yol seçiyor: kelimeleri ekranın ortasında tek tek göstererek sıçramayı ortadan kaldırıyorlar. Kâğıt üzerinde mantıklı. Ama bir şeyi daha kaldırıyorlar: geri dönüşü. Bir kelime ekrandan kaybolduktan sonra ona geri dönemezsiniz. Rayner'ın ekibinin başka bir çalışması, okurların geri dönmesi engellendiğinde anlamanın düştüğünü, yanlış kurulan anlamların onarılmadan kaldığını gösterdi.

Bir de ünlü anekdotlar var: bir devlet başkanının kalın bir gazeteyi birkaç dakikada baştan sona okuduğu anlatılır. Derlemenin yazarları bunu da tartışır. Günün olaylarını her sabah ayrıntılı brifinglerle öğrenen biri, gazetede yeni olan az şey bulur; hızı gözünden değil, önceden bildiklerinden gelir.

Ana anlatı — hızı gerçekten ne artırır

Öyleyse okuma hızı hiç artmaz mı? Artar, ama başka bir yoldan. Okuma hızının asıl sınırı göz değil, dildir: kelimeleri ne kadar çabuk tanıdığımız, cümlenin yapısını ne kadar kolay kurduğumuz, konu hakkında ne kadar şey bildiğimiz. Kelime dağarcığı geniş, çok okuyan bir okur daha hızlı okur, çünkü daha az yerde takılır. Derlemenin önerisi de bu: hızlanmanın yolu daha çok okumak ve dilde daha usta olmaktır.

İkinci olarak, göz gezdirmek meşru bir okuma biçimidir. Bir raporun ana fikrini bulmak ya da bir sözlükte bir kelimeyi aramak için her satırı okumak gerekmez. Sorun, göz gezdirmeyi okuma diye satmaktır. Amacınız bir metni tam anlamaksa hız bedelini anlamadan alır.

Metin anı

Edebiyatta geri dönüşün ne kadar önemli olduğunu Ömer Seyfettin'in «Kaşağı» hikâyesinde görebiliriz. Hikâye bir çocukluk sahnesiyle açılır: seyis Dadaruh atları tımar ederken, anlatıcı onun elindeki kaşağının çıkardığı sese hayrandır.

Dadaruh eline kaşağıyı alıp işe başladı mı, tıpkı... tık... tık... tık... tıpkı bir saat gibi... yerimde duramaz

Hızlı bir okur bu cümleyi bir çocuğun hevesi olarak okur ve geçer. Hikâye ilerler: anlatıcı gümüş gibi parlayan kaşağıyı bir taşla ezer, suçu küçük kardeşi Hasan'a atar; babası Hasan'a bir tokat atar ve ahıra girmesini yasaklar. Ertesi yaz Hasan hastalanır. Anlatıcı bir gece itiraf etmeye karar verir ve yanında yattığı hizmetçi Pervin'e söyler:

— Kaşağıyı ben kırmıştım, onu söyleyeceğim.

Pervin onu yatıştırır:

— Yarın söylersin, dedi.

— Hayır, şimdi gideceğim.

Pervin ısrar eder, anlatıcı sonunda «Pekala!» der. Sabaha kadar uyuyamaz, ama sabah olduğunda kardeşi o gece ölmüştür ve itiraf hiç yapılamaz.

Şimdi geri dönün, hikâyenin ilk sayfasına. Kaşağının sesi «tıpkı bir saat gibi» tıkırdıyordu. İlk okumada bir çocuğun hayranlığı olan bu benzetme, sonu okuduktan sonra başka bir şey olur: işleyen bir saat, geçen zaman, geri alınamayan bir «yarın». Ömer Seyfettin'in bunu bilinçli bir işaret olarak kurup kurmadığını kesin bilemeyiz; ama hikâyeyi geri dönerek okuyan okur o saati duyar. Tek tek kelimeleri ekranda kaçıran bir uygulama ise size o sayfaya geri dönme imkânı vermez.

Cevap ve bağlantı

Hızlı okuma bir efsane mi? Vaat edildiği biçimiyle, yani anlamayı kaybetmeden iki üç kat hızlanmak olarak, evet. Göz her bakışta ancak birkaç harflik bir alanı keskin görebiliyor, ve bu alanı genişleten bir teknik bulunmuş değil. Satır atlayan okur satırları okumuyor; kelimeleri ekrana akıtan uygulama geri dönüşü, yani anlamanın onarım aracını elimizden alıyor. Ama okuma hızı sabit de değil: daha çok okuyan, kelimeleri daha iyi tanıyan, konuyu bilen okur doğal olarak hızlanıyor. Ve göz gezdirmek, amacı bilindiğinde, meşru bir araç.

Edebiyat için sonuç daha da açık. Bir haber metninde geri dönüş çoğu zaman bir takılmayı onarır; bir hikâyede ise bazen anlamın kendisini kurar. «Kaşağı»nın saatini duymak için hikâyenin başına dönmek gerekiyordu. Edebiyat okumak, bir bakıma geri dönmeyi göze almaktır.

Kapanış kancası

Hız bir hedef değilse yavaşlık bir yöntem olabilir mi? Bazı okurlar ve öğretmenler bunu tam tersinden savunuyor: bir paragrafı on dakika okumak, her kelimenin yerini, sesini, seçilme sebebini tartmak. Sıradaki ünite bu yavaş okumayı deniyor.

Özet kartı

1. Göz satır boyunca kaymaz; bakışlarla durur ve sıçramalarla zıplar; görsel bilgi yalnızca bakışlarda alınır.
2. Bir bakışta işe yarar bilgi alınabilen alan dardır: İngilizcede bakış noktasının 3–4 harf solu ile 14–15 harf sağı.
3. Becerikli okurlar zamanın yaklaşık %10–15'inde geri döner; geri dönüşü engellemek anlamayı düşürür.
4. Hızlı okuma teknikleri satır atlatır ya da geri dönüşü kaldırır; hız ile anlama arasında bir ödünleşim vardır (Rayner vd. 2016).
5. Hızı gerçekten artıran şey dil ustalığı ve bilgidir; göz gezdirmek, amacı bilindiğinde meşru bir okuma biçimidir.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Bakış, sıçrama ve geri dönüş arasındaki farkı birer cümleyle açıkla. Görsel bilgi hangisi sırasında alınır?
2. (Kazanım 2) Parmağı sayfanın ortasından aşağı süren hızlı okuma tekniği neden bütün satırları okumayı sağlayamaz? Algı aralığı kavramını kullan.
3. (Kazanım 2) Kelimeleri ekranda tek tek gösteren uygulamalar okumanın hangi doğal parçasını ortadan kaldırır ve bunun sonucu nedir?
4. (Kazanım 3) Okuma hızını gerçekten artıran şey nedir ve göz gezdirmek hangi durumda meşrudur?
5. (Kazanım 4) «Kaşağı»nın açılışındaki «tıpkı bir saat gibi» benzetmesi, hikâyenin sonu okunduktan sonra geri dönüldüğünde nasıl yeni bir anlam kazanır?

Cevaplar

1. Bakış gözün bir noktada kısa süre durmasıdır; sıçrama bir noktadan ötekine hızlı harekettir; geri dönüş gözün daha önce okunmuş bir yere dönmesidir. Görsel bilgi bakışlar sırasında alınır.
2. Çünkü bir bakışta işe yarar bilgi alınabilen alan, bakış noktasının 14–15 harf sağına kadar uzanan dar bir aralıktır. Sayfanın ortasından inen göz pek çok satırın üzerinden durmadan geçer; o satırlar görülmez, atlanır.
3. Geri dönüşü ortadan kaldırır: kaybolan bir kelimeye dönülemez. Geri dönüş engellendiğinde yanlış kurulan anlamlar onarılamaz ve anlama düşer.
4. Dil ustalığı, geniş kelime dağarcığı ve konu bilgisi; bunlar daha çok okuyarak gelişir. Göz gezdirmek, amaç metni tam anlamak değil de ana fikri bulmak ya da bir bilgiyi aramak olduğunda meşrudur.
5. İlk okumada bir çocuğun kaşağının sesine duyduğu hayranlıktır. Sonunda Pervin'in «yarın söylersin» demesiyle itiraf ertelenip kardeşin o gece öldüğü okunduktan sonra, işleyen saat geçen ve geri alınamayan zamanın işaretine dönüşür; bunu ancak geri dönüp okuyan fark eder.

Okuma

• Ömer Seyfettin, «Kaşağı». Kısa bir hikâye; bir kez hızlı, bir kez de başa dönerek iki kez okuyun.
• Keith Rayner vd., «So Much to Read, So Little Time» (2016). İngilizce; okumanın bilimine dair en kapsamlı ve anlaşılır derlemelerden biri, çevrimiçi erişilebilir.
• Marc Brysbaert, «How many words do we read per minute?» (2019). İngilizce; okuma hızı rakamlarının nereden geldiğini merak edenler için.