Okula Hazırlık: Harften Önce Gelenler, Ekran ve Anaokulu Seçimi

Giriş

Listende neler var? Muhtemelen ilk satırlar şöyle: harfleri tanıyor mu, yirmiye kadar sayabiliyor mu, adını yazabiliyor mu? Belki listenin sonlarına doğru başka maddeler de eklemişsindir: sıra bekleyebiliyor mu, bana sormadan tuvaletini halledebiliyor mu? Bu derste o listeyi birlikte yeniden sıralayacağız ve büyük ihtimalle sondaki maddeler başa geçecek.

Bu dersin sonunda "okula hazır olmak" kavramını akademik ölçütlerle değil, gelişimsel ölçütlerle değerlendirebilecek; okul öncesi çağda ekranın yerini ve süresini netleştirebilecek; anaokulunu doğru sorularla seçebilecek ve "Altı yaşında mı başlasın, yedi yaşında mı?" kararını çocuğuna bakarak verebileceksin. Okul öncesi dönem pek çok ailede giderek daha erken bir "ders" dönemine dönüşüyor; bu ders, o akıntıya karşı bir pusula. Modülü kapatırken de hayal gücü, beden ve öz-düzenleme üzerine konuştuklarımızı tek bir soruda birleştiriyor: bu çocuk sınıfa hazır mı?

Ana anlatım

Okula hazırlık nedir? Harfleri bilmek, yirmiye kadar saymak ya da adını yazmak değil. Amerika'da üç buçuk binden fazla anasınıfı öğretmeniyle yapılan bir ankette, öğretmenlerin yaklaşık yarısı sınıfının en az yarısının yönergeleri izlemekte zorlandığını söyledi; okula geçişte en sık bildirilen sorunlardan biri buydu. Öğretmenlerin gözünde hazır çocuğun tarifi de buna uygundur: bir etkinlikte bir süre kalabilen, bir yönergeyi dinleyip uygulayabilen, ihtiyacını söyleyebilen, sıra bekleyebilen, hayal kırıklığında dağılmayan, ebeveyninden ayrılabilen, tuvaletini ve kıyafetini yönetebilen, kalemi tutabilen ve meraklı bir çocuk. Bunu altı başlıkta toplayabiliriz: öz-düzenleme, dil, öz bakım, ince motor beceri, sosyal beceri ve merak. 5.3'te konuştuğumuz her şey burada karşımıza çıkıyor. Harfleri erken öğrenmiş ama otuz saniye yerinde oturamayan bir çocuk sınıfta zorlanır. Harf bilmeyen ama bu altı başlığı taşıyan bir çocuk ise çoğu zaman birinci sınıfın ilk aylarında harfleri öğrenir; Türkiye'de birinci sınıfta okuma yazma, sesler üzerinden kurulan bir yöntemle zaten sıfırdan öğretilir.

Hazırlığın bir de öbür yüzü var: okulun çocuğa hazır olması. Uzmanlar "hazır çocuk" kadar "hazır okul"dan da söz eder. Hazır bir okul, birinci sınıfın ilk haftalarını oyunla ve uyumla geçirir, ağlayan bir çocuğu cezalandırmaz, farklı hızlarda gelen çocuklara zaman tanır ve aileyle konuşur. Bu yüzden hazırlık sorusu yalnızca çocuğa sorulmaz; seçeceğin okula da sorulur. Ailenin payı da vardır: okul başlamadan önceki aylarda evin ritmini okul saatlerine yaklaştırmak, özellikle yatma saatini birkaç haftada kademeli olarak öne almak, hazırlığın en az konuşulan ama en çok işe yarayan adımlarından biridir. İyi uyumuş bir çocuk, harfleri bilen ama uykusuz bir çocuktan sınıfta çok daha rahat eder.

Erken akademik baskının maliyeti. Bu konu araştırmacılar arasında tartışmalıdır ve kanıt tek yönlü değildir. Yine de bazı uzun soluklu karşılaştırmalar düşündürücüdür: Amerika'da altmış sekiz çocuğu üç okul öncesi programa ayırıp yirmi üç yaşına kadar izleyen küçük ama uzun soluklu bir çalışmada, senaryolu ve öğretmen yönetimli akademik bir programdan gelen gençler, çocuğun kendi başlattığı etkinliklere dayanan programlardan gelenlere göre daha fazla duygusal sorun yaşamış ve ağır suçlardan daha sık tutuklanmıştı. Örneklem küçük olduğu için bu bulgu tek başına kesin bir hüküm değil, bir uyarıdır. Başka çalışmalar da akademik odaklı okul öncesinin sağladığı erken üstünlüğün ilkokulun ilk yıllarında çoğu zaman kapandığını gösterdi. Buradan çıkan ilke şudur: merak, öz-düzenleme ve sosyal beceri, okul hayatının asıl motorudur ve bunlar oyunla gelişir. Zorla öğretilen erken okuma bazı çocuklara "Okumak zor ve sıkıcı" dersini verebilir. Bunun yerine okuma yazma öncesi becerileri oyunla besle: her gün birlikte kitap okumak ve konuşmak, "Sence şimdi ne olacak?"; tekerlemeler ve kafiye oyunlarıyla seslere dikkat; çocuğun anlattığı hikâyeyi senin yazman ve ona geri okuman; hamur, makas, boncuk dizme ve mandal oyunlarıyla parmakları güçlendirmek; alışveriş listesi ya da doğum günü kartı yazarken yazının gündelik hayattaki yerini göstermek. Çocuk kendiliğinden harf soruyorsa cevapla; sormuyorsa zorlama.

Ekran, 3–6 yaş. Dünya Sağlık Örgütü ve Amerikan Pediatri Akademisi okul öncesi çağ için günlük ekran süresinin bir saati aşmamasını, daha azının daha iyi olduğunu söyler; ekranın yanında bir yetişkinin bulunması ve içeriğin sakin bir tempoda ilerlemesi de önerilerin parçasıdır. Yemek masasında, yatmadan önceki bir saatte ve yatak odasında ekran olmaması, ekranın sakinleştirici ya da ödül-ceza aracı olarak kullanılmaması da önerilerin ortak noktalarıdır. 5.3'te gördüğümüz deney, çok hızlı tempolu içeriklerin hemen ardından dikkat ve beklemeyi zorlaştırabildiğini düşündürüyordu; yavaş tempolu, bir hikâyesi ve sonu olan içerikler bu açıdan daha az zorlayıcıdır. Sonu olmayan, bir videonun ardından otomatik olarak bir yenisini oynatan akışlar ise kapatmayı en zor olanlardır. Kapatma savaşları için 4.3'teki araçlar burada da geçerlidir: sürenin önceden belli ve görünür olması, iki ön uyarı, kapatmanın çocuk tarafından yapılması ve ardından cazip bir geçiş. En önemli ekran kuralı ise ebeveyne dairdir: çocuk senin telefonla ilişkini taklit eder; "telefon çekmecede" saatleri sana da uygulanır. Ekranı tamamen yasaklamak yerine yerini ve zamanını belirlemek, ergenlikte işe yarayacak bir öz-düzenleme dilini şimdiden kurar.

İçerik seçerken üç soru sormak işe yarar. Birincisi dil: karakterler birbirleriyle konuşuyor mu, yoksa sahneler bağırış ve efekt sesleriyle mi ilerliyor? İkincisi tempo: sahneler birkaç saniyede bir mi değişiyor, yoksa bir hikâye sakin sakin mi akıyor? Üçüncüsü reklam ve satın alma: içerik çocuğa sürekli bir şey mi satmaya çalışıyor, oyun içi alışverişlere mi yönlendiriyor? Bu üç sorudan iyi geçen bir içerik bile, izledikten sonra onun hakkında birlikte konuşulduğunda çok daha değerli hâle gelir: "Sence ayıcık neden kaçtı?" Ekran böylece çocuğu tek başına bırakan bir bakıcı olmaktan çıkıp, bir sohbetin başlangıcına dönüşür.

Anaokulu seçimi. 4.4'teki kreş soruları bu yaşta da geçerlidir; bunlara birkaç soru eklenir. Günün ne kadarı serbest ve yönlendirilmemiş oyuna ayrılıyor? Bu yaşta idealde büyük bir kısmı. Çocuklar her gün açık havaya çıkıyor mu, yağmurda da? Öğretmen çocuklarla nasıl konuşuyor: göz hizasına çömeliyor mu, onlara adlarıyla mı sesleniyor, "Ayıp!" kelimesini sık kullanıyor mu? Çocuklar arasındaki çatışmalar nasıl çözülüyor: bir ceza köşesiyle mi, konuşarak mı? Ekran ve ödev politikası ne? Okul öncesinde düzenli ev ödevi bir uyarı işaretidir, çünkü bu yaşın işi oyun ve harekettir. Broşürlerde öne çıkan İngilizce, kodlama ve robotik vaatleri oyunun yerini mi alıyor, yoksa oyunun içine mi yerleşiyor? Bir saatlik bir gözlem ziyareti broşürden çok daha fazlasını söyler. Ziyarette çocukların yüzlerine bak: meşgul ve meraklılar mı, yoksa sessiz ve sırada mı bekliyorlar?

Başlama yaşı. Türkiye'de ilkokula başlama yaşı yıllar içinde birkaç kez tartışıldı ve mevzuat değişebiliyor; güncel kuralı ve ailelere tanınan seçenekleri kayıt döneminde okuldan ya da il milli eğitim müdürlüğünden öğren. Gelişimsel ilke ise sabittir: bir yaş grubunun en küçükleri arasında olan, yavaş ısınan ve öz-düzenlemesi henüz olgunlaşmamış çocuklar için bir yıl beklemek çoğu zaman kazandırır. Birçok ülkede yapılan araştırmalar, sınıfın en küçük çocuklarına en büyüklerine göre daha sık dikkat eksikliği tanısı konduğunu gösterdi. Kanada'da yaklaşık bir milyon çocuğun kayıtlarına bakan bir çalışmada, okula kayıt tarihine göre sınıfın en küçüğü olan aralık doğumlu erkek çocukların dikkat eksikliği ilacı alma olasılığı ocak doğumlulardan yüzde 41, kızlarınki yüzde 77 daha yüksekti. Bu, bazı çocuklarda hastalık değil, yalnızca birkaç aylık bir olgunluk farkının tanı gibi okunduğunu düşündürür. Karar ölçütü "Harfleri biliyor mu?" değil, yukarıdaki altı başlıklı hazırlık listesidir. Kararsız kalırsan anaokulu öğretmeninin ve bir çocuk gelişim uzmanının görüşünü al. "Çok akıllı, sıkılır" gerekçesi tek başına erken başlatmak için yeterli değildir; çünkü okul yalnızca zekâ değil, düzenleme de ister.

Okula başlama kaygısı. 2.5 ve 4.4'teki ayrılık ilkeleri bu büyük geçişte de geçerlidir. Okulu önceden birlikte ziyaret etmek, öğretmenle tanışmak, okul yolunu birlikte yürümek, sabah rutinini okul açılmadan birkaç kez prova etmek, kısa ve net bir veda, ilk haftalarda okul sonrası saatleri boş bırakmak, yani kurs ve misafir yok, ve "Okulda ne yaptın?" sorgusu yerine oyunla, çizimle ya da beden diliyle açılan bir sohbet. En önemlisi ise ebeveynin kendi kaygısıdır; 3.3'teki gibi, çocuk okulun güvenli bir yer olup olmadığını en çok senin yüzünden ve sesinden okur. İlk gün kapıda ağlamak istersen bu çok insani bir duygudur; ama o gözyaşları için arabaya ya da bir arkadaşın omzuna kadar beklemek, çocuğa "Burası güvenli" mesajını verir.

Örnekler

• Basit: Beş yaşındaki Yasemin henüz adını yazamıyor; komşunun kızı ise okumaya başlamış. Annesi paniğe kapılıp bir çalışma kitabı alıyor ve her akşam yarım saat alıştırma yaptırıyor; Yasemin ağlıyor, kalemi fırlatıyor. Hazırlık listesine birlikte bakınca başka bir tablo çıkıyor: Yasemin oyunda uzun süre kalabiliyor, yönergeleri izliyor, kolayca arkadaş ediniyor; ama kalemi hâlâ yumruk gibi kavrıyor, yani ince motor becerileri biraz geride. Plan değişiyor: çalışma kitabı dolaba, yerine hamur, makas, boncuk dizme ve mandal oyunları; banyo aynasında köpükle çizim; alışveriş listesini birlikte "yazmak". Altı ay sonra Yasemin adını yazıyor ve okumayı sevme ihtimali korunmuş oluyor.
• Orta: Gizem iki anaokulu arasında kararsız. Birincisi haftada birkaç saat İngilizce, kodlama, akıl oyunları ve her gün ödev vaat ediyor; bahçesi yok, gün çoğunlukla masa başında geçiyor. İkincisinin büyük bir bahçesi var; günde iki saat serbest oyun, ödev yok, İngilizce ise şarkılarla yarım saat. Gizem ilkini "daha ciddi" buluyor. Gelişimsel bakışla ilk okul beş yaşın ihtiyaçlarını, yani hareketi, oyunu ve sosyal provayı ikinci plana atıyor; ikinci okul ise öz-düzenleme ve merak inşa ediyor. Gizem'e bir öneri veriliyor: iki okulda da bir saatlik gözlem ziyareti yapmak ve çocukların yüzlerini izlemek. Ziyaretten sonra kararını kendisi veriyor.
• Gerçek hayat: Kasım ayında doğmuş, yavaş ısınan, beş buçuk yaşındaki Atlas için ailesi kararsız: bu yıl mı başlasın, gelecek yıl mı? Babası "Çok akıllı, sıkılır, bir yıl kaybetmesin" diyor. Anaokulu öğretmeni ise şöyle anlatıyor: "Bilişsel olarak hazır; ama etkinlik değişirken çok zorlanıyor, kaybedince dağılıyor ve sınıfın en küçüğü olacak." Aile bir çocuk gelişim uzmanına da danışıyor ve bir yıl beklemeye karar veriyor; o yılı oyun temelli bir anaokulunda öz-düzenlemeye yatırıyorlar. Ertesi yıl Atlas sınıfın en büyüklerinden biri olarak başlıyor ve "sıkılır" korkusunun yerini öğretmenin "Grubun liderlerinden biri" gözlemi alıyor.

Ebeveyn için beden pratiği (3 dk)

Karşılaştırmanın bedende nasıl yaşandığına bakacağız. Başka bir çocuğun seninkinden "daha ileride" olduğunu duyduğun son anı hatırla: parkta bir annenin sözü, bir aile grubuna düşen bir video, bir akrabanın "Bizimki çoktan okuyor" cümlesi. O an bedeninde ne oldu? Belki göğsünde bir daralma, midende bir düğüm ve "Hemen bir şey yapmalıyım" itkisi belirdi. Bu duygu çoğu zaman Erikson'un yetkinlik sorusunun senin kendi çocukluğundaki izidir ve çocuğunla ilgisi yoktur. Bir nefes ver ve ayak tabanlarını yerde hisset. İçinden şu cümleyi söyle: "Benim çocuğum kendi hızında ilerliyor ve ben onun hızını koruyorum." Karşılaştırmalar hayatından çıkmayacak; ama bedenin onlara her seferinde alarm vermeyi bırakabilir.

Bu hafta evde

Şimdi sıra sende: Önce hazırlık listesinin altı başlığını, yani öz-düzenleme, dil, öz bakım, ince motor, sosyal beceri ve merakı, çocuğun için "güçlü", "gelişiyor" ya da "destek gerek" diye işaretle; "destek gerek" dediğin her başlık için bir oyun seç ve günlük hayata yerleştir. Sonra bir aile ekran sözleşmesi yaz: ekran nerede, ne zaman, ne kadar ve hangi içerikle; ebeveynlerin kuralları da dahil. Sözleşmeyi çocuğunla birlikte resimle ve görünür bir yere as. Anaokulu arıyorsan bu dersin sorularıyla bir gözlem ziyareti yap ve çocukların yüzlerini not et. Hedef: Okula hazırlığı harflerden çıkarıp gelişime bağlamak. Gözlem günlüğü: Hazırlık listesini doldururken ilk listende olmayan hangi güçlü yanı fark ettin?

Mini test

1. Okula hazırlığın altı bileşeni nedir?
2. Erken akademik baskı ile oyun temelli okul öncesi hakkında araştırmaların genel yönü nedir?
3. Üç-altı yaş için ekran önerilerinin ana noktaları nelerdir?
4. Beş yaşındaki oğlunun anaokulu her akşam iki sayfalık harf ve rakam ödevi gönderiyor. Oğlun ödevi görünce masanın altına saklanıyor, akşamlar gözyaşıyla bitiyor ve sen "Ödevini bitirmeden parka yok" demeye başladın. Bu durumu nasıl değerlendirir, ne yaparsın?
5. Kızın aralık doğumlu; bu eylül okula başlarsa sınıfın en küçüğü olacak. Harfleri biliyor, toplama yapabiliyor; ama etkinlik değişirken ağlıyor ve kaybedince uzun süre toparlanamıyor. Eşin "Çok akıllı, bir yıl kaybetmesin" diyor. Bu karara nasıl yaklaşırsın?

Özet

• Okula hazırlık akademik değil gelişimseldir: öz-düzenleme, dil, öz bakım, ince motor, sosyal beceri ve merak.
• Akademik odaklı okul öncesinin erken üstünlüğü çoğu zaman ilkokulda kapanır; okuma yazma öncesi beceriler oyunla beslenir.
• Ekran üç-altı yaşta en fazla bir saat, birlikte ve yavaş içerikle; yeri ve zamanı belirlenir, ebeveyn model olur.
• Anaokulu broşürle değil gözlemle seçilir: oyun, açık hava ve öğretmenin dili.
• Başlama yaşına hazırlık listesiyle karar ver; güncel mevzuatı okuldan öğren; bir yıl beklemek kayıp değildir.

Sonraki derse hazırlık

Modül 5 burada bitiyor. Önce modül projesini, "Okul Öncesi Gelişim Dosyası"nı, bu modülde topladığın notlarla tamamla. Sonra Modül 6'ya, altı-on iki yaşın dünyasına geçiyoruz. Ders 6.1, "'Yetkin miyim?': Öğrenme, Övgü, Ödev ve Başarı Baskısı", okul çağındaki öğrenme motivasyonuyla başlayacak. Hazırlık: yarın, sabahtan yatana kadar çocuğuna söylediğin bütün övgü cümlelerini, "Aferin", "Harikasın" dahil, kelimesi kelimesine not et; bir de eleştiri cümlelerini.

Kaynaklar

• Rimm-Kaufman, S. E., Pianta, R. C. ve Cox, M. J. (2000). Teachers' judgments of problems in the transition to kindergarten. Early Childhood Research Quarterly, 15(2), 147–166.
• Schweinhart, L. J. ve Weikart, D. P. (1997). The High/Scope Preschool Curriculum Comparison Study through age 23. Early Childhood Research Quarterly, 12(2), 117–143.
• Morrow, R. L. ve ark. (2012). Influence of relative age on diagnosis and treatment of attention-deficit/hyperactivity disorder in children. CMAJ, 184(7).
• World Health Organization (2019). Guidelines on Physical Activity, Sedentary Behaviour and Sleep for Children under 5 Years of Age. Geneva: WHO.
• American Academy of Pediatrics, Council on Communications and Media (2016). Media and young minds. Pediatrics, 138(5), e20162591.