Kökler

Olay

Mayıs, Ankara, Bahçelievler'de bir ara sokak. Kaldırımın kenarında, kırk yıl önce dikilmiş bir çınar. Gövdesi iki kişinin kollarıyla ancak sarılacak kalınlıkta. Dibindeki toprak şerit bir karıştan geniş değil; şeridin iki yanında kaldırım taşları kabarmış, birkaçı yerinden oynamış, biri ortadan çatlamış. Taşların arasından kalın, kahverengi bir kök sırtı görünüyor; yerin altından gelip yerin altına giriyor, bir balinanın sırtı gibi.

Necati Bey emekli bir öğretmen, her sabah bu kaldırımdan ekmek almaya gidiyor. Geçen hafta kabaran taşa takılıp düştü; bileği burkuldu. Şimdi kaldırımın önünde duruyor, bastonunu kökün sırtına dayamış.

Karşı apartmanda oturan Şükran Hanım balkondan sesleniyor. "Belediyeye yazdık, Necati Bey. Ağacı kesecekler diyorlar."

Necati Bey bir süre ağaca bakıyor. "Kök bu taşı nasıl kaldırmış, onu anlamıyorum. Taş yüz kilo var. Kök dediğin incecik bir şey değil mi?"

Şükran Hanım gülüyor. "Bu incecik mi? Kolum kadar."

Necati Bey eğilip kök sırtına dokunuyor. Kabuğu sert, soğuk. Kaldırımın kırık kenarında, kökün taşa değdiği yer düzleşmiş; kök taşın altında ezilmiş gibi değil, taşa göre biçim almış gibi.

Ne oluyor

Kökün iki ayrı büyümesi var. Biri ucunda: kök ucu toprağın içinde ilerliyor, uzuyor, yeni yerlere giriyor. Öbürü gövdesinde: yıllar içinde kök, ağacın gövdesi gibi kalınlaşıyor, her yıl biraz daha. Necati Bey'in "incecik" diye düşündüğü şey kökün ucu; kaldırımı kaldıran ise kırk yılda kalınlaşmış gövdesi.

Kökün kaldırımı kaldırması bir itme gösterisi değil, bir yer bulma meselesi. Kalınlaşan bir kök çevresindeki her şeyi biraz kenara itiyor. Altındaki toprak yumuşaksa kök aşağıya doğru yer açıyor; altı sıkıştırılmış, sertse, en zayıf yön yukarısı oluyor. Kaldırım taşının yüz kilosu, kırk yılda yavaş yavaş kalınlaşan bir kökün önünde dayanamıyor.

Kökün ucu ise başka bir hikâye. Uç, sert toprağa kolay girmiyor.

Yani kökün ucu toprağın içinde bir buldozer gibi ilerlemiyor. Sert toprakta yavaşlıyor, durabiliyor; kolay geçebileceği yeri buluyor: yumuşak bir katman, eski bir kökün bıraktığı kanal, bir solucanın açtığı yol, bir çatlak. Kaldırım taşlarının altı, su toplayan ve gevşek kalan bir yer olabiliyor; kök oraya yöneliyor, sonra orada kalınlaşıyor.

Ne fark ettiriyor

Necati Bey'in sorusu, "kök bu taşı nasıl kaldırmış?", bir güç sorusu gibi soruluyor. Ama cevap bir güç değil, bir zaman. Kök taşı bir günde kaldırmadı; kırk yıl boyunca her yıl birkaç milimetre kalınlaştı. Taş da her yıl birkaç milimetre yukarı çıktı. Bir insanın fark edemeyeceği kadar yavaş bir değişim, kırk yılda bir bileği burkacak kadar büyük bir kabarmaya dönüştü.

Wagar ve Barker'ın bulgusu da bir şey söylüyor: en çok hasar en dar şeritlerde. Necati Bey'in sokağındaki çınarın dibindeki toprak bir karış. Kırk yıl önce bu ağacı dikenler, onun bir gün iki kişinin sarılabileceği kadar kalınlaşacağını, köklerinin de onunla birlikte kalınlaşacağını hesaba katmamış. Kaldırımı kaldıran kök, ağaca ayrılan yerin darlığını gösteriyor.

Şükran Hanım'ın haberi, "ağacı kesecekler", bu dersin sorusu değil; ama dersin gösterdiği şeyle ilgili. Kök kaldırımı bir düşmanlıkla kaldırmadı; yalnızca yaşadı ve büyüdü. Ağacı kesmek de, kaldırımı kökün çevresinden dolaştırmak da, ekim şeridini genişletmek de insanların vereceği kararlar. Wagar ve Barker'ın önerisi bunun için daha fazla yer ayırmak ve dar yerlere daha küçük, daha yavaş büyüyen türler dikmek. Bir ayrıntıyı da not ediyorlar: incelenen her türde bordür taşlarındaki hasar kaldırımdakinden ortalama olarak daha azdı. Bordür taşı kaldırım plakasından daha kalın ve toprağa daha derin oturuyor; yazarlar bunu, daha kalın ve daha derine inen betonun kökün kalınlaşmasına daha iyi dayanabileceğinin bir işareti olarak okuyor.

Son olarak Necati Bey'in elinin altındaki ayrıntı: kök taşın değdiği yerde düzleşmiş. Kök taşa çarpıp durmamış; taşın altında, taşa göre biçimlenerek büyümeye devam etmiş. Kökün biçimi, geçtiği yerin biçimini taşıyor.

Gelenekler ne gördü

Yeremya 17:7–8 — kuraklık

sulara dikilmiş, köklerini ırmak boyunca salan bir ağaç gibi olacak; sıcak geldiğinde korkmayacak, yaprağı hep yeşil kalacak; kuraklık yılında kaygılanmayacak, meyve vermekten de geri durmayacak.

Peygamber Yeremya, Rab'be güvenen insanı suyun kenarına dikilmiş bir ağaca benzetiyor. Kökler suya doğru uzanıyor ve bu yüzden ağaç, kuraklık geldiğinde bile yeşil kalıyor. Dikkat kuraklıkta: köklerin, yerin altında görünmeyen bir kaynağa bağlanarak zor zamanı atlatmasında.

İbrâhîm 14:24–26 — söz

kökü sağlam, dalları göğe doğru olan, Rabbinin izniyle her zaman meyve veren hoş bir ağaca

Çirkin bir söz de, yerden koparılmış, kökü olmayan kötü bir ağaca benzer.

Ayetler hoş bir sözü kökü sağlam bir ağaca, çirkin bir sözü kökü olmayan bir ağaca benzetiyor. Kök burada sözün sağlamlığı, kalıcılığı; kökü olmayan ağaç yerinde duramıyor. Dikkat sözde: bir sözün de bir ağaç gibi kökü olup olmadığında.

Bhagavad Gītā 15.1 — ters

Kökü yukarıda, dalları aşağıda olan ölümsüz aşvattha ağacından söz ederler

Krişna, dünyadaki yaşamı ters duran bir ağaca benzetiyor: kökü yukarıda, en yüce olanda; dalları aşağıda, duyuların dünyasında. Aynı bölümün ilerleyen dizelerinde bu ağacın aşağıya sarkan kökleri, insanı dünyaya bağlayan eylemler olarak anlatılıyor ve bu köklerin bir baltayla kesilmesinden söz ediliyor. Dikkat terste: kökün asıl yerinin, görünen dünyanın üstünde olmasında.

Gerilim: Yeremya ve İbrâhîm suresi kökü sağlamlık ve beslenme olarak görüyor: kökü suya ulaşan ağaç kuraklıkta yeşil kalıyor, kökü sağlam ağaç meyve veriyor, kökü olmayan devriliyor. Gītā 15.1 ise kökü ters çeviriyor: asıl kök yukarıda; aşağıya, dünyaya uzanan kökler insanı bağlayan şeyler ve kesilmeleri gerekiyor. İlk ikisinde kök salmak bir erdem, üçüncüsünde aşağıya kök salmak bir bağlanma. Necati Bey'in çınarı ikisini birden gösteriyor: kırk yıldır sağlam duruyor, köklerini gevşek, ıslak toprağa salmış; ama o kökler kaldırımı da kaldırmış ve şimdi ağacın kesilmesi konuşuluyor.

Benzetmenin sınırı

"Kök salmak", "köklü bir aile", "kökünden kopmak": kat 3 bu sözlerin köke ne yüklediğine bakıyor. Bu dilde kök kalıcılık, bağlılık, sadakat demek. Bir kez kök salan bir yerde kalır; kökünden koparılan yerini kaybeder.

Bilimin anlattığı kök bu imgeye tam uymuyor. Kökün ucu sürekli hareket halinde; sert toprağı bırakıp gevşek toprağı arıyor, suyun olduğu yere doğru uzanıyor, bir çatlak bulursa oraya giriyor. Kök, kalıcı olmaktan çok fırsatçı. Necati Bey'in çınarı da köklerini kaldırımın altına "bağlılıktan" değil, orası ıslak ve gevşek olduğu için saldı.

Bu fark bir şeyi gösteriyor. İnsanlar "kök salmak" derken bir yerde kalmayı, bir yere ait olmayı anlatıyor. Kök ise ait olmak için değil, yaşamak için yer arıyor. Bir ağacın köklü olması, sabit durması, ancak köklerinin durmadan arayıp bulmasıyla mümkün. İnsan için kök salmanın bir anlamı varsa, bu durağanlıktan çok, beslendiği yeri durmadan aramakta olabilir.

Gözlem görevi

Kayıt: Ağacı yukarıdan bakılmış gibi çiz: ortada gövde, çevresinde yüzeydeki kökler, yakındaki kaldırım, duvar ya da yol. Her kökün yaklaşık kalınlığını ve gövdeden uzaklığını yaz. Kaldırımda kabarma ya da çatlak varsa yerini işaretle ve en yakın kökle arasındaki mesafeyi not et.

Kentte: Kentte ağaçların dikildiği şeritlerin genişliğine dikkat et. Geniş şeritlerdeki ağaçlarla dar şeritlerdeki ağaçların çevresindeki kaldırımları karşılaştır. Hangisinde daha çok kabarma var? Kesilmiş bir ağacın kütüğünü görürsen, yüzeyindeki halkaları say; kaç yılda o kalınlığa ulaştığını tahmin et.

Sonraki derse köprü

Necati Bey'in çınarı kaldırımı kırk yılda, yavaş yavaş kalınlaşan bir kökle kaldırdı. Bir sonraki ders bambaşka bir ölçeğe bakıyor: kalın bir kökü olmayan, yumuşacık bir otun asfaltı yarıp betondaki bir çatlaktan çıkmasına.