Sessiz konuşma

Olay

Ağustos başı, Mardin, Midyat. Gece yarısına yakın. Taş bir evin düz damında iki yatak serilmiş; yaz gecelerinde ailece damda uyunuyor. On üç yaşındaki Şemun sırtüstü yatmış, gözleri gökte. Yanında halası Meryem Hanım, dizlerini karnına çekmiş oturuyor.

İlk dakikalarda gökte yalnızca birkaç parlak yıldız var. Şemun sıkılıyor. "Az yıldız var."

"Bekle," diyor Meryem Hanım. "Gözün alışsın."

Yirmi dakika sonra Şemun birden doğruluyor. Gök, yıldızlarla dolmuş; bir ufuktan öbür ufka uzanan soluk, süt gibi bir şerit. Hiç ses yok; uzaktan bir köpek havlaması, o kadar.

"Hala," diyor Şemun, sesini alçaltarak, "çok sessiz. Ama sanki bir şey söylüyor."

Meryem Hanım gülümsüyor. Kilisede çocukken ezberlediği bir mezmuru yarı fısıltıyla söylüyor: "Gökler Tanrı'nın yüceliğini anlatır. Ne söz var ne kelime, sesleri duyulmaz."

Şemun bir süre susuyor. "Ses yoksa nasıl anlatıyor?"

"Sen şimdi neden fısıldıyorsun?" diye soruyor halası.

Şemun gülüyor, cevap vermiyor. Bir süre ikisi de konuşmadan göğe bakıyor.

Ne oluyor

Şemun'un yaşadığı, insanların binlerce yıldır açık bir gece göğünün altında yaşadığı bir şey. Önce göz karanlığa alışıyor: 3.8'de gördüğümüz karanlığa uyum, Şemun'un ilk dakikalarda göremediği yıldızları yirmi dakika sonra görünür kılıyor. Sonra başka bir şey oluyor: Şemun sesini alçaltıyor, bir şeyin karşısında küçüldüğünü hissediyor.

Psikolojide bu duygunun bir adı var.

Keltner ve Haidt'ın iki öğesi, Şemun'un damda yaşadığını tarif ediyor. Algılanan büyüklük: göğü dolduran sayısız yıldız ve onların ötesindeki karanlık. Uyum sağlama gereği: Şemun bunu bildiği bir şeye sığdıramıyor; "sanki bir şey söylüyor" diyor, ama ne söylediğini adlandıramıyor. Yazarların saydığı ek öğelerden biri de doğaüstü olan; huşu, dinî deneyimle sık sık iç içe geçiyor.

Keltner ve Haidt'ın listesinde tehdidin de bulunması dikkat çekici. Huşu her zaman hoş bir duygu değil; bir fırtına, bir uçurum, bir deprem de insanda huşu uyandırabiliyor ve o zaman korkuyla karışıyor. Şemun'un gecesinde ise güzellik ağır basıyor: tehdit yok, yalnızca büyüklük ve sessizlik. Yazarlar, aynı temel duygunun bu ek öğelere göre çok farklı tonlar alabildiğini söylüyor.

Peki huşu insana ne yapıyor?

Piff ve arkadaşlarının ölçtüğü "küçük benlik", Şemun'un fısıldamasına bir açıklama sunuyor. Göğün büyüklüğü karşısında insanın kendine dönük kaygıları küçülüyor; ve bu küçülme, araştırmaya göre, insanı başkalarına daha açık kılıyor. 13.9'da bir korunun huşu uyandırdığını söyleyen Seneca'yı görmüştük; Piff ve arkadaşlarının son deneyi de bir koruda, yüksek ağaçların altında yapılmış.

Ne fark ettiriyor

Şemun'un "çok sessiz ama sanki bir şey söylüyor" sözü, bu seviyenin bütün sorusunu taşıyor. Göğün karşısında duyulan bu "söz" dışarıdan mı geliyor, yoksa bizim içimizden mi?

Bu akademinin ilk dersinden beri dört kattan söz ettik. Birinci katta canlılar birbirine sinyal gönderiyordu; ikincide doğa iz bırakıyordu; üçüncüde biz anlam yüklüyorduk. Bu seviye dördüncü kata geçiyor: geleneklerin doğayı bir söz, bir kitap, bir işaret olarak gördüğü kata. Bu kat bir inanç katı. Bu ders onu saygıyla aktarıyor; ne kanıtlamaya ne de çürütmeye çalışıyor.

Piff ve arkadaşlarının bulgusu bu geçişte ilginç bir yer tutuyor. Huşu, insanı yalnızca küçültmüyor; onu başkalarına doğru da çeviriyor. Deneylerde huşu yaşayanlar daha cömert, daha yardımsever davranmış. Gökyüzünün altında yaşanan bir duygu, insanların birbirine davranışını değiştirebiliyor. Bu bulgu kendi başına bir inanç değil; ama geleneklerin göğe bakmayı neden bir ahlak ve bir tevazu dersi olarak gördüğünü anlamaya yardım edebilir.

Meryem Hanım'ın mezmuru ile Keltner ve Haidt'ın huşusu aynı gecenin iki farklı tarifi. Psikoloji, Şemun'un içinde ne olduğunu anlatıyor: bir büyüklük algısı, bir küçülme, bir yeniden düzenlenme. Mezmur ise göğün ne yaptığını söylüyor: anlatıyor, duyuruyor. Biri insanın içine, öbürü göğün kendisine bakıyor. Halasının "sen şimdi neden fısıldıyorsun?" sorusu, bu ikisinin arasında bir köprü kuruyor: Şemun'un fısıltısı, göğün sessiz konuşmasına verilmiş bir cevap gibi.

Gelenekler ne gördü

Mezmur 19:1–4 — sözsüz ses

Gökler Tanrı'nın yüceliğini anlatır, gök kubbe O'nun ellerinin işini duyurur.

Ne söz var ne kelime, sesleri duyulmaz.

Mezmurlar kitabının on dokuzuncu mezmuru, göğün sessiz bir konuşma yaptığını söylüyor. Gökler bir yaratıcının yüceliğini anlatıyor; ama bu anlatmada ne söz var ne kelime. Bu akademinin ilk dersinde, 0.1'de, aynı mezmurun bir başka dizesini görmüştük: gün güne söz akıtır, gece geceye bilgi bildirir. Orada İbranice metnin bir dizesinin iki türlü okunabildiğini de not etmiştik: "sesleri duyulmaz" ya da "sesi duyulmayan söz yoktur". İki okumada da göğün bir anlattığı var; ama bu anlatma kulağa değil, bakana ulaşıyor. Dörtlük, İbranice metinde, göklerin içinde güneşe bir çadır kurulduğunu söyleyen bir yarım dizeyle kapanıyor; sessiz konuşmanın ortasına bir ışık yerleştiriliyor.

Mezmurun dördüncü kattan konuştuğunu açıkça söylemek gerekiyor: o, gökyüzünü bir yaratıcıyı anlatan bir varlık olarak görüyor. Bu bir gözlem değil, bir inanç. Yüzyıllardır Yahudi ve Hristiyan topluluklar bu mezmuru okuyor; Meryem Hanım'ın onu çocukken kilisede ezberlemesi de bu uzun okumanın bir parçası.

Benzetmenin sınırı

Kat 4, "gökler anlatır" sözü. Bu ders burada iki yönlü bir sınır çiziyor.

Bir yandan, Keltner ve Haidt'ın ve Piff ve arkadaşlarının bulguları mezmuru kanıtlamıyor. Huşu duygusunun ölçülmesi, göklerin gerçekten bir yaratıcıyı anlattığını göstermez; yalnızca insanların göğün altında belirli bir duygu yaşadığını gösterir. "İnsanlar göğe bakınca huşu duyar, öyleyse gökler Tanrı'yı anlatır" demek, bir psikoloji bulgusunu bir inancın kanıtı yapmak olur. Bu, katları karıştırmaktır.

Öte yandan, aynı bulgular mezmuru çürütmüyor da. "Huşu yalnızca beyindeki bir tepki, öyleyse göklerin söylediği bir şey yok" demek de aynı hatanın tersi. Psikoloji, insanın içinde ne olduğunu ölçüyor; göğün ne söylediği ya da söylemediği sorusuna cevap vermiyor. Mezmur ile huşu araştırması aynı soruyu sormuyor.

Bu yüzden Şemun'un "ses yoksa nasıl anlatıyor?" sorusunun bu derste bir cevabı yok; ve olmamalı. Bilim bu soruya cevap veremez, ders de bir inancın yerine geçemez. Meryem Hanım'ın cevabı, bir soru: "sen neden fısıldıyorsun?" Bu soru Şemun'a bir cevap dayatmıyor; ona kendi deneyimine bakmasını söylüyor. Dördüncü katta ders, bir sonuç vermeden önce durmayı öğretiyor.

Gözlem görevi

Kayıt: İlk dakikada kaç yıldız gördüğünü ve yirminci dakikada kaç yıldız gördüğünü kabaca yaz. Yirmi dakika boyunca içinde ne olduğunu, hangi düşüncelerin geldiğini ve gittiğini, sesini alçaltma ya da susma isteği duyup duymadığını not et. "Gök bir şey söylüyor mu?" sorusuna o gecenin sonunda kendi cevabını yaz; ve bu cevabın hangi kattan geldiğini işaretle.

Kentte: Kentte açık bir gece göğü görmek zor. Bir gece, evinin penceresinden ya da bir parktan göğe bak ve kaç yıldız görebildiğini say. Sonra, ışıklardan uzak bir yere gidebildiğin bir gece aynı şeyi yap ve iki sayıyı karşılaştır. Kentte yaşayan biri olarak, son kez ne zaman yıldızlarla dolu bir gök gördüğünü hatırlamaya çalış.

Sonraki derse köprü

Mezmur göklerin bir yaratıcıyı anlattığını söylüyordu. Kur'an'da da benzer bir dil var: doğadaki her şeyi bir işaret olarak gören bir dil. Sıradaki derste o dilin anahtar sözcüğüne bakıyoruz: aynı kelimenin hem bir cümleye hem bir işarete denmesine.