Yangından sonra

Olay

Nisan sonu, Mersin, Gülnar'ın güneyinde bir yamaç. İki yaz önce burada bir orman yangını geçmiş. Yamaçta kararmış kızılçam gövdeleri ayakta duruyor; kabukları kömürleşmiş, dalları çıplak. Yerdeki toprak hâlâ yer yer gri.

Orman mühendisi Fadime Hanım, iplerle on metreye on metrelik bir kare çizmiş; içinde diz çökmüş, fideleri tek tek sayıyor. Yanında üniversitede biyoloji okuyan gönüllü Tolga, elinde bir defter.

"Yüz kırk iki," diyor Fadime Hanım. "Yaz."

Tolga yazıyor, sonra etrafına bakıyor. Kararmış gövdelerin dibinde, külün arasında, parmak boyunda yüzlerce kızılçam fidesi. İğne yaprakları parlak yeşil.

"İnanılmaz," diyor. "Küllerinden doğuyor. Anka kuşu gibi."

Fadime Hanım bir fidenin dibindeki toprağı parmağıyla aralıyor. "Küllerden doğmuyor. Bak." Yanındaki yanık bir gövdenin dalında asılı kalmış, açılmış bir kozalağı gösteriyor. "Bunlar yangından önce dalda duruyordu. Bazıları kapalıydı. Ateş geçince açıldılar, tohumlarını döktüler. Fideler o tohumlardan."

"Yani yangın onları doğurdu."

"Yangın kapıyı açtı. Tohum zaten oradaydı." Fadime Hanım doğrulup yamacın yukarısına bakıyor. Orada fideler daha seyrek; aralarını katırtırnağı ve kekik doldurmuş. "Bir de şu var. İki yıl önce yanan yerde fide çok, ama boyları kısa. Yanmamış yerdekilerin yanında cılız kalıyorlar."

Tolga defterine bakıyor. "Peki bu yamaç yine eskisi gibi orman olur mu?"

Fadime Hanım bir süre susuyor. "Yangın bir daha çabuk gelmezse, olur. Gelirse, bilmiyorum."

Ne oluyor

Tolga'nın "küllerinden doğuyor" dediği şey, kızılçamın yangına karşı geliştirdiği bir dizi özelliğin sonucu. Fadime Hanım'ın "yangın kapıyı açtı" cümlesi, bu özelliklerin en önemlisini anlatıyor.

Boydak'ın özeti, Fadime Hanım'ın sözünü bir mekanizmaya bağlıyor. Kızılçam bütün kozalaklarını aynı anda açmıyor; bir kısmını kapalı tutuyor. Bu kapalı kozalaklar, ağacın tepesinde duran bir tohum deposu. Fadime Hanım'ın dalda gösterdiği açık kozalak, bu deponun yangından sonra boşaldığının izi: ağaç ölmüş, ama tohumları yangının açtığı, ışık alan toprağa düşmüş. Tolga'nın gördüğü yüzlerce fide, bu deponun boşalması.

Ama aynı özetin bir cümlesi, hikâyeyi bir mite dönüşmekten koruyor: kızılçam yangın olmadan da yenilenebiliyor. Yangın kızılçamın varlık koşulu değil; kızılçamın yangından sonra da var olabilmesini sağlayan bir yetenek var. Tohumların büyük kısmı her yıl, en çok yaz sonu ile kış başı arasında, kendiliğinden dökülüyor.

Fadime Hanım'ın ikinci gözlemi, fidelerin cılızlığı, ölçülmüş bir şey.

Baykara ve Eşen'in bulgusu Fadime Hanım'ın karesindeki sayıyı ikiye bölüyor. Fide sayısı, yanmamış bir alandakinden farklı değil; "orman yeniden geliyor" demek için yeterli görünüyor. Ama fidelerin ağırlığı, yanmamış alandakilerin üçte birinden bile az. Fideler orada, ama yavaş büyüyorlar. Ve makalenin son cümlesi bir uyarı: yangınlar sıklaşır ve şiddetlenirse, yamaç çam ormanına değil, başka bir bitki örtüsüne dönebilir. Kızılçamın yangına uyumu, belirli bir yangın düzenine uyum. Düzen değişince uyum da yetmeyebilir.

Ne fark ettiriyor

Yanık bir yamaçta yüzlerce fide görmek, insana bir teselli veriyor. Tolga'nın "küllerinden doğuyor" sözü bu tesellinin dili. Ama yamaç iki şeyi aynı anda söylüyor: bir yandan kızılçamın yangından sonra geri gelebildiğini, öbür yandan bu geri gelişin bir koşula bağlı olduğunu.

Fadime Hanım'ın sayımı, bir izi okumanın nasıl yapıldığını da gösteriyor. Kararmış gövdeler bir yangının geçtiğini, dalda asılı açık kozalaklar tohumun nereden geldiğini, fidelerin boyu yangının ne zaman geçtiğini söylüyor. Ama bu izlerin hiçbiri tek başına geleceği söylemiyor. Yüz kırk iki fide, yüz kırk iki ağaç demek değil; kaçının kuraklığı, otla yarışı, bir sonraki yangını atlatacağı, yamaçta değil, yıllar içinde belli olacak.

Bir şey daha var: Tolga'nın "yangın onları doğurdu" cümlesi ile Fadime Hanım'ın "yangın kapıyı açtı" cümlesi arasındaki fark küçük görünüyor, ama önemli. Birincisi yangını bir yaratıcı yapıyor; ikincisi bir tetik. Yangının iyi bir şey olduğunu düşünmek ile yangından sonra bir şeylerin sürdüğünü görmek aynı şey değil.

Gelenekler ne gördü

Herakleitos B30, ölçüyle yanan ateş — ölçü

O hep vardı, vardır ve olacaktır: ölçüyle tutuşan ve ölçüyle sönen, hep yaşayan bir ateş.

Efesli Herakleitos'un sözleri bize yalnızca başka yazarların aktarımıyla ulaştı. Bu parçada dünya düzenini hep yaşayan bir ateşe benzetiyor. Ama bu ateş rastgele yanmıyor: "ölçüyle" tutuşuyor ve "ölçüyle" sönüyor. Herakleitos'un evreninde değişim sürekli, ama bir ölçü içinde.

Çıkış 3:2, tükenmeyen çalı — yanmamak

Musa baktı: çalı ateşle yanıyor, ama çalı tükenmiyordu.

Musa sürüsünü otlatırken çölde bir çalının yandığını görüyor. Onu durduran şey ateşin kendisi değil, çalının tükenmemesi. Bir sonraki ayette Musa, "dönüp bu büyük görüntüye bakayım" diyor. Anlatıda bu, Tanrı'nın Musa'ya seslendiği yer. Ateş burada bir yok edici değil, bir işaret.

Feniks, Herodot 2.73 ve Ovidius 15 — yeniden doğmak

Ben onu resimden başka bir yerde görmedim.

Derler ki oradan, babasının bedeninden, aynı sayıda yıl yaşayacak küçük bir feniks yeniden doğar.

Tolga'nın andığı anka kuşu, Batı geleneğindeki feniksin karşılığı olarak kullanılıyor. Herodot, Mısır'da Heliopolisliler'in anlattığı bu kuşu aktarıyor ama hemen ekliyor: kendisi onu yalnız resimde görmüş ve anlatılanlara inanmıyor. Herodot'un feniksi babasını mür içinde gömüyor. Ovidius'un feniksi ise beş yüz yıl yaşayıp güzel kokulu bir yuvada ölüyor ve yavrusu babasının bedeninden doğuyor. Dikkat çekici olan şu: iki eski kaynakta da ateş yok. "Küllerinden doğan feniks" imgesi bu kaynaklardan değil, daha sonraki anlatılardan geliyor.

Gerilim: Üç ses de ateşle ve yeniden başlamakla ilgili, ama hiçbiri aynı şeyi söylemiyor. Herakleitos'ta ateş bir yasa: her şey ölçüyle yanıp sönüyor, hiçbir şey dışarıdan gelmiyor. Çıkış'ta ateş bir istisna: çalı yanıyor ama tükenmiyor, çünkü bu olağan bir ateş değil, bir işaret. Feniks anlatısında ise ölüm ile doğum bir döngü; ama eski kaynaklarda bu döngü ateşle değil, ölüm ve gömmeyle kuruluyor. Herakleitos ateşi doğanın düzeni, Çıkış doğanın düzenini aşan bir şey olarak görüyor; feniks ise ikisinin arasında, bir efsane olarak duruyor. Fadime Hanım'ın "yangın bir daha çabuk gelmezse" cümlesi Herakleitos'un ölçüsüne, Tolga'nın anka kuşu benzetmesi feniksin sonraki imgesine yakın.

Benzetmenin sınırı

Kat 2, yamaçtaki izler. Kararmış gövdeler, açık kozalaklar, fidelerin sayısı ve boyu okunabilir izler. Fadime Hanım bu izlerden yangının ne zaman geçtiğini, tohumların nereden geldiğini, fidelerin nasıl büyüdüğünü okuyabiliyor. Ama izlerin bir sınırı var: fidelerin yoğunluğu bir başarı gibi görünüyor, oysa Baykara ve Eşen'in ölçtüğü gibi yoğunluk aynı kalırken büyüme yavaşlayabiliyor. Yalnızca saymak, izin yarısını okumak. Ağırlığı, otla rekabeti, yıllar içindeki değişimi de ölçmek gerekiyor.

Kat 3, "küllerinden doğmak" sözü. Bu benzetme kızılçamın yangından sonraki yenilenmesini güzel bir imgeye bağlıyor, ama iki yerde aksıyor. Birincisi, fideler küllerden değil, yangından önce dalda duran tohumlardan doğuyor; kül yalnızca onların düştüğü yer. İkincisi, imge yangını bir yeniden doğuşun koşulu gibi gösteriyor. Oysa Boydak'ın dediği gibi kızılçam yangın olmadan da yenilenebiliyor, ve Baykara ile Eşen'in uyardığı gibi sık ve şiddetli yangınlar onu yok da edebiliyor. Feniks her seferinde geri dönüyor; orman dönmeyebilir.

Herakleitos'un "ölçü" sözü bu sınırı daha iyi yakalıyor. Kızılçamın yangınla ilişkisi bir ölçüye bağlı: belirli aralıklarla, belirli şiddette gelen yangına uyum. Ölçü aşıldığında, uyum bir güvence olmaktan çıkıyor. Herakleitos'un ateşi bir kozmos ateşi, bir orman yangını değil; ama "ölçüyle" sözü, orman için de doğru bir soru soruyor.

Gözlem görevi

Kayıt: Her kare için sayıları, bitkilerin boyunu (kabaca, karış ya da parmak olarak) ve en çok hangi bitkilerin olduğunu yaz. Yanmış tarafta neler var, yanmamış tarafta neler var? Yanık gövdeleri ya da kütükleri ara: dibinden yeniden sürgün veren var mı? Dallarda açılmış kozalaklar görüyor musun? Alanın ne zaman yandığını biliyorsan, onu da not et.

Kentte: Kentte yanmış bir alan bulmak zor olabilir; ama bir parkta ya da yol kenarında, yanmış ya da kesilmiş bir ağacın dibinden çıkan sürgünlere bakabilirsin. Bir çam ağacının altında yere düşmüş kozalakları topla: hangileri açık, hangileri kapalı? Kapalı bir kozalağı güneşli bir pencere önüne koy ve birkaç gün boyunca açılıp açılmadığını izle.

Sonraki derse köprü

Yangın bir ağacı öldürebiliyordu; ama bazen yalnızca bir yanını yakıyor, ağaç yaşamaya devam ediyor. Sıradaki derste ağacın yarasına bakıyoruz: bir gövdede açılan yara nasıl kapanıyor, ve kapanan yara ağaçta ne bırakıyor?