Dramatik ironi ve alt metin

Açılış

Bir doğum günü partisi. Kadın, kocasının kendisi için gizli bir parti hazırladığını bilmiyor. Seyirci biliyor: bir önceki sahnede misafirlerin salonun karanlığında saklandığını gördü. Kadın eve geliyor, kocasıyla mutfakta konuşuyor. «Bu akşam erken yatalım» diyor, «Çok yorgunum. Kimseyi görmek istemiyorum.» Kocası gülümsüyor. Seyirci de gülümsüyor.

Aynı cümle başka bir filmde, başka bir bilgiyle söylenebilirdi. Seyirci, kadının kocasının o gece onu terk edeceğini bilseydi, «Kimseyi görmek istemiyorum» cümlesi acı verirdi. Seyirci, salonda saklananların misafir değil hırsız olduğunu bilseydi, korku verirdi. Cümle aynı kalıyor; değişen, seyircinin elindeki bilgi.

Seyircinin bir karakterden fazlasını bildiği her sahnede, karakterin en masum sözü iki anlam taşır: karakterin kastettiği ve seyircinin duyduğu. Bu ders bu çift anlamı ve onun alt metinle buluştuğu yeri ele alıyor.

Tek fikir

Seyirci bir karakterden fazlasını bildiğinde, o karakterin masum replikleri iki anlam kazanır. Dramatik ironi, alt metinle birleştiğinde en güçlü hâline ulaşır: bir karakter bir şey saklar, öbürü bir şey bilmez, seyirci ikisini de bilir.

Kavram

Dramatik ironi ile alt metin akrabadır ama aynı şey değildir. Alt metinde karakter bir şeyi bilir ve saklar; dramatik ironide karakter bir şeyi bilmez. Alt metin, karakterin söylemediğidir; dramatik ironi, karakterin farkında olmadan söylediğidir.

Bu ayrımı netleştirmek için bir sahnedeki bilgiyi üç konumda düşünmek işe yarar: seyircinin bildiği, birinci karakterin bildiği ve ikinci karakterin bildiği. Bu üç konum arasındaki farklar sahnenin türünü belirler. Seyirci ve iki karakter aynı şeyi biliyorsa, sahnede ne alt metin ne ironi vardır. Bir karakter bir şeyi biliyor ve saklıyor, seyirci de biliyorsa, alt metin vardır. Bir karakter bir şeyi bilmiyor ve seyirci biliyorsa, dramatik ironi vardır. Bir karakter saklıyor, öbürü bilmiyor ve seyirci ikisini de biliyorsa, ikisi bir arada çalışır.

Son durum, yani bir karakterin sakladığı ve öbürünün bilmediği bir sahne, en zengin olanıdır. Bilmeyen karakter masum sözler söyler; seyirci bu sözlerde ironiyi duyar. Bilen karakter bu masum sözlere cevap verir ve cevapları alt metinle doludur: bildiğini saklayarak, ama bilgisinin ağırlığı altında konuşur. Seyirci her iki katmanı da aynı anda duyar.

Dramatik ironiyi kurmanın birkaç adımı var.

Birincisi, seyirciye bilgiyi önceden vermek. Bu genellikle önceki bir sahnede olur: seyirci bir şeyi görür, duyar ya da öğrenir. Bilgi açık olmalıdır; seyirci onu kaçırırsa ironi doğmaz. Hitchcock'un sık anlatılan bir örneği vardır: seyirci masanın altında bir bomba olduğunu bilirse, masadaki iki kişinin sıradan sohbeti dayanılmaz bir gerilime dönüşür. Bomba seyirciye gösterilmeseydi, aynı sohbet yalnızca bir sohbet olurdu.

İkincisi, masum repliği seçmek. Bilmeyen karakterin sözü, iki bağlamda da geçerli olmalıdır: karakterin kendi bağlamında doğal, seyircinin bağlamında yüklü. «Kimseyi görmek istemiyorum» hem yorgun bir kadının sözüdür hem de saklanan misafirlere bir şaka. Bir sözün iki bağlamda birden çalışması, ironinin incelik ölçüsüdür. Replik ironiyi göstermek için bükülürse, örneğin karakter gereğinden fazla tesadüfi sözler söylerse, seyirci yazarın elini görür.

Üçüncüsü, bilen karakterin cevabını yazmak. Bilen karakter ne yapar? Saklamaya devam eder mi, bir ima mı bırakır, yoksa söylemenin eşiğine mi gelir? Bu cevap, alt metnin ağırlığını taşır ve seyircinin gerilimini artırır.

Dördüncüsü, ironinin ne zaman çözüleceğine karar vermek. Bilmeyen karakter bir gün öğrenecek mi? Öğrenirse ne zaman? Bazı ironiler sahne içinde çözülür, bazıları hikâyenin sonuna kadar sürer, bazıları hiç çözülmez. Çözülmeyen ironi, seyirciye en uzun süre eşlik eden ironidir.

Dramatik ironinin bir duygu rengi yoktur; gerilim, komedi ya da acı üretebilir. Seyircinin bildiği şey tehlikeliyse gerilim, gülünçse komedi, kederliyse acı doğar. Aynı teknik, bilginin içeriğine göre farklı sahneler verir.

Sahnede

Son Sefer. Perşembe akşamı. Sevgi İstanbul'dan Hacer'i arıyor; böreği için teşekkür edecek. Seyirci, Sevgi'nin artık bildiği şeyi biliyor: annesinin hastaneye kaldırıldığı gün o telefonu babası değil Hacer çevirmişti; Şükrü tuşlara basamamış, yalnızca «Gel» diyebilmişti. Hacer ise Sevgi'nin bunu öğrendiğini bilmiyor. Yıllardır bu sırrı Şükrü için saklıyor.

İki sürüm

Kalem Odası. Ertesi gün. Tuna Bey kaleme geliyor. Hâkimin kendisini bilirkişi komisyonuna önermeyi düşündüğünü duymuş ve sevinçli. Seyirci, dün Meral'in hâkime ne söylediğini ve hâkimin vazgeçtiğini biliyor. Tuna Bey bilmiyor.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Dramatik ironi, seyircinin bir karakterin bilmediğini bildiği durumdur; karakterin masum sözleri iki anlam kazanır.
2. Alt metinde karakter bilir ve saklar; dramatik ironide karakter bilmez.
3. Bilgi konumları, yani seyircinin ve her karakterin bildiği, alt metni ve ironiyi doğurur.
4. En zengin sahne, bir karakterin sakladığı, öbürünün bilmediği ve seyircinin ikisini de bildiği sahnedir.
5. İroni için bilgi seyirciye önceden verilir, masum replik iki bağlamda geçerli seçilir ve çözülme zamanı bilinçli belirlenir.

Kendini sına

1. Telefon sahnesinde Hacer'in «Ama aradı. Gururlu adamdır baban» repliği neden en ağır olanı?
2. Kalem Odası'ndaki ilk taslakta ironi neden yok oluyor?
3. Yeniden yazımda Meral'in cevapları neden yalan değil?

Yanıtlar

1. Çünkü Hacer bir yalanı söylerken asıl doğruyu da söylüyor. Şükrü gerçekten gururlu; o kadar gururlu ki tuşlara basamadığını gizledi ve kızı yıllarca kendisinin aradığını sandı. Seyirci ve Sevgi bunu biliyor, Hacer bilmiyor.
2. Çünkü Meral ilk cevabında her şeyi söylüyor. Seyircinin bildiği ile Tuna'nın bilmediği arasındaki fark bir anda kapanıyor ve sahne bir yüzleşmeye dönüşüyor; ironinin kurabileceği gerilim harcanıyor.
3. Çünkü söylediği her şey doğru: Tuna'yı tanıyor ve hâkime dilekçelerinin zamanında geldiğini söyledi. Ama bu doğruların ne anlama geldiğini Tuna farklı, seyirci farklı anlıyor.

Sonraki derse köprü

Hacer hiçbir zaman öğrenmeyebilir; Tuna da. Ama bazen uzun süre söylenmeyen bir şeyin söylenmesi gerekir: söylenmeyen şey bir gün dile gelir ve tek bir replik, bütün önceki sahneleri yeniden okutur. O repliği hazırlamak ve erken açılan alt metnin bir sahneyi nasıl boşalttığını görmek, sıradaki dersin konusu: alt metnin açıldığı an.