Açık çatışma ve örtük çatışma

Açılış

İki kardeş, annelerinin evinde bayram sofrasında. Biri, «Börek çok güzel olmuş anne» diyor. Öbürü, «Geçen bayram daha güzeldi, sen yapmıştın onu» diyor ve annesine değil, kardeşine bakıyor. Anne gülümsüyor, çay koyuyor. Masada herkes yemeğe devam ediyor. Bir dakika sonra kardeşlerden biri, «Arabayı ben götürürüm, sen yorulma» diyor. Öbürü, «Sağ ol, ben de yorulmam» diyor. Sofrada kimse kavga etmiyor. Kimse sesini yükseltmiyor. Kimse bir şeyi adlandırmıyor. Ama herkes, annesi de dahil, sofranın altında bir şeyin döndüğünü biliyor.

Aynı kardeşler bir hafta sonra telefonda konuşuyor. Bu kez biri doğrudan söylüyor: «Annemin bakımını hep bana bıraktın. Sen yılda iki kez geliyorsun.» Öbürü cevap veriyor: «Sen de oradasın diye her kararı sen verdin.» Artık kavga açıkta. İkisi de neyin kavgasını verdiğini biliyor.

Bu iki konuşma aynı çatışmanın iki hâli. Biri sofranın altında, biri sofranın üstünde. Bir diyalog yazarının vereceği önemli kararlardan biri, bir çatışmayı hangi hâlde yazacağıdır. Bu ders iki hâli ayırıyor ve her birinin sahneye ne verdiğini, ne aldığını gösteriyor.

Tek fikir

Açık çatışmada karakterler kavga ettiklerini bilir ve adlandırır. Örtük çatışmada kavga sürer ama kimse onu adlandırmaz; çoğu zaman karakterlerden biri, bazen ikisi de kavga ettiğini kabul etmez.

Kavram

Açık çatışmanın gücü netliğindedir. Seyirci kimin neyi istediğini bilir, tarafları görür ve sahnenin sonunda kimin kazandığını izler. Tartışma sahneleri, mahkeme sahneleri, pazarlık sahneleri açık çatışmanın yeridir. Açık çatışmada tehlike, sahnenin bir münazaraya dönüşmesidir: karakterler argüman sıralar ve sahnenin altında bir şey kalmaz.

Örtük çatışmanın gücü, söylenmeyendedir. Seyirci karakterlerin söylemediğini duyar ve kendi kafasında tamamlar. Bu, seyirciyi sahnenin içine çeker: bir dedektif gibi işaretleri toplar. Örtük çatışmanın tehlikesi ise görünmezliktir: işaretler çok zayıfsa seyirci bir çatışma olduğunu fark etmez ve sahne sıradan bir sohbet gibi geçer.

Örtük çatışmanın birkaç türü vardır.

İki taraf da biliyor ama söylemiyor. Bayram sofrasındaki kardeşler gibi: ikisi de kavgayı biliyor, ama orada, annelerinin önünde, onu adlandırmak istemiyorlar. Çatışma, küçük sözlere, hediyelere, iltifatlara, sıranın kimde olduğuna, kimin neyi önerdiğine taşınıyor.

Biri biliyor, öbürü bilmiyor. Bu asimetrik bir örtük çatışmadır ve özel bir gerilim taşır. Bir karakter kırgındır, öbürü bunu bilmez ve her repliği yaranın üstüne basar. Seyirci kırgın olanın tarafında, öbürünün fark etmesini bekler.

İkisi de bilmiyor. Karakterler bir şeyin kendilerini rahatsız ettiğini hisseder ama ne olduğunu bilmez. Bu en ince türdür ve çoğu zaman uzun bir hikâyenin içinde, karakterlerin sonradan anlayacağı bir şey olarak kurulur.

Örtük çatışma nasıl yazılır? Çatışma bir yere taşınmalıdır, çünkü adlandırılmadığı için kendi kelimeleriyle konuşamaz. Bu taşınma çoğu zaman şu yollardan biriyle olur: bir nesne (bir börek, bir çay bardağı, bir hediye), bir alışkanlığın bozulması (her sabah yapılan bir şeyin bu sabah yapılmaması), bir tekrar (aynı sözün ikinci kez, başka bir tonla söylenmesi), bir sessizlik (bir cevabın gelmemesi), bir yanlış hedef (öfkenin asıl kişiye değil bir başkasına yönelmesi).

Bir diyalog yazarının vereceği karar, çatışmanın ne kadar süre örtük kalacağıdır. Örtük çatışmanın doğal bir sonu vardır: bir yerde açığa çıkar. Biri dayanamaz ve adlandırır. Bu an çoğu zaman sahnenin ya da hikâyenin en güçlü anıdır, çünkü uzun süre bastırılmış bir şey yüzeye çıkar. Ama bu anın gücü, ondan önceki örtüklüğün süresine bağlıdır. Çatışma çok erken adlandırılırsa, sahne hazırladığı gerilimi harcar.

Son bir not: bir sahne her iki hâli de taşıyabilir. Bir yüzeyde açık bir tartışma sürer ve onun altında bir başka çatışma örtük kalır. İki kardeş arabanın kimin götüreceğini açıkça tartışır, ama asıl tartıştıkları annelerinin bakımıdır. Bu katmanlanma, bir sahneyi zenginleştirir; yüzeydeki tartışmanın konusu ile alttaki gerçek konu arasındaki mesafe ise ayrı bir ayar ister.

Sahnede

Son Sefer. Pazartesi sabahı, kardiyoloji randevusundan önce. Şükrü banyoda tıraş oluyor. Kapıda Hacer abla beliriyor; elinde bir tepsi börek. Mutfakta Sevgi var. Geçen salı telefonda Sevgi, Hacer'den babasının çekmecelerine bakmasını istemiş, Hacer reddetmişti. «Annen olsaydı sen de buradaydın» demişti.

İki sürüm

Kalem Odası. Perşembe sabahı. Cemil Efendi her sabah ilk çayı Meral Hanım'ın masasına koyar. Ozan'ın kapıcıdan bilgi topladığı ve Meral'in onu takdir ettiği günden beri Cemil'de bir kırgınlık var: yıllardır kapıları, koridorları, insanları bilen o; ama Meral hiç ona sormadı.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Açık çatışmada karakterler kavga ettiklerini bilir ve adlandırır; örtük çatışmada kavga sürer ama adlandırılmaz.
2. Örtük çatışmanın türleri: iki taraf da biliyor ama söylemiyor, biri biliyor öbürü bilmiyor, ikisi de bilmiyor.
3. Örtük çatışma bir taşıyıcıya yüklenir: bir nesne, bozulan bir alışkanlık, bir tekrar, bir sessizlik, bir yanlış hedef.
4. Açığa çıkma anının gücü, ondan önceki örtüklüğün süresine bağlıdır.
5. Bir sahne iki hâli birden taşıyabilir: yüzeyde açık bir tartışma, altında örtük bir başka çatışma.

Kendini sına

1. Mutfak sahnesinde Sevgi ile Hacer'in çatışması hangi taşıyıcıya yüklenmiş?
2. Çay sahnesinin ilk taslağında çatışma neden gerilim kurmuyor?
3. Yeniden yazımda Meral çatışmayı nasıl açığa çıkarmadan çözüyor?

Yanıtlar

1. Börek. Sevgi'nin yağlı yemek itirazı Hacer'in bakımına yönelik; Hacer'in «Nebahat'ın tarifi» cevabı, bu evin mutfağını Sevgi'nin annesinden kendisinin öğrendiğini söylüyor. Kavga börek üzerinden yürüyor ve hiç adlandırılmıyor.
2. Çünkü Cemil kırgınlığını ilk replikte adlandırıyor ve nedenini sayıyor. Meral hemen hak veriyor ve sahne bir hesap kapatmaya dönüşüyor. Seyirci kırgınlığı duyuyor ama hissetmiyor.
3. Cemil'e tam da kırgın olduğu konuda bir iş vererek: kiracının yeni adresini bulmak için mahalleyi bilmesine başvuruyor. Bu bir özür değil, bir tanıma; Cemil'in «Bilirim» cevabı hem kabul hem son bir iğne.

Sonraki derse köprü

Hacer ile Sevgi börek konuştu, Meral ile Cemil şeker. Bir börekle bir şekerin altında asıl mesele duruyordu: Şükrü'ye kim bakacak, kalemde kimin bilgisi sayılacak. Görünür konu ile gerçek konu arasındaki mesafe ne kadar olmalı? Bulaşık, kumanda ya da fatura üzerinden yürüyen bir kavgada o mesafeyi ayarlamak, sıradaki dersin işi.