Hangi replik gider?

Açılış

Bir aile taşınıyor. Eski evden yeni eve sığmayacak kadar çok eşya var. Anne listeyi eline alıyor ve her eşyaya üç soru soruyor: bunu yeni evde başka bir şey zaten yapıyor mu? Bunun aynısından bir tane daha var mı? Bunu kullanıyor muyuz, yoksa yalnızca seviyor muyuz? İlk iki sorudan geçemeyenler kolayca gidiyor: ikinci tost makinesi, kullanılmayan bir sehpa. Üçüncü sorudan geçemeyenler ise zor gidiyor: büyükannenin dikiş makinesi, kimsenin oturmadığı ama herkesin sevdiği eski koltuk. Anne bir süre koltuğun önünde duruyor, sonra listesine bir işaret koyuyor.

Revizyon da bir taşınmadır. Sahne yeni hâline sığmak zorundadır ve her replik oraya taşınmayı hak etmelidir. Bazı replikler kolayca gider; bazılarını bırakmak, sevdiğin bir koltuğu bırakmak kadar zordur.

Geçen ders revizyonu turlara böldük ve son turda sayfa epey inceldi. Şimdi o inceltmenin mantığına yakından bakıyoruz: bir cümle hangi gerekçeyle sayfadan çıkar?

Tek fikir

Bir replik üç durumda gider: işini başka bir şey zaten görüyorsa, aynı şey başka yerde söylenmişse ya da yalnızca yazar sevdiği için duruyorsa. En zoru sonuncusudur; sevilen replik çoğu zaman iyidir, yalnızca yanlış yerdedir.

Kavram

Senaryo Akademisi diyaloğu kısaltmayı işlerken bir dizi araç sayar: geç giriş, selamlaşmayı çıkarmak, tekrarlanan bilgiyi silmek, görüntüyle anlatılabileni çıkarmak, repliğin sonunu kesmek, iki repliği birleştirmek, cevabı davranışa çevirmek, son açıklamayı kaldırmak. Bu araçların hepsi tek bir soruya dayanır: bu replik olmasa sahne ne kaybeder?

Repliğin gitmesinin birinci nedeni çift yüktür. Bir replik, sahnede halihazırda üstlenilmiş bir yükü bir daha sırtlanıyorsa, fazladır. Bir karakter gözyaşlarını silerken «Çok üzgünüm» diyorsa, gözyaşları üzüntüyü zaten taşıyor. Bir nesne masaya konduğunda bir karakter onu anlatıyorsa, nesne zaten oradadır. Bu, on dördüncü modülde gördüğümüz görüntü ile söz arasındaki ilişkinin revizyondaki karşılığıdır: aynı yükü iki şey taşımamalıdır.

İkinci neden tekrardır. Aynı bilgi sahnenin başında ve sonunda söylenmişse, biri gider. Aynı duygu iki ayrı replikte adlandırılmışsa, biri gider. Tekrar bazen bir araçtır, on üçüncü ve on sekizinci modüllerde gördüğümüz gibi; ama bilinçli bir tekrar ile fark edilmeden kalmış bir tekrar farklıdır. Revizyonda her tekrar bir kez sorgulanır: bu bilinçli mi?

Üçüncü neden en zorudur: sevgili replik. Her yazarın, yazarken gülümsediği, bir arkadaşına okuduğu, bir defterin kenarına not aldığı cümleleri vardır. Bu cümleler çoğu zaman iyidir. Ama iyi olmaları, sahnede yerlerinin olduğu anlamına gelmez. Sevgili replik çoğu zaman sahnenin ritmini keser, bir karakterin sesinden sapar ya da sahnenin vuruşunu önceden harcar. Yazar onu korumak için gerekçeler bulur; revizyon bu gerekçeleri sorgular.

Sevgili repliği kesmenin bir yolu, onu bir kenara kaydetmektir. Silmek yerine bir dosyaya taşımak, kesmeyi kolaylaştırır. Bazen o replik başka bir sahnede, başka bir karakterin ağzında yer bulur. Çoğu zaman bulmaz; ama yazar onu kaybetmediğini bilir ve sahne rahatlar.

Kesimin bir de sırası vardır. Önce çift yükler kesilir, çünkü en kolay görülenlerdir: bir nesne, bir görüntü, bir başka replik zaten orada. Sonra tekrarlar kesilir. Sevgili replik en son sorgulanır, çünkü yazar onu ancak sahnenin geri kalanı inceldikten sonra dürüstçe görebilir. Sahne kısaldıkça sevgili replik daha da göze batar; ilk okumada parlayan bir cümle, kalabalık bir sayfada saklanabilir ama sade bir sayfada yerinden fırlar.

Kesme kararının pratik bir sınavı vardır: repliği kapat ve sahneyi onsuz oku. Sahne aynı yere varıyorsa, anlam kaybolmuyorsa, ritim bozulmuyorsa, replik gider. Bir şey eksik kalıyorsa, kalır; ama belki kısalır.

Son olarak, kesmek yalnızca silmek değildir. Bazen bir replik gitmez, dönüşür: bir cevap bir davranışa, bir açıklama bir nesneye, iki replik tek bir repliğe. Senaryo Akademisi'nin saydığı araçların çoğu bu dönüşümlerdir.

Sahnede

Ocak gecesi, son seferden sonra. Dolmuş durağın önünde boş. Kerem şoför koltuğunda, Rıfat ön koltukta. Kerem'in elinde bir kâğıt.

İki sürüm

Kerem'in kâğıdının kesilmemiş hâli ile Rıfat'tan sonra kalanı.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Bir replik üç durumda gider: çift yük, tekrar, sevgili replik.
2. Çift yük: sahnede başka bir şey onun işini zaten yapıyorsa.
3. Tekrar: aynı şey başka bir yerde söylenmişse ve bu bilinçli değilse.
4. Sevgili replik iyi yazılmıştır ama yanlış yerdedir; en zor kesim odur.
5. Repliği kapat ve sahneyi onsuz oku; bir şey eksik kalmıyorsa gider.

Kendini sına

1. Rıfat'ın «Yüzük söylüyor onu» kesimi hangi nedene dayanıyor?
2. «Sen benim hayatımın ön koltuğusun» neden bir sevgili replik ve neden gidiyor?
3. «Yüzük. Bir de sen.» repliği neden sahnenin özeti?

Yanıtlar

1. Çift yüke. Yüzüğün içindeki «yedi», Burcu ona baktığında her şeyi söyleyecek. Kerem'in açıklaması aynı şeyi bir kez daha taşıyor ve nesnenin anını önceden harcıyor.
2. Kerem bu cümleyi seviyor ve cümle kötü değil. Ama Kerem'in sesinden sapıyor, çünkü Kerem benzetme kurmaz; ve sahnenin vuruşunu yüzük çıkmadan önce harcıyor. Sahne onsuz da aynı yere varıyor.
3. Çünkü bütün kesimlerden sonra Kerem'in konuşmasından geriye kalan iki şeyi adlandırıyor: bir nesne ve bir insan. Revizyonun amacı da budur: fazlayı çıkarıp asıl olanı bırakmak.

Sonraki derse köprü

Rıfat Kerem'in kâğıdından bütün cümleleri kesti; kalan sahnede birkaç kelime var. O kelimelerin her biri artık çok şey taşıyor ve her birinin nasıl söyleneceği önem kazanıyor. Bir sonraki ders kelime düzeyinde cilaya iniyor: ses uyumuna, söylenemeyen ünsüz kümelerine ve oyuncunun nefes alacağı yere.