Sahneye geç girmek

Açılış

Bir arkadaşının evine akşam yemeğine gidiyorsun. Kapıyı çalıyorsun, ayakkabılarını çıkarıyorsun, «Hoş geldin», «Hoş bulduk», «Yol nasıldı?», «Trafik vardı», «Otur, otur, çay koyayım.» Bu konuşmanın her kelimesi gerekli, çünkü iki insan bir araya geliyor ve bunun bir töreni var. Ama bir arkadaşın sana o akşamı anlatırken bu kısmı atlar. «Dün akşam Elif'teydim, mutfakta bir baktım ki…» diye başlar. Hikâye, olayın başladığı yerden başlar, kapının açıldığı yerden değil.

Senaryo da bir anlatıcıdır. Seyirci kapının çalınmasını, ayakkabıların çıkarılmasını, hal hatırı görmek istemez; neyin değiştiğini görmek ister. Bu yüzden iyi sahnelerin çoğu bir konuşmanın ortasından başlar. Seyirci içeri girdiğinde karakterler zaten konuşuyordur ve seyirci yakalamak için koşar.

Önceki modülde bir sahneyi yüzde otuz kısalttık ve ilk kesim bir selamdı. Bu modül sahnenin içindeki diyaloğa bakıyor ve o ilk kesimi bir ilkeye çeviriyor: sahneye geç girmek.

Tek fikir

Bir sahneye selamdan, hal hatırdan ve hazırlıktan sonra, konuşmanın ortasından girmek, seyirciyi doğrudan olayın içine koyar. Seyirci kaçırdığı başlangıcı kendi kurar ve bu çaba onu sahneye bağlar. Selam ancak bir şey taşıyorsa kalır.

Kavram

Gerçek konuşmaların büyük bir kısmı töreni taşır: selam, hal hatır, hava, yol, yorgunluk. Bu tören insanlar arasında gereklidir ama seyirci için çoğu zaman boştur. Bir sahneyi kapının açılmasından başlatmak, seyirciyi bu töreni karakterlerle birlikte yaşamaya zorlar; asıl mesele üçüncü, dördüncü replikte gelir ve o zamana kadar seyircinin dikkati dağılmıştır.

Geç girişin bir bedeli yoktur, çünkü seyirci boşlukları doldurmayı bilir. Bir sahne «…ve kutu hâlâ açılmamış, baba» diye başladığında, seyirci karakterlerin bir süredir konuştuğunu, konunun bir kutu olduğunu, kızın babasına bir şey sorduğunu anlar. Kaçırdığı başlangıcı kendi kurar. Bu kurma çabası bir yorgunluk değil, bir katılımdır: seyirci sahnenin içine bir adım atmış olur.

Tören diyaloğunun bir istisnası var: tören bir şey taşıdığında. Bir selam soğuksa, alınmıyorsa, fazla resmîyse, bir ilişkinin durumunu gösterir. Rıfat'ın Şükrü'nün selamını almaması, bir hal hatırın yerine geçmiş ve bir küslüğü anlatmıştı. Sevgi'nin Hacer'e önce «Hacer Hanım» deyip sonra «Hacer abla»ya geçmesi bir ilişkinin yeniden kurulmasıydı. Bu durumlarda tören diyaloğu bir olaydır ve sahnede kalır. Ölçü basit: törenin bu sahnede bir şeyi değiştirip değiştirmediğine bak. Değiştirmiyorsa kes.

Geç girişin bir başka biçimi, hazırlığı kesmektir. Bir karakter bir şey söylemeden önce zemin hazırlar: «Sana bir şey söylemem lazım», «Otur, konuşmamız gereken bir şey var», «Kızma ama». Bu hazırlık cümleleri gerçek konuşmada yaygındır, ama sahnede genellikle gereksizdir; seyirci bir şeyin geleceğini zaten hisseder. Hazırlığı kes ve doğrudan söylenecek şeye gir. Hazırlık ancak bir ertelemenin parçasıysa, itiraf dersinde gördüğümüz gibi, gerilim kuruyorsa kalır.

Geç girişin bir sınırı da var: seyircinin yönünü kaybetmesi. Konuşmanın ortasından girildiğinde seyirci en azından şunları çabucak anlamalı: kim kiminle konuşuyor, nerede, ve konu kabaca ne. Bunlar eylem satırlarıyla, ilk replikteki bir adla, bir nesneyle sağlanabilir. Geç giriş seyirciyi şaşırtmalı ama kaybettirmemeli. Bunun en ekonomik aracı ilk eylem satırıdır: tek bir ayrıntı, bir nesne ya da bir duruş, seyirciye üç sorunun üçünü de birden cevaplayabilir. İlk üç replikte seyirci hâlâ kimin konuştuğunu bilmiyorsa, giriş çok geç olmuştur.

Son olarak, geç giriş sahnenin hangi noktasından başlanacağı sorusunu da sorar. Bunun pratik bir yolu var: sahneyi baştan yaz, sonra ilk replikleri birer birer sil ve her silişte sahneyi yeniden oku. Sahne ne zaman anlaşılmaz hâle geliyorsa, bir önceki replik sahnenin doğru başlangıç noktasıdır. Çoğu zaman bu nokta, yazarın sandığından iki üç replik ileridedir.

Sahnede

Sevgi cuma akşamı geldi. Seyirci onu en son telefonda, «Cuma» derken duydu. Şimdi babasının mutfağındayız; geliş, otogar, kucaklaşma, hal hatır çoktan geride kalmış.

İki sürüm

Aynı sahnenin kapıdan başlayan hâli.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Geç giriş, sahneyi selamdan, hal hatırdan ve hazırlıktan sonra, konuşmanın ortasından başlatır.
2. Seyirci kaçırdığı başlangıcı kendi kurar ve bu çaba onu sahneye bağlar.
3. Tören diyaloğu ancak bir şey taşıyorsa kalır: alınmayan bir selam, bir hitap değişimi.
4. Hazırlık cümleleri, bir ertelemenin parçası değilse, kesilir.
5. Seyirci ilk birkaç replikte kim, nerede ve ne sorularının cevabını almalıdır; doğru başlangıç noktası, sahnenin anlaşılmaz hâle geldiği yerden bir önceki repliktir.

Kendini sına

1. Sahne neden «On dört» ile başlıyor ve bu ilk replik seyirciye neler veriyor?
2. Açılmamış bavul ne iş görüyor?
3. İlk taslakta asıl mesele neden geç geliyor?

Yanıtlar

1. Çünkü sahnenin asıl meselesi ilaç kutusu ve Sevgi'nin babasına güvenmemesi. İlk replik bir kutunun var olduğunu, Sevgi'nin onu saydığını ve bir sayı anlaşmazlığının başlayacağını aynı anda veriyor; seyirci kaçırdığı gelişi kendisi kuruyor.
2. İlk taslaktaki bütün kapı sahnesinin söylediğini tek bir ayrıntıyla söylüyor: Sevgi yeni geldi, bavulunu bile açmadı ve ilk işi kutuya bakmak oldu.
3. Çünkü sahne kapıdan başlıyor ve beş replik boyunca tören diyaloğu ilerliyor: selam, hal hatır, yol, çay. Bu repliklerin hiçbiri bu ilişkiye özgü değil; asıl mesele ancak altıncı replikte, bir hazırlık sorusundan sonra geliyor.

Sonraki derse köprü

Mutfak sahnesi bir sayı düellosuyla başladı ve Şükrü'nün «Geldin» cümlesiyle başka bir yere döndü. Her sahnede böyle bir an vardır: sahnenin yönünü değiştiren tek bir replik. Bir sonraki ders o dönüş repliğini bulmayı ve sahnenin geri kalanını ona göre düzenlemeyi inceliyor.