Bedelli bilgi

Açılış

Bir çarşıda iki tezgâhın önünden geçiyorsun. Birinin önünde «Bedava» yazıyor; kimse durmuyor, insanlar sepetteki şeylere bakmadan geçip gidiyor. Öbüründe satıcı bir şeyi elinde tutuyor, göstermiyor, fiyatını söylemiyor; önünde küçük bir kalabalık birikmiş. Bedava olanın değeri yoktur. İnsanlar bir şeyin değerini, onun için ne ödendiğinden ya da ne ödenmesi gerektiğinden anlar.

Diyalogda bilgi de böyle çalışır. Bir karakterin gönüllü olarak, hiçbir şey kaybetmeden anlattığı bilgi, seyircinin kulağından kayıp gider. Ama bir karakterin söylemek istemediği, söylerken bir şeyini kaybettiği, ya da karşısındakinin onu söyletmek için uğraştığı bilgi, seyircinin zihnine kazınır.

Önceki derste bilgiyi bir kavganın silahı yaptık. Bu ders bilgiye bir fiyat koyuyor: kim ödüyor ve ne ödüyor?

Tek fikir

Bilginin sahnedeki değeri, bedelinden gelir. Söyleyene bir şeye mal olan ya da elde etmek için uğraşılan bilgi, seyirci için bir açıklama değil bir olaydır. Bedava verilen bilgi ise sahneyi durdurur.

Kavram

Bir bilginin bedeli iki yönden gelebilir.

Söyleyenin ödediği bedel. Karakter bir bilgiyi söylediğinde bir şey kaybeder: itibarını, bir ilişkiyi, bir sırrı, kendisi hakkındaki iyi düşünceyi, bir avantajı. İtiraf bu türün en açık örneğidir, ama tek örnek değildir. Bir haberi iletmek zorunda kalan kişi de bir bedel öder; kötü bir haberi veren, o haberin taşıyıcısı olarak hatırlanır. Bir bilgiyi söylemek, karşı tarafa bir silah vermek de olabilir. Karakter bunu bildiği için direnir ve bu direniş sahnenin gerilimidir.

Elde edenin ödediği bedel. Karakter bir bilgiyi öğrenmek için uğraşır: sorar, dolanır, pazarlık eder, baskı yapar, karşılığında bir şey verir. Bilgi bir kapının arkasındadır ve karakter o kapıyı açmak için emek harcar. Bu emek, seyircinin de bilgiye ne kadar ihtiyaç duyduğunu belirler; karakter ne kadar uğraşırsa, seyirci cevabı o kadar ister.

İki bedel çoğu zaman aynı sahnede birleşir. Biri söyletmeye çalışır, öbürü söylememeye. Sahne bir pazarlığa dönüşür: kim önce yorulacak, kim önce bir şey verecek? Bilgi sonunda geldiğinde, ikisi de bir şey ödemiştir.

Pazarlığın hamleleri birbirinden farklıdır. Elde etmek isteyen önce dolaylı yaklaşır: bir söylentiden söz eder, genel bir soru sorar, bir ilke hatırlatır. İşe yaramazsa baskıyı artırır ya da bir karşılık önerir. Saklayan ise kısa cevaplar verir, konuyu değiştirir, soruyu geri döndürür. Bu hamlelerin her biri bir taktiktir ve dördüncü modülde öğrendiğimiz taktik değişimi burada da geçerlidir: bir taktik tükenince karakter başka birine geçer.

Bedelin seyirciye görünmesi gerekir. Seyirci karakterin bir şey kaybettiğini anlamalıdır; yoksa bilgi yine bedava gibi durur. Bunu göstermenin yolları: söylemeden önceki duraklama, söyledikten sonra karakterin bir eylemi, karşı tarafın değişen tavrı. Bilgi verildikten sonra ilişki aynı kalmamalıdır.

Bedelli bilgi bir şeyi daha kazandırır: güvenilirlik. Seyirci, bir karakterin istemeyerek söylediği şeye, gönüllü olarak anlattığı şeyden daha çok inanır. Bir itiraf, bir reklamdan daha inandırıcıdır. Bu yüzden hikâyenin en önemli bilgilerini, en pahalı biçimde verdirmek iyi bir kuraldır.

Son bir uyarı: bedel her zaman büyük olmak zorunda değildir. Küçük bir bilgi de küçük bir bedelle verilebilir: bir gurur kırıntısı, bir an utanma, bir alışkanlığın bozulması. Önemli olan, bilginin hiçbir şeye mal olmadan dökülmemesidir. Bir sahnedeki her bilgi için kendine sor: bunu söylemek kime ne kaybettiriyor? Cevap «hiç kimseye, hiçbir şey» ise, ya bilgiyi başka bir sahneye taşı ya da ona bir fiyat koy.

Sahnede

Kalem odasında akşamüstü. Ozan çıkmış, Meral yalnız. Bilirkişi komisyonunun listesi çıkmış ve Tuna Bey'in adı yok. Seyirci şunu biliyor: hâkim bey gitmeden önce Tuna'yı komisyona önermeyi düşünmüş, Meral'e sormuş, Meral de yalnızca dilekçelerinin zamanında geldiğini, yazısının düzgün olduğunu ve çayını şekersiz içtiğini söylemişti. Tuna bunu bilmiyor.

İki sürüm

Aynı bilginin hiçbir bedel ödenmeden verildiği hâli.

İlk taslak

Ekranda

Yaygın hatalar

Kendi sahnende

Özet

1. Bilginin sahnedeki değeri bedelinden gelir.
2. Bedel iki yönden gelir: söyleyenin kaybettiği ve elde edenin harcadığı.
3. Bilgi pazarlığında elde etmek isteyen taktik değiştirir, saklayan direnir.
4. Bedel seyirciye görünmelidir: bir duraklama, bir eylem, değişen bir ilişki.
5. İstemeyerek söylenen bilgi, gönüllü anlatılandan daha inandırıcıdır; en önemli bilgileri en pahalı biçimde verdir.

Kendini sına

1. Tuna bilgiyi elde etmek için hangi hamleleri, hangi sırayla kullanıyor?
2. Meral'in ödediği bedel sahnede nerede görünüyor?
3. İlk taslaktaki «Size bir şey itiraf etmeliyim» neden bir bedel taşımıyor?

Yanıtlar

1. Önce bir bahane, çay; sonra bir olgu, komisyon listesi; sonra bir söylenti, «diyorlar»; en sonunda bir ilke, dürüstlük. Her hamle Meral'i daha dar bir köşeye sıkıştırıyor.
2. Söylemeden önceki duraklamada, elini dosyanın üstünde tutmasında; ve söyledikten sonra Tuna'nın yarısı dolu bardağı bırakmasında. Meral bir ilişkiyi kaybediyor.
3. Çünkü bedelin adını koyuyor ama ödemiyor. Meral gönüllü konuşuyor, direnmiyor, duraklamıyor; Tuna'nın hiçbir şey yapmasına gerek kalmıyor ve bilgiden sonra hiçbir şey değişmiyor.

Sonraki derse köprü

Tuna bilgiyi zorla aldı, çünkü onu bilmeyen oydu. Bilmeyen bir karakter, bilgiyi doğal biçimde sahneye çağırmanın en eski yoludur: yeni gelen, soru soran, her şeyi merak eden biri. Bir sonraki ders bu yabancı karakterin işe yaradığı yeri ve aşırı kullanılınca bir rehbere dönüştüğü yeri inceliyor.