Üç eski yorum

Açılış sahnesi

Han imparatoru Wen, Laozi'nin kitabını çok seviyordu ve sarayındaki herkesin onu okumasını istiyordu. Ama kitapta anlayamadığı yerler vardı ve saraydaki bilginlerin hiçbiri bu yerleri ona açıklayamıyordu. Bir gün, Sarı Irmak'ın kıyısında, adını kimsenin bilmediği ve herkesin "Irmak Kıyısındaki Yaşlı" diye andığı bir münzevinin bu kitabı çok iyi bildiğini duydu. Ona bir haberci gönderip saraya gelmesini istedi.

Yaşlı adam gelmeyi reddetti: "Dao saygın, De yücedir; onlar hakkında uzaktan soru sorulmaz." Bunun üzerine imparator kendisi kalkıp ırmak kıyısına gitti. Yaşlı adamın karşısında sert bir sesle, ülkesindeki herkesin onun hükmü altında olduğunu, onu zengin de yoksul da edebileceğini hatırlattı. Yaşlı adam o anda yerden havalandı ve göğe doğru yükseldi. Yukarıdan seslendi: "Yukarıda göğe ulaşmadım, ortada insanlara bağlı değilim, aşağıda yerde durmuyorum."

İmparator karşısındakinin sıradan bir insan olmadığını anladı, kabalığından pişman oldu ve öğretilmeyi diledi. Yaşlı adam yere indi ve ona Laozi'nin kitabına yazdığı yorumu verdi. Bu hikâye, gelenekte Heshang Gong, yani "Irmak Kıyısındaki Yaşlı" adıyla bilinen yorumun nasıl ortaya çıktığını anlatır. İmparator Wen'in kişisel adının Liu Heng olduğunu, bu adın da metinden bir sözcüğü sildiğini hatırlarsan, hikâyenin ironisi daha da derinleşir. Hikâye yorumun bazı baskılarının başındaki bir önsözde anlatılır ve önsöz, simyacı Ge Hong'un büyük amcası Ge Xuan'a atfedilir. Yani yorumun kökeni de, Laozi'nin kendi kökeni gibi, bir efsaneyle anlatılmıştır.

Bu derste ne olacak

İlk olarak bir yorumun ne iş gördüğünü ve neden metnin kendisi kadar önemli olabileceğini konuşacağız. Ardından Daodejing'in günümüze ulaşan en eski üç yorumunu tanıyacağız: Heshang Gong'un, Wang Bi'nin ve Göksel Üstatlara bağlanan Xiang'er'in yorumu. Sonra bu üç yorumu aynı dize üzerinde yan yana koyacağız: altıncı bölümün "vadi ruhu ölmez" diye başlayan dizesi. Üç yorumcunun aynı karakteri nasıl üç farklı sözcük gibi okuduğunu göreceğiz. Ders bittiğinde bir yorumun metne nasıl bir yön verdiğini ve aynı metnin aynı çağda nasıl bambaşka kitaplara dönüşebildiğini görebileceksin.

Sıfır noktası

Aynı şiiri üç farklı insanın okuduğunu düşün: bir hekim, bir filozof ve bir din adamı. Şiirde "nefes" geçtiğinde hekim ciğerleri, filozof canlılığın ilkesini, din adamı ise Tanrı'nın üflediği ruhu düşünür. Üçü de şiiri yanlış okumuyor; her biri onu kendi dünyasının sorularıyla okuyor. Şiir de bu üç okumaya kapısını açık tutacak kadar kısa ve yoğun.

Daodejing tam böyle bir metin. Kısa, imgelerle dolu ve çoğu zaman öznesiz. Bu yüzden onu okuyan her gelenek, kendi sorularını metne taşır ve metin her birine cevap verir. Yorum, bu taşıma işinin yazıya geçmiş hâlidir. Bir yorum okumak, bir metnin değil, bir okurun dünyasına girmek demektir.

Mekanizma

Heshang Gong: devlet ve beden

Heshang Gong yorumu, metni cümle cümle açıklayan ve Han döneminde yaygın olan bir yöntemle yazılmıştır. Önceki derste, bölüm başlıklarının bu yorumdan geldiğini görmüştük. Efsane yorumu İmparator Wen'in dönemine, yani milattan önce ikinci yüzyıla yerleştirir. Ama araştırmacılar yorumun dilinden ve fikirlerinden yola çıkarak onu çok daha sonraya, Han'ın son dönemine ya da sonrasına tarihler.

Yorumun en belirgin özelliği, iki düzeyi sürekli birbirine bağlamasıdır: devleti yönetmek ve bedeni korumak. Heshang Gong'a göre iyi bir hükümdar ülkesini nasıl düzene sokarsa, iyi bir insan da bedenini öyle düzene sokar. Arzuları azaltmak, nefesi korumak ve iç organlarda yaşadığına inanılan ruhları beslemek, uzun ömrün yolu olarak sunulur. Metin bir yönetim kitabı ve bir sağlık kitabı olarak aynı anda okunur.

Wang Bi: yokluğun düşüncesi

Wang Bi, Xiang'er'den kısa bir süre sonra yorumunu yazdı; yirmi üç yaşında öldüğünde bu yorum çoktan tamamlanmıştı. Onun okuması, "gizemli öğreti" anlamına gelen xuanxue adlı düşünce akımının temel eserlerinden biri oldu. Wang Bi metinde ne bedenle ilgili talimatlar ne de bir tanrı arar. Onun sorusu şudur: bütün şeylerin kökü nedir?

Cevabı "yokluk"tur. Wang Bi'ye göre her şey var olandır, ama var olanların hepsi kendilerinden önce gelen ve hiçbir biçimi olmayan bir kökten çıkar. Kök ile dallar arasındaki bu ilişki, onun bütün yorumunu taşır. Metin bir varlık ve dil felsefesi olarak okunur.

Xiang'er: buyruk ve yaşam özü

Xiang'er yorumunu, Dunhuang mağarasından çıkan el yazmasıyla tanımıştık. Göksel Üstatlar hareketine bağlanan bu yorum, metni bir din topluluğunun yaşam kurallarına çevirir. Laozi'nin Dao'su kişileşir, kurallar koyar ve onlara uyanı ödüllendirir. Yorum özellikle "jing"in, yani bedendeki yaşam özünün korunmasına önem verir; bu özün harcanmasını ömrü kısaltan bir şey olarak görür. Metin bir yaşam ve arınma rehberi olarak okunur.

Kaynaklardan okuma

Üç yorumu karşılaştırmak için aynı dizeyi seçmek gerekiyor ve bu seçim göründüğünden zor. Xiang'er yorumunun elimizdeki parçası, bugünkü metnin yalnızca üçüncü bölümünün ortasından otuz yedinci bölümüne kadarını kapsıyor. Öteki iki yorum ise metnin tamamını kapsıyor. Üç okuru aynı masaya oturtabilmek için dizeyi bu dar aralıktan almak zorundayız. Eldeki tanıkların sınırı, sorabileceğimiz soruların da sınırını çiziyor; bu, metin tarihinde sık karşılaşılan bir durumdur.

Bu aralıktan seçtiğimiz dize, altıncı bölümün başı. Bugünkü metinde dize şöyledir: "Vadi ruhu ölmez; buna gizemli dişi denir." Dize kısa, imgeli ve öznesiz; üç farklı okurun her birine kendi dünyasını taşıyacak yer bırakıyor.

Birinci okur

"Vadi", beslemek demektir. İnsan ruhlarını besleyebilirse ölmez. "Gizemli", göktür; insanda burundur. "Dişi", yerdir; insanda ağızdır.

Heshang Gong burada karakteri sözlük anlamıyla değil, sesi ve anlamı yakın başka bir sözcükle açıklıyor: vadi, "beslemek"tir. Dize birden bir sağlık öğüdüne dönüşüyor. Gizemli dişi de soyut bir ilke olmaktan çıkıyor; burun ve ağız, yani nefesin girip çıktığı iki kapı oluyor. Gök ile yer, bedenin yüzünde buluşuyor.

İkinci okur

Vadi ruhu, vadinin ortasındaki boşluktur. Biçimi ve gölgesi yoktur, hiçbir şeye karşı koymaz, aşağıda durur ve kımıldamaz, durgunluğu korur ve tükenmez.

Wang Bi vadiyi gerçek bir vadi olarak alır, ama dikkatini vadinin kendisine değil, ortasındaki boşluğa çevirir. Boşluk, her şeyi alabilen ve hiçbir biçime bağlı olmayan şeydir. Bu, onun yokluk düşüncesinin küçük bir resmi. Dize, kökün biçimsiz ve tükenmez olduğunu anlatan bir felsefe cümlesi oluyor.

Üçüncü okur

"Vadi", arzudur. Öz birikip ruh olur; ruhun ölmemesini istiyorsan, özünü toplayıp kendini korumalısın. "Dişi", yerdir; yapısı dingindir. Özünü korumak isteyen, gönlünü yer gibi, bir kadın gibi dingin tutmalı ve öne atılmamalıdır.

Xiang'er de karakteri başka bir sözcükle okuyor, ama Heshang Gong'dan farklı bir sözcükle: vadi, "arzu"dur. Dize bir arzu disiplini öğüdüne dönüşüyor. Ruhun ölümsüzlüğü, yaşam özünün harcanmamasına bağlanıyor. Gizemli dişi ise dinginliğin ve geri durmanın örneği oluyor.

Usta katmanı

Bu karşılaştırmanın en çarpıcı yanı, üç yorumcunun aynı karakteri üç farklı sözcük gibi okuması: beslemek, boşluk ve arzu. Çeviri üzerine konuştuğumuz derste gördüğün gibi, bir karakter yazıldığı biçimin yanında sesiyle ve bağlamıyla da okunur. Yorumcular bu esnekliği bilerek kullanır. Karakteri kendi sorularına cevap verecek bir sözcüğe bağlarlar ve dize o yöne döner.

Buradan iki sonuç çıkıyor. Birincisi, "Laozi aslında ne demek istedi?" sorusu, bu üç yorumdan hiçbirinin tek başına cevaplayamayacağı bir soru. Her biri metnin bir imkânını gerçekleştiriyor. İkincisi, bugün okuduğun bir çeviri de büyük olasılıkla bu yorumlardan birinin izini taşıyor; çoğu zaman Wang Bi'ninkini, çünkü çevirilerin temel aldığı baskı onun adıyla aktarılıyor. Bir çeviride "vadi ruhu"nu boşluk olarak okuyorsan, Wang Bi'nin gözlüğünü takmış olabilirsin.

Üç yorum aynı zamanda önceki derslerde gördüğümüz bir şeyi de doğruluyor: felsefe ile din arasında keskin bir çizgi yok. Aynı yüzyılın içinde, aynı metnin bir okuru onu yönetim ve sağlık kitabı, ikincisi varlık felsefesi, üçüncüsü bir topluluğun yaşam kuralı olarak okudu.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Bir yorum, bir metne eşlik eden ve okura onu nasıl okuyacağını öğreten bir yazıdır; klasik Çin geleneğinde metnin hangi baskısının aktarıldığını da belirler.
2. Heshang Gong yorumu metni devlet yönetimi ve beden korunması olarak birlikte okur; efsane onu İmparator Wen'e bağlar, araştırmacılar çok daha sonraya tarihler.
3. Wang Bi metni xuanxue akımı içinde bir varlık felsefesi olarak okur; her şeyin kökünü yoklukta bulur.
4. Xiang'er metni Göksel Üstatların yaşam kurallarına çevirir ve yaşam özünün korunmasını öğütler.
5. Altıncı bölümde üç yorumcu aynı karakteri beslemek, boşluk ve arzu olarak okur; yorum metne yön veren bir karardır.

Bir metnin kaç okuru varsa, o kadar kitabı vardır.

Sonraki derse köprü

Xiang'er yorumunda Dao kişileşiyor ve buyruklar veriyordu; Heshang Gong efsanesinde de Laozi'nin kitabını bilen yaşlı münzevi göğe yükseliyordu. Bu iki iz, aynı yöne işaret ediyor: Laozi'nin kendisinin bir insandan bir tanrıya dönüşmesine. Sonraki derste bu dönüşümü izleyeceksin: Laozi'nin Taishang Laojun, yani "Yüce Yaşlı Efendi" adıyla tapınılan bir tanrıya nasıl dönüştüğünü, onun yüzyıllar boyunca farklı biçimlerde yeryüzüne indiğini anlatan metinleri ve Tang hanedanının onu neden kendi atası saydığını.