Mawangdui ipek el yazmaları

Açılış sahnesi

1973'ün sonunda, Hunan eyaletinin başkenti Changsha'nın doğusundaki Mawangdui'de, arkeologlar Han döneminden kalma bir aile mezarlığının üçüncü mezarını açıyordu. Bir yıl önce aynı mezarlığın birinci mezarından, iki bin yılı aşkın bir süre sonra bile neredeyse bozulmamış bir kadın bedeni çıkmış ve bütün dünyada haber olmuştu. Üçüncü mezar daha az gösterişliydi, ama içinde çok daha sessiz bir hazine vardı: ipeğe yazılmış kitaplar.

Mezar milattan önce 168 yılında mühürlenmişti. İçindeki ipek kitaplar tıp, astronomi, savaş sanatı ve haritacılık gibi pek çok alanı kapsıyordu. Uzmanlar bu kitapların arasında Daodejing'in iki ayrı kopyasını buldu. Ama ipekleri açıp okumaya başladıklarında tuhaf bir şey fark ettiler. Metin, herkesin ezbere bildiği o ünlü dizeyle, Dao'nun söylenemezliğiyle açılmıyordu.

İlk satır şöyleydi: "Yüce De, De'ye tutunmaz; bu yüzden De'si vardır." Bu, bugünkü metnin otuz sekizinci bölümünün başıydı. İki kopyada da kitabın iki büyük kısmı yer değiştirmişti: De önde, Dao arkada duruyordu. Bu iki kopya, iki bin yıldır "Dao ve De'nin Kitabı" diye okunan eserin, en azından bir dönem ve bir yerde, "De ve Dao'nun Kitabı" olduğunu gösteriyordu.

Bu derste ne olacak

İlk olarak mezarı ve iki kopyayı tanıyacağız, ikisinin neden farklı yazı türleriyle yazıldığını göreceğiz. Ardından bu kopyaların nasıl tarihlendiğine bakacağız. Burada ilginç bir ipucu kullanılıyor: hükümdarların adlarını yazmaktan kaçınma geleneği. Sonra iki yarının ters sırasının ne anlama gelebileceğini konuşacağız. En sonda ipek kopyalarla bugünkü metin arasındaki küçük ama anlamlı farklara, özellikle tek bir sözcüğün bir imparatorun adı yüzünden metinden silinmesine bakacağız. Ders bittiğinde bir metnin aktarım sırasında nasıl değiştiğini somut örneklerle görebileceksin.

Sıfır noktası

Eski bir plak düşün. İki yüzü var: A yüzü ve B yüzü. Yıllarca A yüzüyle başlayarak dinlediğin bir albümün, ilk basımında aslında B yüzüyle başladığını öğrendiğini hayal et. Şarkılar aynı, ama hangisiyle başladığın dinleme deneyimini değiştirir; açılış şarkısı albümün tonunu belirler.

Daodejing için de durum benzer. Bugünkü metin Dao'nun dile gelmezliği üzerine bir dizeyle, yani dilin sınırları ve evrenin kaynağı üzerine soyut bir düşünceyle açılıyor. İpek kopyalar ise "Yüce De, De'ye tutunmaz" diye, yani erdemin ve doğru eylemin doğası üzerine bir düşünceyle açılıyor. İlki okuru metafiziğe, ikincisi etiğe ve yönetime çağırıyor.

Mekanizma

İki kopya, iki yazı

Mawangdui'deki iki Daodejing kopyası, araştırmacılar tarafından A ve B diye adlandırılır. A kopyası, eski mühür yazısına yakın, daha eski bir karakter biçimiyle yazılmıştır. B kopyası ise Han döneminde yaygınlaşan, daha düz ve köşeli kâtip yazısıyla yazılmıştır. Yazı biçimi tek başına kesin bir tarih vermez, ama A'nın B'den önce kopyalandığını düşündürür.

Daha güçlü ipucu ad yasağından gelir. Han hanedanının kurucusunun adı Liu Bang'dı. "Bang" karakteri aynı zamanda "devlet, ülke" anlamına gelir ve Daodejing'de birkaç kez geçer. A kopyası bu karakteri olduğu gibi kullanır; bu, A'nın büyük olasılıkla Han hanedanı kurulmadan, ya da ad yasağı yerleşmeden önce yazıldığını gösterir. B kopyası ise "bang" karakterini her yerde aynı anlama gelen "guo" ile değiştirir. Demek ki B, Liu Bang tahta çıktıktan sonra kopyalanmıştır. Ama B, sonraki imparatorların adlarını taşıyan karakterleri değiştirmez; bu da onu Han'ın ilk on yıllarına yerleştirir.

Bir imparatorun adı, bir felsefe sözcüğü

Mezarın mühürlendiği yıllarda tahtta İmparator Wen oturuyordu ve onun kişisel adı Liu Heng'di. "Heng" karakteri "sürekli, değişmeyen, kalıcı" anlamına gelir ve Daodejing'in en önemli sözcüklerinden biridir. İpek kopyaların ikisi de bu karakteri kullanır. Ama sonraki baskılarda, bu karakterin geçtiği yerler "chang" ile değiştirilmiştir. "Chang" da "sürekli, olağan" anlamına gelir, ama anlam alanı tam olarak aynı değildir.

Bu değişiklik metnin en ünlü dizesini de etkiler. Bugünkü metinde ilk dize "değişmeyen Dao" için "chang" sözcüğünü kullanır. İpek kopyalarda aynı yerde "heng" vardır. İki bin yıldır okunan ve üzerine sayısız yorum yazılan bir sözcük, bir imparatorun adına saygıdan değişmiş olabilir.

Buradan çıkan ders, ipek kopyalardan daha geniştir. Bugün "alınmış metin" dediğimiz standart Daodejing, Laozi'nin elinden doğrudan bize ulaşmış saf bir metin değildir; Han sarayının yazıcılarından geçmiş, onların saygı kurallarını, düzeltmelerini ve tercihlerini taşıyan bir katmandır. Kaynak kutularında "alınmış metin" diye yazdığımızda, aslında bu katmanı kastediyoruz. Bu, onun değersiz olduğu anlamına gelmez; yüzyıllar boyunca okunan, yorumlanan ve sevilen metin odur. Ama onu okurken, her sözcüğün arkasında başka bir yazıcının elinin de durabileceğini akılda tutmak gerekir.

Kaynaklardan okuma

İlk satır

"Yüce De, De'ye tutunmaz; bu yüzden De'si vardır. Aşağı De, De'yi bırakmaz; bu yüzden De'si yoktur."

Bu dize, ipek kopyaların açılış cümlesi. Bölümün devamı, De'den insanseverliğe, insanseverlikten doğruluğa, doğruluktan törene doğru inen bir düşüşü anlatır ve töreni, sadakatle güvenin zayıfladığı ve düzensizliğin baş gösterdiği nokta olarak niteler. Önceki derslerde, Konfüçyüsçü Liji'nin Lao Dan'ı bir tören ustası olarak gösterdiğini görmüştük; ipek kopyalar ise metni tam da törene yönelik bu eleştiriyle açıyor. Kitabı bu bölümle açmak, onu bir yönetim ve erdem kitabı olarak sunmak demek.

Bir edat, bir okuma

"Söylenebilen Dao, sürekli Dao değildir. Adlandırılabilen ad, sürekli ad değildir. Adsız, on bin şeyin başlangıcıdır; adı olan, on bin şeyin anasıdır."

İpek kopyalarda bu dizelerin sonunda, cümleyi kapatan "ye" edatı bulunur. Bugünkü metinde bu edat yoktur. Klasik Çince üzerine ilk dersimizde, aynı dizenin virgülün yerine göre iki farklı biçimde okunabildiğini görmüştük: "adsız olan başlangıçtır" ya da "yokluk, başlangıcın adıdır." Bazı araştırmacılar, ipek kopyalardaki edatın cümlenin yapısını sabitlediğini ve birinci okumayı desteklediğini savunur. Rozetteki D harfi, bu çıkarımın hâlâ tartışmalı olduğunu söylüyor. Ayrıca ipek kopyalarda iki satır da "on bin şey" der; bugünkü metinde ise birincisi "gök ve yer"dir.

Küçük ülke, az halk

A kopyası bölümü "küçük bang, az halk" diye açar. B kopyası aynı yerde "küçük guo, az halk" der. Bugünkü metin de B'yi izleyerek "guo" kullanır.

İki kopya arasındaki bu tek karakterlik fark, tarihleme kanıtının en somut örneği. Aynı anlam, aynı cümle, ama farklı bir karakter; ve bu fark, bir yazıcının hangi hükümdar döneminde kalemi eline aldığını ele veriyor. Rozetteki H1, ad yasağına dayanan bu tarihlemenin birden çok bağımsız kanıtla desteklendiğini gösteriyor.

Aynı yöntemin bir sınırı da var. Guodian levhalarında bu ipucu işe yaramaz, çünkü onlar Han hanedanı kurulmadan önce, Chu yazısıyla yazılmıştı; hiçbir Han hükümdarının adı onları etkilemez. Guodian'ın tarihi bu yüzden metnin içinden değil, mezarın kendisinden, yani gömüldüğü bağlamdan gelir. Mawangdui ise iki tarihleme yolunu birleştirme imkânı veriyor: mezarın mühürlendiği yıl bir üst sınır koyuyor, kopyaların içindeki ad yasakları da bu sınırın altında her birinin ne zaman yazıldığını daraltıyor. İki farklı kanıt türünün aynı sonuca işaret etmesi, tarihlemeyi güçlü kılan şey.

Usta katmanı

Guodian ve Mawangdui'yi yan yana koyduğunda, metnin tarihinde bir çizgi belirir. Milattan önce 300 civarında, Chu bölgesinde bir öğretmen, bugünkü metnin otuz bir bölümüne karşılık gelen sözleri, farklı sıralarla, üç ayrı demette tutuyordu. Yaklaşık yüz yıl sonra, Han hanedanının ilk on yıllarında, metin neredeyse bugünkü uzunluğuna ulaşmıştı ve iki büyük yarıya bölünmüştü. Ama bu yarıların sırası henüz bugünkü gibi değildi ve birkaç bölümün yeri de farklıydı.

Bu çizgi, metnin "doğduğu" bir an olmadığını, yüzyıllar içinde biçimlendiğini düşündürüyor. İpek kopyaların De ile başlaması, belki de metnin bir dönem bir yönetim kitabı olarak okunduğunu gösteriyor. Mawangdui'den çıkan öteki metinler arasında, Sarı İmparator'a bağlanan ve siyaset ile kozmolojiyi birleştiren yazılar da var. Bu yazılar, Han başında güçlü olan ve Laozi'yi bir yönetim düşünürü olarak okuyan Huang-Lao akımına ışık tutuyor; onu ileriki bir seviyede ayrıntılı olarak göreceğiz.

Amerikalı sinolog Robert Henricks, ipek kopyalara dayanan çevirisine bu yüzden "Te-Tao Ching" adını verdi; yani "De ve Dao'nun Kitabı". Başlığı çevirmek bile, hangi tanığı esas aldığına dair bir karardır.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Mawangdui'nin üçüncü mezarı milattan önce 168'de mühürlendi ve içinden Daodejing'in ipeğe yazılmış iki kopyası çıktı.
2. İki kopyada da metnin iki yarısı ters sıradadır: önce De, sonra Dao; kitap otuz sekizinci bölümle, erdem ve tören üzerine bir düşünceyle açılır.
3. Ad yasağı tarihlemenin anahtarıdır: A kopyası Han kurucusu Liu Bang'ın adındaki "bang" karakterini kullanır, B kopyası onu "guo" ile değiştirir.
4. İmparator Wen'in adı Liu Heng olduğu için, ipek kopyalardaki "heng" sözcüğü sonraki baskılarda "chang" ile değiştirildi; metnin en ünlü dizesi bile bu değişiklikten etkilendi.
5. Guodian ve Mawangdui birlikte, Daodejing'in tek bir anda yazılmadığını, yüzyıllar içinde biçimlendiğini gösteriyor.

Bir imparatorun adı bile, iki bin yıllık bir metnin sözcüklerini değiştirebilir.

Sonraki derse köprü

Kitapçıdan alacağın her Daodejing çevirisinin seksen bir bölümü var ve bölümler hep aynı sırayla diziliyor. Ama ne Guodian'da ne de Mawangdui'de bugünkü numaralı seksen bir bölüm bulunuyor. Peki bu bölünme nereden geldi, kim yaptı ve neden tam seksen bir? Sonraki derste bugün "standart" kabul edilen metnin nasıl oluştuğunu, bölüm bölünmesinin kökenini ve onlarca farklı baskı arasından hangisinin neden "alınmış metin" sayıldığını göreceksin.