Guodian bambu levhaları

Açılış sahnesi

1993 yılının sonbaharında, Çin'in Hubei eyaletindeki Jingmen kentine bağlı Guodian köyünde, arkeologlar bir mezara aceleyle girmek zorunda kaldı. Mezar soyguncuları onlardan önce davranmış, eski Chu devletinin başkentine yalnızca birkaç kilometre uzaklıktaki bu mezarı açmıştı. Kazı ekibi içeri girdiğinde mezarın içi suyla dolmuştu. Suyun yüzeyinde, iki bin üç yüz yıllık bambu şeritleri yüzüyordu.

Toplanan şeritlerin sayısı sekiz yüzü buldu. Üzerlerinde Chu yazısıyla, yani o bölgenin eski karakter biçimiyle yazılmış metinler vardı. Uzmanlar levhaları temizleyip okumaya başladığında, yetmiş bir levhanın tanıdık bir metne ait olduğunu fark ettiler. Okudukları cümleler Daodejing'den geliyordu.

Bu, metnin o güne kadar bilinen en eski tanığıydı. Yine de eksiksiz bir kopya olmaktan çok uzaktı. Levhalar seksen bir bölümlük bugünkü metnin yalnızca otuz bir bölümüne karşılık geliyordu, bölümler bugünkü sıradan çok farklı bir sırayla diziliydi ve bazı ünlü dizeler ya hiç yoktu ya da başka türlü yazılmıştı. Toprağın altından çıkan bu metin, bir soruyu bütün açıklığıyla masaya koydu: Daodejing o tarihte bir kitap mıydı, yoksa henüz oluşmakta olan bir söz derlemesi mi?

Bu derste ne olacak

İlk olarak mezarın kendisine bakacağız: nerede, ne zaman ve kimin için yapıldığına. Ardından levhaların nasıl bir düzen içinde bulunduğunu göreceğiz, yani üç ayrı demeti, farklı yazı ellerini ve bugünkü metinle sıra farklarını. Sonra bu kısmi metinde neyin olmadığına odaklanacağız; çünkü bazen eksik olan, bulunandan daha çok şey söyler. En sonda araştırmacıların bu buluntuyu iki farklı biçimde nasıl okuduklarını karşılaştıracağız. Ders bittiğinde bir el yazmasının bir metnin tarihi hakkında neyi kanıtlayıp neyi kanıtlayamadığını görebileceksin.

Sıfır noktası

Bir fotoğraf albümünü düşün. Albümün yalnızca ilk otuz sayfası elinde ve sayfaların sırası karışmış. Bundan iki farklı sonuç çıkarabilirsin. Belki albüm aslında yüz sayfaydı ve geri kalanı kayboldu. Belki de o zaman albüm henüz yalnızca otuz sayfaydı ve öteki fotoğraflar daha sonra eklendi. Elindeki sayfalar iki durumda da aynı görünür; farkı anlamak için başka ipuçları gerekir.

Guodian levhaları tam olarak böyle bir albüm. İçlerinde ne olduğunu kesin olarak biliyoruz; ama neyin eksik olduğunu nasıl yorumlayacağımız tartışma konusu. Mezar soyguncularının da işin içinde olması bu tartışmayı daha da zorlaştırıyor: bazı levhalar belki de yağmalandı.

Mekanizma

Mezar ve sahibi

Mezar yaklaşık milattan önce 300 yılına tarihleniyor. Tarihleme önemli bir siyasi olaya dayanıyor: Qin devleti, bu bölgedeki Chu başkentini milattan önce 278'de ele geçirdi ve bu tarihten sonra burada böyle bir Chu soylusunun gömülmesi beklenmiyor. Araştırmacıların çoğuna göre mezarın sahibi, Chu veliahtının hocası olan yaşlı bir bilgindi. Yani bu metinler bir kütüphaneden değil, bir öğretmenin kişisel kitaplığından geliyordu.

Bu ayrıntı küçük değil. Bir öğretmenin seçtiği, kopyalattığı ya da kendi derslerinde kullandığı metinler, o çağda bir metnin "tamamı" değil, bir kullanıcının ihtiyaç duyduğu kısmı olabilir. Guodian'daki öteki metinlerin çoğunun Konfüçyüsçü çevrelere ait olması da dikkat çekici: Laozi levhaları, Konfüçyüsçü metinlerle aynı mezarda, yan yana gömülmüştü.

Üç demet, farklı eller

Levhaları inceleyen uzmanlar fiziksel kanıtlara dayanarak onları üç ayrı demete ayırdı. Levhaların fiziksel özellikleri birbirinden ayrılıyordu, yazılar da aynı elden çıkmamıştı. Her demetin içinde, birbirine bağlı küçük gruplar halinde bölümler sıralanıyordu, ama bu grupların demet içindeki asıl sırası bilinmiyor.

Bölümlerin sırası bugünkü metinden tamamen farklı. Örneğin en uzun demet, bugünkü metnin on dokuzuncu bölümüne karşılık gelen bir pasajla başlıyor, onu altmış altıncı ve kırk altıncı bölümlerin parçaları izliyor. Bir başka ayrıntı daha var: bugünkü altmış dördüncü bölümün ikinci yarısı, iki ayrı demette, iki kez geçiyor. Aynı pasajın iki ayrı demette yazılı olması, bu demetlerin tek bir kitabın parçaları değil, birbirinden bağımsız derlemeler olabileceğini düşündürüyor.

Kitabın sınırı

Üçüncü demetin içinde bir sürpriz daha vardı. Laozi pasajlarıyla aynı demete bağlanmış, bugünkü Daodejing'de hiç bulunmayan kısa bir metin çıktı. Araştırmacılar ona ilk cümlesinden yola çıkarak "Büyük Bir suyu doğurur" adını verdi. Metin, evrenin nasıl oluştuğunu anlatan bir kozmogoni: Büyük Bir önce suyu doğurur, su ona geri döner ve onunla birlikte göğü oluşturur, gök de geri dönüp yeri oluşturur.

Bu metin daha önce hiçbir kaynakta bilinmiyordu. Onun Laozi pasajlarıyla aynı demette durması, o tarihte "Laozi kitabı" ile ona yakın başka metinler arasındaki sınırın bugünkü kadar keskin olmadığını düşündürüyor. Bir öğretmen, ilgili gördüğü metinleri aynı ipe dizmişti. Hangi sözlerin "Laozi'ye ait" sayılacağı sorusu, belki de henüz kesin bir cevaba kavuşmamıştı.

Kaynaklardan okuma

Bir bölüm, iki yüz

Bugünkü metinde: "Bilgeliği kes, bilgiyi bırak; halk yüz kat yarar görür. İnsanseverliği kes, doğruluğu bırak; halk yeniden evlat sevgisine ve şefkate döner." Guodian'da: "Bilgiyi kes, tartışmayı bırak; halk yüz kat yarar görür. Yapmacıklığı kes, hileyi bırak; halk yeniden evlat sevgisine ve şefkate döner."

İki metni yan yana koyduğunda farkı hemen görürsün. Bugünkü metin, Konfüçyüsçülüğün iki temel erdemini, insanseverliği ve doğruluğu açıkça hedef alıyor. Guodian ise bu iki sözcüğü hiç anmıyor; eleştirisi yapmacıklığa ve hileye yönelik. Üstelik bu metin, Konfüçyüsçü metinlerle aynı mezarda bulundu. Bu fark, Laozi ile Konfüçyüs arasındaki sert karşıtlığın metne baştan beri ait olmadığını, aktarım sürecinde, belki iki okul arasındaki rekabet keskinleştikçe eklendiğini düşündürüyor.

Eksik olanlar

Guodian levhalarında, bugünkü metinde ve Mawangdui kopyalarında bulunan bazı fikirler yok. Konfüçyüsçü değerlere yönelik saldırılar, davranış idealinin suya ya da dişil olana benzetilmesi, "Bir"e yapılan göndermeler ve bazı sert siyasi ifadeler eksik. Ayrıca bugünkü metnin son on beş bölümünün, altmış yedinciden seksen birinciye kadar olanların, hiçbir karşılığı yok.

Bu liste şaşırtıcı. Daodejing'in en çok sevilen imgelerinden biri, "en yüce iyilik su gibidir" diyen sekizinci bölüm, Guodian'da yok. Önceki derslerde gördüğümüz "Bir" kavramı da yok. Bu, bu imgelerin sonradan eklendiğini mi gösteriyor, yoksa yalnızca bu öğretmenin seçmediği ya da soyguncuların götürdüğü kısımlarda mı kaldıklarını? Rozet bu yüzden H2: eksikliğin kendisi kesin, yorumu tartışmalı.

İkinci bir tanık

Yasacı düşünür Han Feizi'ye bağlanan kitabın bu iki bölümü, Daodejing'den alıntılar yaparak onları yorumlar. Bu yorumlar da bugünkü metnin altmış sekizinci ile seksen birinci bölümleri arasındaki kısmına hiç değinmez.

Bu tesadüf olmayabilir. Kirkland'ın işaret ettiği gibi, Han Feizi'nin yorumcuları da bugünkü metnin son bölümlerini içermeyen bir Laozi okuyor olabilir. İki ayrı kaynak aynı boşluğu gösterdiğinde, soyguncuların yalnızca o bölümleri götürdüğünü varsaymak zorlaşıyor. Ama bu da kesin bir kanıt değil; D harfi bu yüzden kutuda duruyor.

Usta katmanı

Araştırmacılar Guodian levhalarını iki ana biçimde okuyor. Birinci okumaya göre levhalar bir "ilk metin"dir: Daodejing milattan önce dördüncü yüzyılın sonunda henüz bu kadar küçüktü ve sonraki yüzyılda başka malzemeler eklenerek bugünkü biçimine ulaştı. İkinci okumaya göre levhalar daha büyük, zaten var olan bir metinden yapılmış seçmelerdir: tam metin daha eskiye, belki dördüncü yüzyılın içine uzanıyordu ve bu öğretmen yalnızca işine yarayan kısımları kopyalattı.

Kirkland bu iki okumadan birini seçmek için ikna edici bir kanıt bulunmadığını açıkça söylüyor. Ama bir gözlem ekliyor: en uzun demetteki bölümler, "on bin şeyi" yönetmenin yollarını anlatan oldukça tutarlı bir program gibi okunuyor. Bu, bir prense yönetmeyi öğreten bir hocanın ders malzemesi olabilir. Demetin son pasajında, başka hiçbir kopyada bulunmayan bir satır var ve Kirkland onu "İşlere Yaklaşmanın Buyrukları" diye çeviriyor; bir başlık olarak sunulmamış ama demetin içeriğini güzelce özetliyor.

Hangi okumayı seçersen seç, Guodian bir şeyi kesin olarak gösteriyor: milattan önce 300 civarında Laozi'ye bağlanan sözler dolaşımdaydı, Chu bölgesinde bir öğretmen tarafından okunuyordu ve bugünkü metinle aynı değildi. İlk dersten beri gördüğün "tek yazar, tek oturuş" anlatısı bu kanıtla çok zor bağdaşıyor.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Guodian levhaları 1993'te Hubei'de, soyguncuların daha önce girdiği ve suyla dolmuş bir mezarda bulundu; mezar yaklaşık milattan önce 300 yılına tarihleniyor ve bir veliahdın hocasına ait görünüyor.
2. Daodejing'e karşılık gelen yetmiş bir levha üç ayrı demete, farklı yazı ellerine aittir ve bugünkü metnin yalnızca otuz bir bölümüne karşılık gelir.
3. Bölümlerin sırası bugünkü metinden tamamen farklıdır ve altmış dördüncü bölümün bir kısmı iki ayrı demette tekrarlanır.
4. On dokuzuncu bölümün Guodian karşılığı Konfüçyüsçü erdemleri hedef almaz; su ve dişillik imgeleri, "Bir" kavramı ve son on beş bölüm de levhalarda yoktur.
5. Levhaların bir ilk metin mi yoksa daha büyük bir metinden seçme mi olduğu kesin değildir; ama "tek yazar, tek oturuş" anlatısıyla bağdaşmazlar.

Toprağın altından çıkan metin bir cevap değil, daha iyi sorulmuş bir sorudur.

Sonraki derse köprü

Guodian'dan yirmi yıl önce, 1973'te, yine Çin'in güneyinde, Hunan eyaletinde başka bir mezar açılmıştı. O mezardan Daodejing'in ipeğe yazılmış iki ayrı kopyası çıktı ve bu kopyalar bambu levhalardan farklı olarak metnin neredeyse tamamını içeriyordu. Ama onlar da bir sürpriz taşıyordu: metnin iki yarısı bugünkü sıranın tersine dizilmişti. Sonraki derste bu ipek kopyaları tanıyacak, iki yarının sırasının neden önemli olduğunu ve bugünkü metinle aralarındaki küçük ama anlamlı farkları göreceksin.