Sima Qian'ın biyografisi

Açılış sahnesi

Genç Konfüçyüs, Zhou hanedanının başkentine törenler hakkında soru sormaya gelmişti. Karşısında sarayın arşivlerini yöneten yaşlı bir adam vardı. Konfüçyüs eski bilgelerden, onların koyduğu kurallardan söz etmeye başladı. Yaşlı adam onu kesti: "Sözünü ettiğin insanların kemikleri çoktan çürüdü; geriye yalnız sözleri kaldı."

Sonra bir öğüt verdi. İyi bir tüccarın malını derinde saklayıp dükkânını boş gösterdiğini, erdemi büyük bir insanın da dışarıdan sıradan, hatta biraz saf göründüğünü söyledi. "Kibrini ve arzularının çokluğunu bırak," dedi, "gösterişini ve aşırı hırsını da. Bunların hiçbiri sana yaramaz."

Konfüçyüs oradan ayrılınca öğrencilerine şöyle dedi: "Kuşun uçabildiğini, balığın yüzebildiğini, hayvanın koşabildiğini bilirim. Koşanı ağla, yüzeni oltayla, uçanı okla yakalarsın. Ama ejderhaya gelince, rüzgâra ve bulutlara binip göğe nasıl yükseldiğini bilemem. Bugün Laozi'yi gördüm; o bir ejderha gibi." Bu sahne, Laozi'ye dair ilk derli toplu yaşam öyküsünün kalbinde duruyor. Anlatının yazarı da bu sahnenin gerçekten yaşanıp yaşanmadığından emin değildi.

Bu derste ne olacak

İlk olarak anlatının yazarını, Han sarayının tarihçisi Sima Qian'ı ve yazdığı büyük tarih kitabını tanıyacağız. Ardından kaydın Laozi hakkında söylediklerini sırayla okuyacağız: adı, memleketi, görevi, Konfüçyüs'le görüşmesi ve ortadan kayboluşu. Sonra kaydın en şaşırtıcı yanına geleceğiz: Sima Qian tek bir Laozi değil, Laozi olabilecek üç ayrı kişi anlatıyor ve hangisinin doğru olduğuna karar vermiyor. En sonda Konfüçyüs ile Laozi'nin karşılaşmasının başka bir kaynakta, Konfüçyüsçü bir metinde, bambaşka bir biçimde anlatıldığını göreceğiz. Ders bittiğinde bir biyografinin kesinlik değil, dürüst bir belirsizlik de taşıyabileceğini göreceksin.

Sıfır noktası

Sima Qian milattan önce ikinci yüzyılın ikinci yarısında doğdu ve babası Sima Tan'dan saray tarihçiliği görevini devraldı. Babasının başladığı işi, Çin'in efsanevi başlangıcından kendi zamanına kadar uzanan büyük bir tarih kitabını, milattan önce birinci yüzyılın ilk yıllarında bitirdi. Bu kitabın adı Shiji, yani "Tarihçinin Kayıtları". Yüz otuz bölümden oluşuyor ve bunların yetmişi tek tek insanların ya da grupların yaşam öykülerine ayrılmış.

Sima Qian bu malzemeyi yalnız kitaplardan toplamadı. Kitabının son bölümündeki kendi yaşam öyküsünde, yirmi yaşındayken ülkenin güneyini ve doğusunu dolaştığını, eski olayların geçtiği yerleri gezip yerel anlatıları dinlediğini yazar. Kaydında sık sık "bazıları der ki" diye başlayan cümleler bulmamızın bir sebebi bu: o, yazılı kaynağın yanında sözlü rivayeti de topluyordu ve ikisini ayırmaya özen gösteriyordu.

Laozi'nin biyografisi bu yaşam öykülerinden birinin içinde duruyor, 63. bölümde. Bölüm yalnız Laozi'ye ayrılmamış; aynı bölümde Zhuangzi, yasacı düşünür Shen Buhai ve Han Feizi de var. Sima Qian onları bir arada anlatıyor, çünkü onun gözünde hepsi Laozi'nin düşüncesinden bir şey almıştı.

Burada önemli bir mesafeyi akılda tutmak gerekiyor. Geleneğe göre Laozi, Konfüçyüs'le aynı çağda, yani milattan önce altıncı yüzyılın sonu ile beşinci yüzyılın başında yaşadı. Sima Qian ise onu yaklaşık dört yüz yıl sonra yazıyordu. Bugün birinin on yedinci yüzyılda yaşamış bir kişinin biyografisini, elinde yalnız rivayetler ve birkaç eski kitap varken yazmaya çalıştığını düşün.

Mekanizma

Kaydın söyledikleri

Kayıt kısa ve kuru bir kimlik bilgisiyle açılır. Laozi, Chu devletinin Ku ilçesindeki Li köyünden, Quren mahallesindendir. Soyadı Li, adı Er, lakabı Dan'dır. Zhou sarayında kitaplığın, yani arşivlerin sorumlusu olarak görev yapar.

Adların kendisi bile bir ipucu taşıyor. "Laozi" özel bir ad değil, "Yaşlı Usta" demek. "Er" kulak anlamına gelir, "Dan" ise uzun kulaklı biri için kullanılan bir sözcüktür. Çin geleneğinde uzun kulak, bilgeliğin ve uzun ömrün işaretidir. Kayıttaki ad, bir kişiden çok bir tipi, yaşlı ve bilge bir adamı tarif ediyor olabilir.

Konfüçyüs sahnesinden sonra kayıt Laozi'nin öğretisini tek cümleyle özetler: Dao'yu ve De'yi geliştirdi, öğretisi kendini gizlemeyi ve ad kazanmamayı amaçlıyordu. Zhou'nun çöküşünü görünce oradan ayrıldı. Sınır geçidine vardığında geçidin bekçisi ondan bir kitap yazmasını istedi. Laozi Dao ve De üzerine beş bin küsur sözcükten oluşan iki bölümlük bir kitap yazdı ve gitti. "Nerede öldüğünü kimse bilmez."

Üç aday

Kayıt burada bitseydi, düzgün bir biyografi elimizde olurdu. Ama Sima Qian devam ediyor. "Bazıları der ki," diye yazıyor, "Lao Laizi da Chu devletindendi, on beş bölümlük bir kitap yazdı, Dao okulunun işlevlerini anlattı ve Konfüçyüs'le aynı çağda yaşadı." Bu ikinci bir aday.

Hemen ardından ömür meselesi geliyor. Sima Qian, Laozi'nin yüz altmış yıldan fazla, bazılarına göre iki yüz yıldan fazla yaşadığını, Dao'yu geliştirerek ömrünü uzattığını aktarıyor. Sonra üçüncü aday geliyor: Konfüçyüs'ün ölümünden yüz yirmi dokuz yıl sonra, Zhou'nun büyük tarihçisi Dan'ın Qin hükümdarı Xian'la görüştüğünü ve ona bir kehanette bulunduğunu yazıyor. "Bazıları Dan'ın Laozi olduğunu söyler, bazıları olmadığını; dünyada kimse doğrusunu bilmez."

Üç aday, iki farklı ömür rivayeti ve bir kabul: bilmiyoruz. Sima Qian sonunda şu cümleyle bölümü toparlıyor: "Laozi saklı yaşayan bir bilgeydi." Belirsizliği bir kusur olarak değil, kişinin kendi doğasına uygun bir durum olarak sunuyor.

Kaynaklardan okuma

Ejderha

Konfüçyüs Laozi'ye törenleri sorar; Laozi eski bilgelerin kemiklerinin çoktan çürüdüğünü söyler ve onu kibrinden ve arzularından vazgeçmeye çağırır. Konfüçyüs öğrencilerine döner: "Bugün Laozi'yi gördüm; o bir ejderha gibi."

Kutunun iki rozeti iki ayrı soruya cevap veriyor. T1: Shiji bunu gerçekten anlatıyor. H3: görüşmenin tarihte gerçekten yaşandığı, kanıtı sınırlı bir hipotez. Sahnenin nasıl kurulduğuna da dikkat et. Konfüçyüs soran, Laozi öğreten taraftır ve Konfüçyüs sonunda hayranlığını dile getirir. Sima Qian'ın yaşadığı Han sarayında Daoist ve Konfüçyüsçü okurlar arasında gerçek bir rekabet vardı; kayıt bunu açıkça söylüyor: "Laozi'yi okuyanlar Konfüçyüsçülüğü küçümser, Konfüçyüsçüler de Laozi'yi küçümser." Anlatı bu rekabetin içinden okunmalı.

Bilmediğini yazan tarihçi

"Bazıları Dan'ın Laozi olduğunu söyler, bazıları olmadığını; dünyada kimse doğrusunu bilmez. Laozi saklı yaşayan bir bilgeydi."

Bu cümleler, bu derslerin baştan beri önerdiği tutumun eski bir örneği. Sima Qian elindeki rivayetleri eler ama elediklerini atmaz; hepsini kaynağıyla birlikte, "bazıları der ki" diyerek aktarır. Sonra açıkça bilmediğini söyler. Bir tarihçinin en zor işi, bilmediği yerde durabilmektir ve Sima Qian bunu iki bin yıl önce yapmış.

Ritüel ustası Laozi

Konfüçyüs bir cenazede Lao Dan'a yardım ettiğini anlatır. Tabut yola çıktığında güneş tutulur. Lao Dan alayı durdurur, tabutu yolun kenarına çektirir ve ağıtları kestirir; tutulma geçince yola devam ederler. Sonra Konfüçyüs'e bunun neden töreye uygun olduğunu açıklar.

Bu pasaj Konfüçyüsçü bir tören kitabından geliyor ve Lao Dan'ı bambaşka bir kişi olarak gösteriyor: törenlerin inceliklerini bilen, Konfüçyüs'e kural öğreten bir ritüel uzmanı. Oysa Daodejing'in otuz sekizinci bölümü töreni sert biçimde eleştirir ve onu sadakatin ve güvenin incelmesi, karışıklığın başlangıcı sayar. Aynı ad, iki kaynakta neredeyse karşıt iki kişiye bağlanıyor. Bu, "Lao Dan" adını taşıyan kişinin kitabın yazarı olup olmadığı sorusunu daha da zorlaştırıyor.

Usta katmanı

Bugün araştırmacıların çoğu Daodejing'i tek bir yazarın tek oturuşta yazdığı bir kitap olarak görmüyor. Metin büyük olasılıkla uzun bir süre içinde derlenmiş, farklı kaynaklardan gelen özlü sözlerin zamanla bir araya getirildiği bir bütün. İngiliz sinolog A. C. Graham, Lao Dan efsanesinin kökenlerini inceleyen bir makalesinde, Konfüçyüs'ün danıştığı yaşlı tören ustası anlatısının kitabın yazarı kimliğiyle sonradan birleştiğini savundu. Sonraki yüzyıllar bu birleşik figüre önce uzun ömürlü bilgeyi, sonra da tanrıyı ekledi; bu katmanları önümüzdeki derslerde tek tek göreceğiz.

Sima Qian'ın kaydı bu büyümenin tam ortasında duruyor. Kaydın sonunda Laozi'nin soyunu da sayıyor: oğlu Zong'un bir devletin generali olduğunu ve soyun Han dönemine kadar sürdüğünü yazıyor. Saklı yaşayan, nerede öldüğü bilinmeyen bir bilgeye ayrıntılı bir soy ağacı vermek tuhaf görünebilir. Ama bu, Han döneminde bazı ailelerin kendilerini Laozi'ye bağladığını ve bu bağın bir itibar kaynağı olduğunu gösteriyor.

Bu yüzden "Laozi yaşadı mı?" sorusuna tek kelimelik bir cevap vermek zor. Daha verimli soru şu: hangi Laozi? Arşivci Li Er mi, Chu'lu Lao Laizi mi, tarihçi Dan mı, törenci Lao Dan mı, yoksa kitabın ardındaki derleyici ya da derleyiciler mi? Her biri farklı kanıtlara dayanıyor ve her birinin rozeti ayrı.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Laozi'nin ilk derli toplu yaşam öyküsü Shiji'nin 63. bölümündedir; Laozi'den yaklaşık dört yüz yıl sonra yazılmıştır.
2. Kayıt Laozi'yi Chu'lu, soyadı Li, adı Er, Zhou arşivlerinin sorumlusu olarak tanıtır; "Laozi" ise bir ad değil, "Yaşlı Usta" unvanıdır.
3. Sima Qian üç aday sayar, Li Er, Lao Laizi ve tarihçi Dan, ve hangisinin Laozi olduğunu bilmediğini açıkça yazar.
4. Konfüçyüs'ün Laozi'yi "ejderha"ya benzettiği sahne, Han dönemindeki Daoist-Konfüçyüsçü rekabetin içinden okunmalıdır; tarihselliği kanıtı sınırlı bir hipotezdir.
5. Konfüçyüsçü Liji, Lao Dan'ı bir ritüel ustası olarak gösterir; bu, töreni eleştiren Daodejing'in yazarı olup olmadığı sorusunu daha da açık bırakır.

Bilmediğini yazan bir tarihçi, her şeyi bilen bir efsaneden daha çok şey öğretir.

Sonraki derse köprü

Sima Qian'ın kaydında bir sahne var ki ondan sonraki yüzyıllarda neredeyse bağımsız bir hayat kazandı: Laozi'nin Zhou'dan ayrılıp batıya giderken sınır geçidine varması ve geçit bekçisinin ondan bir kitap istemesi. Kayıtta bu yalnızca birkaç cümle. Ama bu birkaç cümle, Daodejing'e bir doğum hikâyesi verdi ve zamanla resimlere, tapınaklara, hatta Budizm'le yapılan tartışmalara taşındı. Sonraki derste bu sahneyi ve geçit bekçisi Yin Xi'yi yakından okuyacak, anlatının metne neden bir köken vermesi gerektiğini ve bu anlatının yüzyıllar içinde nasıl büyüdüğünü göreceksin.