况且, 免得, 倘若, 以防, 加之, 乃至

Kanca

大人都搬不动，何况孩子? Bu cümlede 何况'nın yerine 况且 konamaz, oysa sözlük ikisini birbirinin eş anlamlısı diye verir. İkisi de «üstelik» der; biri yeni bir gerekçe ekler, öbürü bir kıyası soruyla bitirir. Yazı dilinin bağlaçları böyle ince bir işbölümüyle çalışır.

Anlatım

Sahne: bir kayboluşun yazılı hesabı

1 Ekim 2029 pazartesi, ulusal bayram. Acentenin «yaşlı misafirler çoğunlukta» dediği yirmi kişilik Ekim grubu geldi; Deniz onları yazın da gittiği 槐院'ya götürdü. Avlunun önündeki dar sokak tıklım tıklımdı. Yetmişlerinde bir kadın, kapıdan çıkarken gruptan koptu; kırk dakika sonra sokağın ağzında bulundu. Kimseye bir şey olmadı, ama 周经理 akşam kısa bir mesaj attı: «写个情况说明，后天给我。» Bir olay notu (情况说明) istiyordu.

Deniz notu 2 Ekim gecesi yazdı. Dersin altı bağlacının beşi bu sayfada:

关于10月1日一名团员走散的情况说明

周经理：

10月1日下午，我带团参观槐院。当天游客很多，加之胡同狭窄，一位七十多岁的团员在院门外与大家走散，约四十分钟后在胡同口找到。团员身体无碍，行程未受影响。

这位团员的手机没有中国电话卡，况且她不会说中文，走散后无法与我们联系。

今后建议：

一、出发前给每位团员发一张中文卡片，写明酒店地址和导游电话，以防走散后无法联系。

二、每到一处，先约定集合地点。倘若有人走散，请在集合地点等候，免得越找越远。

三、节日期间，景点乃至周边道路都十分拥挤，建议提前半小时出发。

特此说明。

Deniz　2029年10月2日

况且: tartışmaya bir gerekçe daha

况且 kuàngqiě, 汉典'nin tanımıyla «表示更进一层的意思», yani bir adım ileri gider. Birinci parça ile ikinci parça arasında bir basamak kuran ilerleyen birleşik cümlenin bağlaçlarından biridir. Ama nereye ilerlediği belli: 汉语用法词典 onu «表示进一步申述或追加理由» diye tanımlar. Konuşan bir karara, bir öneriye ya da bir yargıya bir gerekçe daha ekler. Arkasında çoğu zaman 又, 也 ya da 还 gelir: 上海那么大，况且你又不知道地址，怎么能找得到?

何况 hékuàng ile farkı tam bu noktada. 中国华文教育网'nin ayrımına göre 何况 «用反问语气表示比较起来更进一层»: bir kıyas kurar ve sonucu soru biçiminde verir. 他在宿舍都不敢大声说话，何况在大庭广众之中呢? Yurtta bile sesini yükseltemeyen biri, kalabalığın önünde hiç yükseltemez. 况且 ise «只表示进一步申述或追加理由». Kıyas yoktur, yalnız gerekçe birikir. Bu yüzden kancadaki soru cümlesi 何况 ister; 更何况 ve 又何况 de söylenir, 况且'nin önüne ise ne 更 ne 又 gelir.

用法词典 bir yanlışı daha kayda geçirir: 况且 不但 ile eşleşmez. «Hem … hem de» için 不但……而且 kalıbı vardır.

加之: sebebin üstüne sebep

加之 jiāzhī da ekler, ama bir tartışmaya değil, bir olayın açıklamasına. Vikisözlük onu «表示进一步的原因或条件» diye tanımlar: bir sebebe ikinci bir sebep. Notta iki sebep var: gelenler çok, sokak dar. Sonuç ikisinin arkasından gelir: biri kaybolmuş. 之 burada yazı dilinin kalıntısıdır; kelime konuşmada pek duyulmaz, bir haber metninde ya da raporda rahattır.

况且 ile 加之'yi ayıran şey gerekçenin neye hizmet ettiği. 况且'nin ardından gelen gerekçe birini ikna etmeye çalışır; 加之'nin ardından gelen sebep bir olayın nasıl olduğunu anlatır. Notun ikinci paragrafındaki 况且 o cümleyi bir savunmaya çeviriyor. Diyalogda 周经理 bunu fark edecek.

免得 ve 以防: olmasın diye

Ders HSK6.20'de 以免 bir sonucu engelliyor, 以便 kolaylaştırıyordu. 免得 miǎnde da engeller. 汉典 onu «免去，省得» diye açıklar, 国语辞典 «以免、避免» diye; üçü birbirini tanımlıyor. Ayrım üsluptadır. 张文青, konuşma ve yazı bağlaçlarını çiftler hâlinde sıralarken 省得'yi konuşma tarafına, 免得'yi yazı tarafına koyar. 以免 için 汉典 yerini de söyler: «用于提起下半句话», yalnız ikinci yarıyı açar. Bir arkadaşa öğüt verirken de rahattır: 多问几句，免得走错路.

以防 yǐfáng başka bir şey söyler. 防 tablosundan biliyorsun: korunmak, önünü almak; 以防万一 de Ders HSK5.24'te geçmişti. 以免'de istenmeyen sonuç ortadan kalkar. 以防'da ise bir ihtimale karşı hazırlık yapılır; o şey belki hiç olmayacak. Kart, kimse kaybolmasa da cebe konur: 以防丢失, 以防走散后无法联系.

倘若: yazının «eğer»i

倘若 tǎngruò bir varsayım kurar. 汉典'nin tanımı kaydını da söyler: yan cümlede durur, 如果 ve 假使 ile aynı işi görür, «多用于书面语». 冯胜利 2003 de konuşma ile yazı arasında karşılıklı biçimleri sayarken 要是……就'nun karşısına 倘若……就'yu koyar. 假如'yu beşinci düzeyde öğrenmiştin; 倘若 aynı basamağın bir üstünde, daha resmî.

Tek başına 倘 da yazıda varsayım açar. 国语辞典'nin 儒林外史 tanığında: 倘有一线之明, «eğer bir parça ışık varsa».

乃至: listenin son halkası

乃至 nǎizhì'yi 汉典 tek kelimeyle tanımlar: 甚至. Örneği de bir listedir: 全城军民乃至老弱妇孺都参加了抢险护堤. Vikisözlük kelimeyi «文言» diye işaretler; 乃至于 biçimi de var. 甚至 Ders HSK4.11'de uç örneği işaretlemişti. 用法词典 ona iki iş verir: listenin son halkasını açmak, bir de yüklemin önünde zarf olarak durmak (他甚至笑得流出了眼泪). 乃至'nun 汉典 tanıklarında yalnız birincisi görünür; bu derste de onu yalnız listenin sonunda kullanıyoruz. Notta liste genişleyen bir alandır: 景点乃至周边道路, gezilen yer, hatta çevresindeki bütün yollar.

Karakter köşesi

倘'nin bugünkü yaşamı birkaç kelimeden ibaret: 倘若, 倘使, 倘或. İki çizgilik 乃'ya 汉典 «是», «于是», «才» ve «你的» anlamlarını verir; 失败乃成功之母 sözü onu bugüne taşır. 妨 女 ile 方'dan kurulur, 方 sesi verir; 说文 «妨，害也» der. 妨碍 «engellemek», 无妨 «zararı yok». 拥'nin ilk anlamı «sarılmak»tır (拥抱); «bir araya yığılmak» anlamı da 拥挤'de yaşar. 患 kalbin altında 串 taşır, ses ondan gelir; 说文 «忧也». 有备无患 «hazırlıklı olana bela yok», 防患未然 «belayı olmadan önlemek».

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bu bağlaçların çoğunu tek tek karşılar. Ek bildiren bağlaçlar bölümünde (28.3.1.2) Göksel ile Kerslake «üstelik», «hem de», «kaldı ki» gibi bağlaçların iki cümleyi bağlamakla kalmadığını, konuşanın bir şey eklemeye bilerek karar verdiğini de gösterdiğini söyler. 况且 tam olarak budur. «Kaldı ki» hem 况且'ye hem 何况'ya yaklaşır; kıyas sorusu ise Türkçede «bırak …» ile kurulur: «Büyükler kaldıramıyor, bırak çocukları.»

乃至'nın karşılığı «hatta»dır. Kitap (28.3.1.3) «hatta»nın bir sözcük öbeğini de bağlayabildiğini gösterir: «Bayılanlar, hatta ölenler olmuş.» 景点乃至周边道路 da böyle kurulur.

Asıl ilginç eşleşme amaç cümlesinde. Türkçe «diye» yan cümlesinde iki ayrı kip kullanır. Amaçta istek kipi gelir (26.1.1.2): «Annem merak etmesin diye aradım». Önlemde ise geniş zaman ve şart eki: «Bir daha görüşemezsek diye anahtarları şimdiden veriyorum» (26.1.1.3). İlki 免得 ve 以免'ye, ikincisi 以防'ya denk düşer; Çincenin ayrımı Türkçenin dilbilgisinde de var.

倘若'nın en yakın akrabası «şayet». Kitap (27.1.2) onu Farsçadan gelen, «eğer»den daha çekingen, eskimekte olan bir bağlaç diye anlatır; yalnız -(y)sA ile kullanılır. «Şayet» de 倘若 gibi daha çok yazıda ve resmî bir seste duyulur.

Örnekler

Örnek diyalog

3 Ekim 2029 çarşamba akşamı. Deniz notu sabah göndermişti; 周经理 telefonla arıyor, arkadan bir otel lobisinin uğultusu geliyor.

周经理 倘若'yu notta bırakıyor, telefonda 要是 diyor. Varsayım aynı; değişen kanal.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 加之: hava kararmış, bir de yağmur; iki sebep, arkasından sonuç. (b) 乃至: Çin'den bütün dünyaya genişleyen bir liste. (c) 况且: almama kararına ikinci gerekçe. (d) 以防: belki gerekecek, ihtimale karşı hazırlık. (e) 倘若: resmî bir duyuruda varsayım.
2. (a) 何况: kıyas ve soru; gündüz bile zorsa gece hiç zor. (b) 况且: yürüme önerisine ikinci gerekçe, kıyas yok.
3. (a) Yalnız 甚至: yüklemin önünde zarf. (b) İkisi de olur; liste yazı dilinde olduğu için 乃至 daha uygun düşer.
4. Örneğin: 我给每个人发了一张写着酒店地址的卡片，以防走散。 (Wǒ gěi měi ge rén fāle yì zhāng xiězhe jiǔdiàn dìzhǐ de kǎpiàn, yǐfáng zǒusàn.)

Özet kartı

1. 况且 = bir görüşe ek gerekçe (追加理由); çoğu zaman 又/也/还 ile, 不但 ile kalıp kurmaz.
2. 何况 = kıyas + soru («bırak …»); 更何况, 又何况 olur, 况且 böyle kullanılmaz.
3. 加之 = bir olayın açıklamasında sebebe eklenen ikinci sebep; yazı dili.
4. 免得 ve 以免 istenmeyen sonucu engeller (免得 daha gündelik, 以免 yalnız ikinci yarıyı açar); 以防 bir ihtimale karşı önlem alır.
5. 倘若 = yazının 如果'si; konuşmada aynı kişi 要是 der.
6. 乃至 = listenin son, en geniş halkası; yüklemin önündeki zarf işini 甚至 görür.
7. Yeni karakterler: 倘, 乃, 妨, 拥, 患.

Sonraki derse köprü

Altı bağlaç da cümleyi büyütüyordu: bir gerekçe daha, bir halka daha, bir ihtimal daha. Sıradaki ders ters yönde çalışır. Cümlenin sonuna 罢了 gelince söylenen şey küçülür, «hepsi bu kadar»a iner. 也罢 bir vazgeçişi, 无非……而已 bir şeyin sandığından basit olduğunu söyler. Cümle sonundaki tek bir sözcük bir iddiayı nasıl hafifletir?