本着, 基于, 鉴于, 依

Kanca

İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi'nin Çince metni yedi paragraf boyunca hiçbir şey ilan etmez. Her paragraf 鉴于 ile açılır, bir gerekçe sunar ve virgülle biter; asıl fiil, 发布, ancak yedincinin sonunda gelir. Türkçe metin aynı işi tersinden yapar: yedi paragrafın her biri «-masına» ya da «-malarına» diye biter, en sonuncusu «-masına göre». Çince gerekçeyi cümlenin başında haber verir, Türkçe sonunda kilitler.

Anlatım

Sahne: Türkçe bir resmî yazı, iki Çince taslak

18 Eylül 2029 salı. Güz dönemi iki haftadır sürüyor; binada borular hâlâ değişiyor. 周经理 Deniz'e İstanbul'daki Türk acentesinden gelen bir yazıyı iletti ve şirketin dosyası için Çincesini istedi. Yazının kilit cümlesi şuydu: «Ekim grubumuzda 70 yaş üstü misafirlerin çoğunlukta olduğu göz önüne alınarak, "önce güvenlik" ilkesi doğrultusunda, önceki grupların geri bildirimlerine dayanarak ve sözleşmemiz uyarınca, Çin Seddi'ndeki serbest zamanın bir buçuk saate indirilmesini rica ederiz.»

Deniz ertesi akşam taslağını gönderdi:

因为十月的团里七十岁以上的客人很多，我们觉得安全最重要，所以根据前几个团客人的意见，按照合同，希望把长城的自由活动时间改成一个半小时。

21 Eylül cuma öğleden sonra şirketin üçüncü kattaki toplantı odasında 周经理 aynı cümleyi şöyle yazdı:

鉴于十月团中七十岁以上的游客较多，本着“安全第一”的原则，基于前几个团的游客反馈，依照双方合同，我方希望将长城自由活动时间调整为一个半小时。请贵公司酌情安排，并于9月25日前回函确认。

Bilgi aynı; Deniz'in taslağı 因为……所以 ile bağlanıyor, 周经理'ninki dört edat öbeğini art arda dizip tek yükleme, 希望'ye bağlıyor. İzlence dördünü dayanağı getiren edatlar (引出凭借、依据) başlığına koyar; 根据 ile 按照 aynı işin konuşmadaki karşılıklarıdır.

鉴于: önündeki duruma bakarak

鉴 ayna demekti; 借鉴'de «başkasından örnek almak» oldu (Ders HSK6.34). 鉴于'da bakılan şey bir durumdur. 汉典 onu «考虑到；觉察到», fark etmek ve hesaba katmak diye tanımlar. Arkasından herkesin görebileceği bir durum, ardından ona göre alınan bir karar gelir: 鉴于以上情况，会议延期举行.

İzlence 鉴于'yu iki kez sayar: edatlar arasında 鉴于1, bağlaçlar arasında 鉴于2. Ayrım arkasından gelenle yapılır. Bir isim öbeği geliyorsa edattır: 鉴于这种情况, 鉴于天气原因. Kendi yüklemi olan bir yan cümle geliyorsa bağlaçtır: 鉴于他已经道歉了，我们就不追究了. Beyannamenin paragrafları çoğunlukla bağlaçlıdır: 鉴于有必要促进各国间友好关系的发展.

Buradaki örneklerin hepsinde olduğu gibi en sık cümlenin başında, öznenin önünde durur. Kararı veren çoğu zaman bir kurumdur: 公司决定, 我方希望.

本着: bir ilkeyi elde tutarak

本着 běnzhe, 汉典'ye göre bir işin hangi dayanakla yapıldığını söyleyen bir edat öbeği kurar. Sözlüğün örneği: 我们要本着实事求是的精神处理这个问题. Nesne bir ilke, bir ruh, bir tutumdur; en sık kalıp 本着……的原则 ve 本着……的精神'dir. 周经理'nin cümlesindeki 本着“安全第一”的原则 de bu kalıba oturur.

Madde madde uygulanan bir belge 本着'nın arkasına konmaz; sözleşmeye uyuluyorsa 依照 ya da 按照 gelir. Öbek öznenin arkasında da durabilir. 民法典'nin miras kitabındaki bir madde böyledir: 继承人应当本着互谅互让、和睦团结的精神，协商处理继承问题. Kanunun tamamında 本着 yalnız burada geçer; bir ilkeyi anarken kanun fiil kullanır. Yedinci madde ikisini dizer: 遵循诚信原则，秉持诚实，恪守承诺. 遵循 bir ilkeyi izlemek, 秉持 onu elde sıkıca tutmaktır. İkisi de fiildir ve yüklem olabilir; 本着 olamaz, hep bir fiile bağlanır.

基于: temele oturtarak

基 bir yapının temelidir. 汉典 基于'yu «由于或根据某种原因或条件» diye tanımlar; yani iki yüzü vardır, «nedeniyle» ve «dayanarak». 国语辞典'nin örneği gerekçe yüzünü gösterir: 基于以上理由，我坚决反对这个提案.

Bu derstekiler arasında yeri en esnek olan 基于'dur. Cümle başında bir gerekçe olarak durur. Fiilin hemen önüne girer: 民法典 hukuki işlemin 可以基于双方或者多方的意思表示一致成立 olduğunu söyler. 的 ile bir ismi niteleyebilir; önceki derslerin kaynak kutularındaki makale başlıklarında bunu görmüştün: 基于语料库的…… «derleme dayalı …». 是……的 içinde dayanağı vurgular: 这个决定是基于游客反馈作出的.

周经理 Deniz'in 意见'sini 反馈'ye çevirdi, çünkü 汉典 意见'ye «对人或事不满的想法», yani «şikâyet» anlamını da verir. 反馈 yalnız geri gelen bilgidir.

依, 依照, 依据: kurala yaslanmak

依'nin ilk anlamı yaslanmaktır; 汉典 şiirden bir örnek verir: 白日依山尽, güneş dağa yaslanıp batar. «Bir kurala uyarak» anlamı oradan gelir. Tek heceli olduğu için çoğu zaman ikinci bir heceyle birleşir; Ders HSK6.21'de gördüğün 据此 gibi: 依法 «yasaya göre», 依次 «sırayla», 依照 «uyarınca». Arkasına uzun bir öbek gelince edat olarak kalır: 依公司规定, 依合同约定. Konuşmada da yaşayan bir kalıbı var: 依我看 «bence».

依照 için 汉典 «相当于“依”。多见于书面语» der; 国语辞典'nin örneği bir şirket yönetmeliğinden çıkmış gibidir: 请依照公司规定，办理请假手续. Ders HSK4.9 按照'yı kurala uyarak yapmaya, 根据'yi bir yargının dayanağına ayırmıştı. 依照 birinci tarafta, 按照'nın yazıdaki karşılığı olarak durur. 依据 ikinci tarafa yakındır ve aynı zamanda isimdir: 这个说法有什么依据?

民法典'nin tam metninde 按照 236, 依法 163, 依照 123, 根据 68, 依据 49 kez geçiyor. Uyulacak kurallar koyan bir metinde 按照 ile 依照'nın önde gitmesi şaşırtmaz.

Listedeki beşinci edat 经'yu boru ilanında görmüştün: 经业主委员会同意. 经 bir kararın geçtiği onayı söyler; dayanağı bir kural değil, bir süreçtir.

Karakter köşesi

循'nin solundaki 彳 yürümeyle ilgilidir; 说文'de «行顺也», bir yol boyunca yürümektir, 遵循'deki «kuralı izlemek» oradan gelir. 秉'de bir el bir demet başağı tutar; 说文'ye göre ilk anlamı «禾束», başak demetidir, 秉持'de ise tutulan bir ilkedir. 旨'nin ilk anlamı «lezzetli»ydi (说文 «美也»); bugün 宗旨, 旨在 içinde «amaç» demektir: 本次调整旨在保证游客安全. 函 说文'de dildir, sonra kutu ve kılıf olur, en sonunda mektup: 公函, 来函, 回函. 酌 içki kâsesini doldurmaktır; 斟酌 ve 酌情'de ölçerek karar vermek.

Türkçe ile karşılaştırma

Acentenin yazısındaki dört Türkçe öbek, Çincedeki dört edadın neredeyse birebir karşılığıdır. «Göz önüne alınarak» 鉴于'nun işini görür; TDK «göz önüne almak»ı «önceden düşünmek, hesaplamak, dikkate almak» diye tanımlar. «İlkesi doğrultusunda» 本着……的原则'dir; TDK «doğrultu» maddesinde bir kanun cümlesi verir: «Atatürk ilkeleri ve inkılapları doğrultusunda». «Uyarınca» 依照'ya denk düşer; TDK onu «gereğince»ye gönderir.

基于'nun iki yüzü Türkçede eski bir kelimede birleşir. TDK «binaen» için iki anlam verir: «dayanarak» ve «-den dolayı, -den ötürü, -diği için». 汉典'nin 基于 için yazdığı «由于或根据» da tam bu ikisidir. Bugünkü resmî Türkçe çoğu zaman «dayanarak» ya da «istinaden» der.

Ayrılık sıradadır. Türkçede bu öbeklerin işareti sonda durur: «-masına göre», «doğrultusunda», «uyarınca». Çincede başta: 鉴于, 本着, 依照. Beyannamenin Türkçe metninde yedi paragrafın her biri «-masına» ile kapanır ve sonuncusu «-masına göre» ile biter; ardından özne gelir: «Birleşmiş Milletler Genel Kurulu». Çince metin her paragrafı 鉴于 ile açar.

«Göre» Türkçede bir görüşü de bildirir: «bana göre». Dördünden bunu yalnız 依 yapar, o da 依我看 içinde.

Örnekler

Örnek diyalog

21 Eylül 2029 cuma, saat üç. Şirketin üçüncü kattaki toplantı odası; masada Deniz'in taslağı, kenarında 周经理'nin kırmızı kalemle yazdıkları.

Deniz'in son repliğinde 依我看 kendiliğinden geliyor; dört edattan konuşmaya taşınan tek kalıp bu. 周经理'nin son cümlesine göre de dili seçen muhataptır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 鉴于: cümle başında görülen bir durum ve ona dayanan bir karar. (b) 本着: nesne bir ruh, 精神. (c) 依照: uyulacak bir sözleşme maddesi. (d) 基于: bir sonucun dayandığı veri; 是……的 içinde.
2. (a) Edat: arkasında yalnız bir isim öbeği, 这种情况. (b) Bağlaç: arkasında kendi yüklemi olan bir yan cümle, 他已经道歉了.
3. Örneğin: 因为天气不好，这个星期六的比赛往后推了。 Gerekçe 因为 ile geliyor, 举行 gibi resmî fiil düşüyor.
4. Örneğin: 依照规定，考生依次进入考场。

Özet kartı

1. Dördü de gerekçeyi ya da dayanağı fiilden önce getiren yazı dili edatlarıdır; konuşmadaki akrabaları 因为, 根据, 按照.
2. 鉴于 = görülen bir durumu hesaba katarak; cümle başında, ardından bir karar. İsim öbeğiyle edat, yan cümleyle bağlaçtır (兼类词).
3. 本着 = bir ilkeyle, bir ruhla: 本着……的原则/精神. Belge ve madde almaz; yüklem olamaz. Fiil akrabaları 遵循, 秉持.
4. 基于 = hem «nedeniyle» hem «dayanarak»; cümle başında, fiilin önünde, 的 ile isim önünde, 是……的 içinde durabilir.
5. 依 tek heceli: 依法, 依次, 依照; konuşmada 依我看. 依照 bir kurala uyarak yapmayı, 依据 bir yargının dayanağını söyler.
6. Türkçe aynı işaretleri sona koyar: «göz önüne alınarak», «uyarınca».
7. Yeni karakterler: 循, 秉, 旨, 函, 酌.

Sonraki derse köprü

鉴于'nun bağlaç yüzü bu derste yalnız göründü. Buradaki edatlar bir isim öbeğini fiile bağladı; sıradakiler iki yan cümleyi bağlar. Bir tartışmaya ikinci bir gerekçe eklemek ile bir olayın ikinci sebebini söylemek aynı «üstelik»i mi ister? «Olmasın diye» ile «ne olur ne olmaz diye» arasındaki fark nedir? Bir varsayım resmî bir yazıda nasıl açılır?