Tutum: 宁可, 索性, 偏偏, 幸亏, 难怪, 何必, 未免, 务必

Kanca

三楼排在周三。 Bir takvim bilgisi. Başına 偏偏 gelince konuşan o çarşambadan hoşnut değildir; 幸亏 gelince içi rahatlamıştır; 难怪 gelince bir şeyi yeni anlamıştır. Takvim üç cümlede de aynı kalır; dinleyenin öğrendiği, konuşanın o güne nasıl baktığıdır.

Anlatım

Sahne: binanın sohbet grubu

Güz dönemi 3 Eylül 2029 pazartesi başladı. 10 Eylül'de binanın eski ısıtma boruları değişmeye başlıyor; ustalar her gün bir kat bitirecek. Binanın 微信 grubundan birkaç satır:

刘先生（9月9日 20:12）：各位业主：明天上午八点开工，每天一层，从一楼开始。请务必在开工前关好家中的暖气阀门，并把暖气片周围的家具挪开。

高阿姨（20:15）：八点就开工？周一早上，未免太早了吧。

刘先生（20:21）：理解大家。师傅们下午六点前一定收工。

Deniz（20:34）：三楼是周三吧？我偏偏周三没有课，本来想在家写作文。

高阿姨（9月10日 08:06）：难怪楼下这么吵，原来已经开工了。

刘先生（08:11）：幸亏上周逐户检查过，好几家的阀门都锈住了，已经提前换好。

Satırlar arasında ısrarlı bir rica, bir yakınma, bozulan bir plan, bir kavrayış ve bir rahatlama dolaşıyor. Hepsini tavır zarfları (语气副词) taşır. Çoğu yüklemin önünde durur; 幸亏 ve 难怪 gibi bazıları öznenin önüne de geçer.

偏偏: beklentiye, isteğe, sıraya karşı

偏偏'nin ilk yüzünü biliyorsun: olay konuşanın umduğu duruma, arka plan önermesine (背景命题) ters düşer (Ders HSK6.13). Deniz'in mesajındaki 偏偏 bu türdendir. Ters düşen ustaların gelişi değil, Deniz'in o güne dair planıdır.

汉典 iki kullanım daha sayar. İkincisinde ters düşen bir rastlantı değil, birinin iradesidir: 大家叫他不要这样说了，他偏偏要说. Herkes «söyleme» der, o inadına söyler. Arkasına çoğu zaman 要 gelir.

Üçüncüsü bir sınırlamadır: herkes bir şey yapmış ya da almış, bir tek biri dışarıda kalmış. 汉典 bunu «仅仅、单单、只有» diye açıklar ve kullanımda bir hoşnutsuzluk bulunduğunu ekler: 为什么偏偏我们厂没有长工资？

幸亏: kıl payı

幸亏 bir tehlikenin uğrayıp geçtiğini söyler. 汉典'nin tanımı «表示因某种有利情况而避免了困难»: elverişli bir durum, bir zorluğu önlemiştir. 刘先生'in mesajında elverişli durum geçen haftaki kontroldü, atlatılan zorluk ısıtma açılınca paslı vanalardan sızacak sulardı.

Konuşmada 幸好 ve 好在 aynı işi görür; 汉典 ikisini de «幸亏» diye açıklar. 多亏 ise işe yarayan durumu bir yardım olarak adlandırır ve bir teşekkür taşır: 多亏你提醒我. 张微微'ya göre 多亏 fiil olarak da kullanılır. 幸亏 ise öznenin önüne rahatça geçer: 幸亏你来了.

难怪: anlamak ve hoş görmek

高阿姨 sabah gürültüyü duyar, sonra nedenini öğrenir: 难怪楼下这么吵，原来已经开工了. Sözlükteki ilk anlam budur: «nedeni anlaşıldı, artık şaşırtıcı değil». 怪不得 de aynı işi görür (Ders HSK5.14). Nedeni söyleyen yan cümleyi, 高阿姨'nın cümlesindeki gibi, 原来 açabilir: 原来 nedeni getirir, 难怪 şaşkınlığın bittiğini söyler.

难怪'nin 怪不得 kadar sık duyulmayan ikinci yüzü bir hoşgörüdür. 国语辞典 onu «不能责怪，含有谅解的意思» diye açıklar: birini kınamamak, durumunu anlamak. Bu anlamda 难怪 bir kişiyi nesne alabilir (汉典'nin tanığında 且难怪他) ya da 这也难怪 diye tek başına söylenir: 他刚来北京，不认识路，这也难怪. Burada konuşan şaşkınlığını değil, kınamaktan vazgeçtiğini bildirir.

何必: «ne gerek var?»

何必 retorik bir sorudur (反问句): «neden illa ki?» diye sorar ve «gerek yok» der. 汉典 bunu açıkça yazar: «反问的语气表示不必». Chinese Grammar Wiki aynı tanımı verir ve ekler: «不必»nin tonu burada daha ağırdır, kelime de çoğunlukla ikinci yan cümlede gelir. Örnek: 他已经道歉了，你何必还生气？

Yüklemin önünde durur (你何必这么客气？), 呢 ile kapanan bir soruyu açar ya da tek başına söylenir: 何必呢？ Konuşmada yüklem düşebilir ve 何必'nin arkasına doğrudan bir isim gelir: 何必下周？这周我就有时间。

Yakınları farklı yük taşır. 不必 düz bir bilgi verir: 你不必来. 何苦 ise bir bedeli tartar; 汉典'ye göre «不值得», kendine dert açmaya değmez: 生孩子的气，何苦呢？

未免: eleştiriyi yumuşatmak

高阿姨'nın 八点就开工？未免太早了吧 cümlesi bir itirazdır, ama kapıyı çarpmaz. 汉典 未免'yi «实在是，不能不说是» diye açıklar: «doğrusunu söylemek gerekirse…». 李韵 ve 王川'nın 现代汉语八百词'den aktardığı tanım daha açık: «表示不以为然，意在否定，但语气比较委婉». Konuşan onaylamaz, ama yumuşatarak.

Bu yüzden 未免'nin arkasında bir ölçü aşımı durur: 太……了, 有点……, ……了些. 汉典'nin örneği: 你的发言未免长了些. Cümle 吧 ile kapanınca dinleyene bir onay payı da kalır. Aşırılık zarfı 过于 da bir sınırın aşıldığını bildirir; 未免 ise aşımı konuşanın kendi değerlendirmesi olarak sunar.

İki yakın kelimeyle karışır. 不免 ve 难免 bir sonucun kaçınılmaz olduğunu bildirir ve kimseyi eleştirmez: 开快车，难免出车祸. 汉典 未免'ye bu anlamı da verir (初次见面，未免有些拘束); bu derste 未免'yi yalnız eleştiri için kullanıyoruz.

务必: «ne olursa olsun»

刘先生'in 请务必在开工前关好家中的暖气阀门 cümlesi bir rica gibi başlar, ama pazarlık bırakmaz. 汉典 务必'yi «必须要这样做» diye tanımlar; sözlüğün iki tanığı da bir buyruk ya da ricadır (你今晚务必来). 必须 bir zorunluluğu kuraldan bildirir ve bir yönetmelikte üçüncü kişiyle rahat durur: 学生必须带学生证. 汉典'nin tanıkları gibi bu dersteki 务必'ler de karşıdakine yönelir ve konuşanın ısrarını taşır.

Dördüncü düzeyde 千万 da bir ısrarı taşıyordu; Chinese Grammar Wiki onu çoğu zaman 要, 不能 ya da 别 ile, bir öğüdün başında gösterir: 过马路千万要小心。 刘先生'in ilanı ise ricasını 请务必 ile kurmuş.

索性 ve 宁可: iki seçimin sesi

索性, bir engelle karşılaşan konuşanın bir adım daha ileri giden kararını söyler. 汉典'nin tanığı: 累得走不动的时候，索性在地上躺一会儿. Yürüyemeyecek kadar yorulan, oturmakla yetinmez, yere uzanır.

汉典 索性'yi «干脆» diye açıklar ve iki kelime çoğu yerde birbirinin yerine geçer (Ders HSK6.6). Ayrıldıkları yer sözcük türüdür: 干脆 sıfat olarak bir insanı da anlatır, 他说话很干脆; izlence 索性'yi yalnız tavır zarfları arasında sayar.

宁可 iki tatsız seçenekten birini seçer. 国语辞典 onu «在不很满意的情况中，所做的抉择» diye açıklar: ikisi de pek hoş değil, konuşan daha katlanılabilir olanı alır. Okunuşu bölgeye göre ayrılır: 汉典 nìngkě verir, Tayvan'ın 国语辞典'si níngkě.

Karakter köşesi

宁 bugün 寧'nın sadeleşmiş biçimi; 汉典'ye göre aslında zhù okunan, 贮 «depolamak»ın eski yazımı olan ayrı bir karakterdi. 索'nın ilk anlamı kalın iptir (索道 teleferik), «aramak» (搜索) ondan dallanır. 说文 幸'yi «吉而免凶也» diye açıklar: uğurlu olan, kötülükten kurtulan. 侥 bugün neredeyse yalnız 侥幸'te yaşar; 说文'de 焦侥 boyu üç ayak olduğu anlatılan efsanevi bir halkın adıdır. 锈'yi 集韵 «铁生衣也» diye tarif eder: demirin giydiği giysi.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede de konuşanın tutumunu taşıyan ayrı bir zarf takımı var. Göksel ve Kerslake (16.3) bunları kip zarfları arasında ayrı bir küme olarak sayar: «Allahtan», «bereket versin», «çok şükür», «iyi ki», «maalesef». 幸亏'nin karşılığı buradadır: «Allahtan vanayı geçen hafta değiştirmişler.» Ama «iyi ki» bir kutlama da olabilir, «iyi ki doğdun»; 幸亏 yalnız atlatılmış bir tehlikeyi anlatır.

索性'nin en yakın karşılığı «bari»dir. TDK onu «bu durum karşısında; hiç değilse» diye açıklar. Fark kipte: Göksel ve Kerslake (28.3.13) «bari»nin yalnız istek bildiren sözlerde kullanıldığını söyler, «bari kütüphaneye gideyim» olur, ama geçmişte verilmiş bir kararı anlatamaz. 我索性去了图书馆 Türkçede «ben de kalktım, kütüphaneye gittim» olur.

宁可'nin işini Türkçede bir zarf değil, bir ek görür, -mAktAnsA (Göksel ve Kerslake 26.3.10): «Sıra beklemektense yürürüm.» 难怪'nin yerini «meğer… ondanmış» ya da «şaşmamalı», 何必'nin yerini «ne gerek var» tutar.

Örnekler

Örnek diyalog

12 Eylül 2029 çarşamba, akşam altıyı yirmi geçe. Ustalar Deniz'in dairesinden yeni çıktı; kalorifer peteğinin altında boya kokan yeni borular var. 小明 annesinin pişirdiği yemeği getirmiş, 高阿姨 altıncı kattan inmiş.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 幸亏: şemsiye ıslanmayı önlemiş. (b) 难怪: neden öğrenilince şaşkınlık bitiyor. (c) 偏偏: inadına karşı koyuyor. (d) 务必: resmî ısrar. (e) 未免: yumuşatılmış onaylamama. (f) 何必: 呢 ile retorik soru.
2. (a) Sınırlama: bir tek o getirmemiş. (b) İrade: bilerek karşı koyuyor. (c) Beklentiye ters: erken uyuma planı bozuluyor.
3. (a) 索性: yemek soğumuş, bir adım ileri gidilip dışarı çıkılıyor. (b) 宁可: iki tatsız seçenekten katlanılabilir olanı.
4. Örneğin: 物业请大家明天上午务必在家；幸亏我的课在下午。

Özet kartı

1. Tavır zarfı olaya konuşanın yargısını ekler; 幸亏 ve 难怪 öznenin önüne de geçer.
2. 偏偏'nin üç yönü: beklentiye ters (偏偏今天下雨), iradeye dayalı inat (他偏偏要说), hoşnutsuz bir sınırlama (偏偏我们没有).
3. 幸亏 = elverişli bir durum bir kötülüğü önledi (侥幸); 幸好 ve 好在 eş, 多亏 teşekkür eder.
4. 难怪 = neden anlaşıldı, şaşkınlık bitti (nedeni 原来 açabilir); 这也难怪 = kınamaya gerek yok.
5. 何必 = retorik «ne gerek var?»; 何必……呢？ ve 何必呢？ 不必 düz bilgi, 何苦 «değmez».
6. 未免 = yumuşatılmış onaylamama, 太……了吧 / 有点; 不免 ve 难免 eleştirmez, kaçınılmazı bildirir.
7. 务必 = dinleyene yönelen resmî ısrar (请务必); 必须 kural bildirir, 千万 çoğu zaman 要/别 ile öğüt verir.
8. 索性 = engel karşısında bir adım ileri (yalnız zarf); 宁可 = iki tatsız seçenekten katlanılabilir olanı (Tayvan níngkě).
9. Yeni karakterler: 宁, 索, 幸, 侥, 锈.

Sonraki derse köprü

刘先生'in grup mesajı ricasını 请务必 ile kurdu, ama neden sabah sekizde başlandığını söylemedi. Resmî bir yazı kararını gerekçesiyle birlikte vermek isterse ne yapar? Eldeki bir durumu hesaba katmak, bir ilkeye bağlı kalmak, bir temele dayanmak ve bir kurala uymak yazı dilinde ayrı sözcükler ister: 鉴于, 本着, 基于 ve 依. Dördü, Türkçenin «göz önüne alınarak» ve «uyarınca» dediği yeri tutar.