Tarz: 擅自, 毅然, 一举, 竭力, 照常, 逐一

Kanca

İki cümle aynı olayı anlatıyor: 他自己改了阀门 ve 他擅自改了阀门. Birincisi bilgi verir; ikincisini okuyan, kimse «kötü» demediği hâlde bir suçlama duyar. Bu dersin zarfları işin nasıl yapıldığını söylerken çoğu zaman onu tartar da.

Anlatım

Sahne: asansörün yanındaki ilan

27 Ağustos 2029 pazartesi, tatilin son haftası. Site yönetiminden 刘先生 binanın girişine, asansörün yanına bir ilan astı. Binanın ısıtma boruları eskiydi; geçen kış Deniz'in dairesinde de damlamıştı. İlan, kurum yazısının bütün tarz zarflarını bir arada taşıyor:

关于更换本楼供暖管道的通知

各位业主、住户：

本楼供暖管道已使用二十多年，去年冬季多次漏水。经业主委员会同意，物业将于9月10日至21日更换全楼管道，争取一举解决漏水问题。现将有关事项通知如下：

一、9月4日至7日，工作人员将逐一入户检查，请各户提前与物业预约时间。

二、施工期间，供水、供电照常，电梯照常运行。

三、请勿擅自改动室内管道和阀门。如需改装，请先与物业联系。

四、施工难免给大家带来不便，物业将竭力减少对住户生活的影响。

特此通知。

物业服务中心　2029年8月27日

Zarfların hepsi fiilin hemen önünde durur; hepsi tarz zarfıdır (Ders HSK6.5). Altıncı düzeydeki 偷偷 ve 特地 konuşmada rahat dolaşır; bunlar daha çok ilanda, haberde, yönetmelikte yaşar.

擅自: yetkinin dışına taşan iş

汉典 擅自'yi üç kelimeyle tanımlar: 越权自作主张, yani yetki sınırını aşıp kendi başına karar vermek. O iş için izin verecek biri vardı ve sorulmadı; bu yüzden kelimenin duygu rengi (Ders HSK5.12) hep olumsuzdur.

En sık yeri bir yasak cümlesidir: 不得擅自, 请勿擅自, 禁止擅自 + fiil. Fiiller de bir sınırı aşan işlerdir: 改动, 离开, 进入, 占用. 物业管理条例'nin 50. maddesi de bu dille yazılmıştır: malikler de yönetim şirketi de site içindeki yolları 擅自 işgal edemez.

Yakın akrabası 私自 sīzì, aynı listede. 汉典 onu «自己偷偷地不让人知道» diye açıklar: kimseye haber vermeden, gizlice. 擅自'de eksik olan izindir; iş göz önünde yapılmış olabilir. 私自'de eksik olan bilgidir; iş saklanmıştır. Annesinden habersiz kumbarayı açan çocuğa 私自 daha iyi oturur.

毅然: bedeli olan bir karar

毅然 yìrán ters uçtadır. 汉典'nin tanımı «刚强坚韧而果断的样子»: güçlü, dirençli ve kararlı bir hâl. Tanımı kuran kelimeler övgü kelimeleridir; 毅然 diyen, kararı vereni takdir eder. 国语辞典'de: «坚决毫不犹疑», hiç duraksamadan.

Arkasından gelen fiil bir seçimdir ve çoğu zaman bir şeyden vazgeçmeyi içerir: 毅然离开, 毅然放弃, 毅然决定. 汉典'nin örneği tam böyledir: 他毅然和那几个不走正道的腻友分了手, eski arkadaşlarından ayrılmak. Kararın bir bedeli yoksa 毅然 boşa düşer; bir kâse erişte seçmek için kimse 毅然 demez. 论语'daki «士不可以不弘毅，任重而道远»da da 毅, yükü ağır ve yolu uzun olanın taşıması gereken niteliktir.

Aynı listedeki 执意 zhíyì da kararlılıktır, ama 汉典'ye göre «坚持自己的意见», kendi görüşünde ısrar; tanıklarında hep bir itiraz karşısındadır: 执意不肯, 执意不信. 毅然 bir yola çıkışı över, 执意 kulak tıkamayı anlatır.

一举: tek hamlede

一举 izlencede isim ve zarftır. İsim olarak «bir hareket»tir: 一举两得 «bir taşla iki kuş», 多此一举 «gereksiz bir hamle», 一举一动 «her hareketi». Zarf olarak bütün sonucun tek hamlede alındığını söyler: 一举成功, 一举解决, 一举夺冠.

Bu yüzden arkasındaki fiil bir sonuca varır. 一举学习 olmaz; 一举解决了问题 olur. İlandaki 争取一举解决漏水问题 da parça parça yamanan boruları bir kerede değiştirip sorunu bitirmeyi vaat eder.

竭力 ve 尽力: gücün sonuna kadar

竭 jié tükenmek demektir: 竭泽而渔 «balık için gölü kurutmak». 竭力 de gücün dibine kadar kullanılmasıdır; 汉典 onu «用尽全力» ve kısaca «尽力» diye açıklar. Anlam aynıysa fark sözcük türündedir. İzlence beşinci düzeydeki 尽力'yu fiil, 竭力'yu zarf sayar. Fiil cümleyi kendisi bitirebilir: 我一定尽力, 我尽力了. Zarf bitiremez; arkasında hep bir fiil bekler: 竭力减少影响, 竭力劝阻, 国语辞典'nin örneğiyle 他竭力促成这件好事. Üslup da ayrılır: 竭力 bir ilanda rahattır, arkadaşa verilen sözde 尽力 daha doğaldır.

照常: bozulmayan düzen

照常 bir düzenin bozulabileceği bir durumda bozulmadığını söyler. 汉典 «依照通常情形» der ve örneği bir ilan cümlesidir: 星期天照常办公. 国语辞典 aynı şeyi «跟原先一样，没有任何改变» diye anlatır. 照常'yi bir kütüphane ilanında adını koymadan okumuştun: 17日起照常开放 (Ders HSK6.8).

Cümlede çoğu zaman önce bir tehdit gelir: 施工期间, 节假日, 下雨的话. 照常 o tehdidi söylemeden de taşır: «su kesilmeyecek» diyen ilan, kesilebileceğini de düşündürür. İzlence onu fiil olarak da sayar; o zaman tek başına yüklemdir: 一切照常 «her şey her zamanki gibi».

照样 da «yine aynı» der, ama bir beklentiye karşı: 国语辞典'nin örneğinde biri hapisten çıkar ve 照样 eski yoluna döner. 照常 bir düzenin işlediğini, 照样 değişmesi beklenen birinin değişmediğini bildirir.

逐一: birer birer

逐 tablosundan tanıdık bir karakter: «kovalamak», 逐渐'de «sırayla, adım adım». 逐一 zhúyī bir kümenin her üyesini sırayla ele almaktır. 汉典 «一个接一个地» der, 国语辞典 «逐个、依次», eşanlamlı olarak da 一一'yi verir. Konuşmada aynı iş 一个一个地 ile görülür; 逐一 yazının ve kurumun sesidir.

Şartı bir kümedir: 对每户逐一检查, 把问题逐一说明. 相继'den farkı da buradadır: 相继'de özneler birbiri ardınca gelir; 逐一'de bir özne nesneleri tek tek ele alır. İlandaki görevliler her daireye sırayla, hiçbirini atlamadan girecek.

Karakter köşesi

擅'nin iki yüzü var: 擅自'de yetkiyi aşan, 擅长'da bir işte usta olan el; 说文 onu «专», tek başına elinde tutmak diye açıklar. 毅'nin sağındaki 殳 eski bir silahtır; 说文: «有决». 竭'nin ilk anlamı sırtta yük taşımaktır, «tükenmek» sonra öne geçti. 阀 kapının içinde 伐 sesini taşır; «vana»dan önce soylu bir evin kapısındaki şeref direğinin adıydı. 执 «elde tutmak»tan «bir görüşü tutmak»a uzanır: 执行, 固执, 执意.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe tarzı çoğunlukla öbekle söyler. Göksel ve Kerslake (16.4.3) yalın zarfın yanında -CA ekini, -(y)lA ile kurulan isim öbeğini, «gibi» öbeğini ve zarf yan cümlelerini gösterir. Bu altı kelimenin karşılığı da çoğu zaman bir öbektir: «izinsiz», «kararlılıkla», «tek hamlede», «var gücüyle», «her zamanki gibi», «birer birer».

Değerlendirme Türkçede de kelimeye gömülebilir. TDK «izinsiz»i yalnızca «izin almadan» diye tanımlar; «başına buyruk» ise kimseden izin almadan dilediği gibi davranan kişidir ve kendi içinde bir sitem taşır. 擅自 bu ikincisine yakındır. «Var gücüyle» 竭力'nun yerini tutar, ama Türkçe bir ilan bunu demez, «gerekli özeni göstereceğiz» der.

逐一'nin karşılığı Türkçede ikilemeyle kurulur. Göksel ve Kerslake (9.3) ikilemeyi isim, zarf, sıfat ve ölçü sözcükleriyle yapılan basit bir tekrar diye tanımlar; «birer birer» de üleştirme sayısının ikilenmiş biçimidir. Çince aynı işi 一个一个地 ile tekrarla, 逐一 ile tek kelimeyle yapar.

Örnekler

Örnek diyalog

29 Ağustos 2029 çarşamba akşamı, binanın girişi. Asansörün yanındaki ilanın önünde 高阿姨, Deniz ve 小明 duruyor; 刘先生 elinde bir tomar kâğıtla içeri giriyor.

Deniz 毅然'yi kendine yakıştırmıyor: kelime tartılmış ve bedeli göze alınmış bir kararı över. 小明'e göre tartılmamış cesaret 胆子大'dır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 照常: bayram bir aksama beklentisi doğurur, düzen bozulmuyor. (b) 毅然: yüksek maaştan vazgeçmek bedeli olan, övülen bir karar. (c) 一举: tek hamlede alınan bir sonuç. (d) 逐一: bir küme (pasaportlar) sırayla dolaşılıyor. (e) 擅自: yetki dışı bir giriş yasaklanıyor.
2. (a) 私自: iş anneden saklanmış; eksik olan bilgi. (b) 擅自: sözleşmeyi imzalamak onun yetkisinde değil; eksik olan izin.
3. (a) Biter: 尽力 fiildir. (b) Bitmez: 竭力 zarftır; örneğin 物业将竭力减少对住户的影响。
4. Örneğin: 物业将逐一检查每户；施工期间，电梯照常运行。

Özet kartı

1. 擅自 = yetki dışına taşan, izinsiz iş; rengi hep olumsuz, en sık yeri 不得/请勿/禁止 + 擅自 + fiil. 私自'de eksik olan izin değil, bilgidir: iş gizlice yapılır.
2. 毅然 = bedeli göze alınmış bir kararın övgüsü (离开, 放弃, 决定); 执意 ise başkalarına rağmen ısrar etmektir.
3. 一举 = tek hamlede bütün sonuç; arkasında sonuca varan bir fiil (一举成功, 一举解决). İsim olarak 一举两得, 多此一举.
4. 竭力 zarftır ve fiil ister; 尽力 fiildir ve cümleyi bitirebilir (我尽力了).
5. 照常 = olası bir aksamaya rağmen düzen sürüyor; fiil olarak 一切照常. 照样 bir beklentiye karşın değişmeyeni söyler.
6. 逐一 = bir kümenin üyelerini sırayla; 相继'de ise özneler birbiri ardınca gelir.
7. Yeni karakterler: 擅, 毅, 竭, 阀, 执.

Sonraki derse köprü

擅自 ile 毅然'de yargı bir tarz bilgisinin içine saklanmıştı. Sıradaki zarflarda yargının kendisi öne çıkar: konuşanın olaya bakışı. Kötü bir şeyden kıl payı kurtulunca hangi zarf söylenir, olmasını istemediğin şey tam da olunca hangisi? Bir şaşkınlığın birden çözülmesini, «demek ondanmış»ı, Çince tek kelimeyle nasıl söyler?