Zaman ve sıklık: 历来, 向来, 随即, 届时, 屡次, 相继

Kanca

Dört satırlık bir duyuruda beş zaman zarfı var ve hiçbiri saat söylemiyor. 周经理'nin gönderdiği tur programını Deniz yüksek sesle okuyor, 小明 her cümleyi gündelik Çinceye çeviriyor. 届时 «o vakit» demek; peki hangi vakit? Cevap sözcüğün kendisinde değil, iki satır yukarıda. Bu zarflar saati değil, saatle kurulan ilişkiyi taşır.

Anlatım

Sahne: tur programı

13 Ağustos 2029 pazartesi akşamı. Okul tatilde; Deniz 周经理'nin Türk gruplarına iki haftada bir eşlik etmeyi sürdürüyor. Öğleden sonra şirketin grubuna şu ileti düşmüş:

通知：土耳其旅游团一行二十二人将于8月15日（星期三）分两批相继抵达北京，第一批下午两点，第二批下午四点。届时请Deniz同学在机场到达口接机。我公司历来重视接机服务，客人一出到达口，司机随即把车开到门口。八月是旅游旺季，近来航班屡次延误，请随时关注航班信息。

İletideki gerçek saatler yalnız ikidir; gerisi bu saatlere ya da şirketin geçmişine yaslanır.

历来 ve 向来: öteden beri

İkisi de «geçmişten bugüne hep böyle» der. 一向'yu ve onun 一直'den ayrıldığı yeri biliyorsun (Ders HSK6.4): başı belirsiz, bugünde biten bir çizgi. 历来 ile 向来 aynı çizgiyi çizer, ayrıldıkları yer olumsuzluk ve üsluptur.

Duyurudaki 我公司历来重视接机服务 bir kurumun kendini tanıtma cümlesidir; 历来'nın en rahat durduğu yer burası: bir şirketin, bir okulun, bir kentin süregelen tutumu. Bir kurum metninde 向来 da durabilir, ikisi de yazıya girer. Ayrılık olumsuzda ve kişide başlar: 周经理向来不让客人等 cümlesinde 历来 yadırganır.

İkisi de geleceğe gitmez. «Bundan sonra hep» demek için 一直 ya da 永远 gerekir.

随即: hemen ardından

随即 suíjí sözlükte «立刻；马上» diye geçer, ama kullanımı daha dardır. 汉典'nın tanıkları hep aynı şekli gösterir: bir şey olur, 随即 ikinci şeyi onun hemen arkasına bağlar. 《文明小史》'ndaki öğretmen konuşmanın ne olduğunu anlar, «随即立起身来». Yani 随即 bir önceki olaya yaslanır; o olay cümlede ya da hemen önünde durur.

马上 öyle değildir. 我马上来 bir söz, 你马上来 bir buyruktur; ikisinin de önünde bir olay gerekmez. Bu derste 随即'yi hep iki olayı bağlayan anlatıda kullanıyoruz; tek başına bir buyrukta ya da bir sözde 马上 ve 立刻 kalır. Duyurudaki cümle de bu şekildedir: önce 客人一出到达口, ardından 司机随即……

届时: kararlaştırılan vakit gelince

届时 jièshí'yi daha önce iki duyuruda açıklanmadan gördün; biri 周经理'nin ocak sonundaki e-postasıydı (Ders HSK6.21). Sözlük onu «到预定的时间» diye tanımlar: önceden belirlenmiş zamana gelindiğinde. Konuşmadaki karşılığı 到时候'dır.

İşin püf noktası «预定»dedir. 届时 bir tarih uydurmaz, metinde zaten konmuş bir tarihi geri çağırır. Önünde tarih olmayan bir 届时 boşlukta asılı kalır. 到时候 konuşmada daha gevşektir: «o zaman gelince» bağlamdan tahmin edilebilir.

屡次 ve 屡屡: defalarca

屡次 lǚcì «bir kez daha, bir kez daha» demektir; 屡屡 aynı tekrarı ikilemeyle söyler. İzlence ikisini sıklık zarfları arasına koyar, ve zarf fiilin önünde durur: 航班屡次延误.

Konuşmadaki karşılıkları 好几次 ve 很多次'dır, ama bunlar zarf değil, sayı ile 次'den kurulmuş bir öbektir. Öbek fiilin arkasına da geçebilir (Ders HSK2.12): 我去过很多次. 屡次 oraya gidemez. Tuzak da buradan doğar: 很多次 arkada durabildiği için 屡次 da arkaya kayar.

汉典'nın 屡次 tanıkları istenmeyen tekrarlardır: sınavda tekrar tekrar kalmak, tekrar tekrar gelip borç istemek; duyurudaki 屡次延误 da öyle. 国语辞典 屡屡 için zıt anlamlı olarak 偶尔'yu verir.

相继: birbiri ardınca

相继 xiāngjì «一个接着一个地» demektir: birden çok kişi ya da şey, biri ötekinin arkasından. Duyuruda iki grup 相继抵达: önce biri, sonra öteki. 继'nin kendisi «arkasından gelip devam ettirmek» anlamını taşır.

Gündelik karşılıkları 一个接一个 ve 先后'dir, ama 先后 daha geniştir. 汉典'nın örneğinde tek bir kadın sırayla üç ülkeye okumaya gider: 她先后去了美国、英国和德国. Burada sırayla olan şeyler tek bir kişinin yaptıklarıdır. Bu derste 相继'yi hep birden çok özneyle kuruyoruz: gruplar, mağazalar, konuşmacılar. Tek kişinin art arda yaptıkları için 先后 kalır.

Karakter köşesi

屡'da 尸'nin altındaki 娄 sesi verir; sözlüğe göre ilk anlamı zaten «çok kez»dir. 继 ipek kökünü taşır ve sözlük ilk anlamını kopmuş ipliği yeniden bağlamak diye açıklar; 继续, 继承 o bağlamanın devamıdır. 航 önce bir tekneydi (广韵: «航，船也»), sonra denizde, en sonunda havada yol almak oldu: 航班, 航空. 旺'de 日 ile ses veren 王 yan yana; bugünkü anlamı bolluk ve canlılık, 旺季 da bir işin en kalabalık mevsimi. 达'nin geleneksel biçimi 達; sadeleşmiş biçimde 辶'nin içine 大 girer. 到达, 抵达, 达到 hep bir yere ya da hedefe varmaktır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin «oldum olası»sı 向来'ye yakın durur; TDK onu «Eskiden beri, kendimi bildiğimden beri» diye açıklar ve örneği de bir olumsuzluktur: «kendimizi kurtaramamışız». 向来 da olumsuzu rahatça taşır. 历来'nın resmî tınısını Türkçede ancak bir kurum cümlesi verir: «Şirketimiz kuruluşundan bu yana…»

随即 ile Türkçe ters yönden çalışır. Türkçe iki olayı sıraya koyarken işareti İLK olaya takar: «Yağmur başlayınca içeri girdik», «Su kaynar kaynamaz altını kıs». Çince işareti İKİNCİ olaya koyar: 客人一出来，司机随即开车. «Akabinde» (TDK: «Arkasından, hemen arkadan, ardından») 随即'nin yerini tutar, ama o da ikinci olaya değil, birincinin arkasına yerleşir.

«Defalarca» (TDK: «Pek çok kez; defaatle») 屡次'nin iyi bir karşılığıdır ve o da fiilden önce durur. 相继 için «ardı ardına» uygun; TDK'nin örneği bile birden çok özne taşır: «Evimize ardı ardına iki konuk geldi». 届时'nin karşılığı «o zaman» da önünde bir zaman ister: «Cuma toplantı var, o zaman konuşuruz.»

Örnekler

Örnek diyalog

Aynı akşam, kuzey kapısındaki mantıcı. Tabaklar gelmeden Deniz telefonu masanın öbür yanına, 小明'e uzatıyor.

Deniz geçen ayı anlatırken 随即 değil 马上就 diyor: arkadaşına konuşuyor, şirkete yazmıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 历来: bir kurumun süregelen tutumu, yazı dili. (b) 向来: bir insanın huyu, olumsuzla. (c) 届时: önünde belirlenmiş tarih var. (d) 随即: önce bir olay (telefona bakmak), hemen ardından ikincisi.
2. (a) Doğru: 屡次 fiilin önünde. (b) Yanlış: 我屡次问过老师这个问题 ya da 这个问题我问过老师好几次. (c) Yanlış: tek özne; 她先后学了法语和日语.
3. Örneğin: 会一开完，代表们一个接一个走了，到时候会有大巴送大家去酒店。 相继 → 一个接一个, 届时 → 到时候; 一……就 da kullanılabilir.
4. Örneğin: 旅游团将相继抵达机场，届时司机把大巴开到门口，客人上车后，大巴随即出发。 届时 önündeki varışı geri çağırır; 随即 kalkışı binme olayına bağlar.

Özet kartı

1. 历来 ve 向来 «öteden beri»: 历来 yazı dilinde, olumlu ve çoğu zaman bir kurumun tutumu için; 向来 konuşmada da yazıda da, olumsuzla da rahat. 从来 çoğunlukla olumsuzla.
2. Hiçbiri geleceğe gitmez; «bundan sonra hep» için 一直 ya da 永远.
3. 随即 bir önceki olaya yaslanır ve ikinci olayı onun hemen arkasına bağlar; tek başına buyruk ya da söz için 马上, 立刻.
4. 届时 önceden belirlenmiş bir zamanı geri çağırır (回指); konuşmadaki karşılığı 到时候.
5. 屡次 ve 屡屡 sıklık zarfıdır, fiilin önünde durur; fiilin arkasına 好几次, 很多次 gibi öbekler gelir.
6. 相继 birden çok öznenin art arda gelişi; tek kişinin sırayla yaptıkları için 先后.
7. Karakter köşesi: 屡 (屡次), 继 (相继), 航 (航班), 旺 (旺季), 达 (抵达).

Sonraki derse köprü

Zamanı ve sıklığı söyleyen zarflardan sonra sıra tarzı söyleyenlerde: bir iş nasıl yapıldı? Bu zarfların bir kısmı yalnız tarif etmez, bir yargı da taşır. Aynı işi anlatan iki cümleden biri, yalnız 擅自 yüzünden bir suçlama gibi duyulabilir mi? 毅然 bir kararı överken neyi varsayar? 相继'de kafileler kendiliğinden birbiri ardınca geliyordu; 逐一'de ise biri bir kümeyi tek tek dolaşır. Ve 照常 neden önce bir aksaklık anılmadan söylenmez?