Derece ve kapsam: 颇, 略, 尤为, 越发, 皆, 均, 唯独

Kanca

颇 pō karakterinin sağındaki 页 bir baştır; 说文 karakteri «başı yana eğik» diye tanımlar. Sonra tuhaf bir yolla derece zarfı olur. 《史记》'da 颇 «biraz, şöyle böyle» demektir: 颇通诸子百家之书, kabaca «düşünürlerin kitaplarından bir parça anlardı». Bugün aynı karakter «epey, hayli» der: 颇为讲究, «hayli özenli». Aynı kelime yüzyıllar içinde azdan çoğa kaymış.

Anlatım

Sahne: bir avlunun tabelası

27 Temmuz 2029 cuma akşamı. Okul tatilde; Deniz ertesi sabah 周经理'nin Türk grubunu eski bir avlulu evden müzeye çevrilmiş küçük bir yere götürecek. Bu derste ona 槐院 diyoruz; yer de tabelası da kurgusal. 周经理 tabelanın metnini göndermiş, grup için Türkçe bir broşür istiyor. Altı satırlık metinde dersin yedi kelimesinin hepsi var:

• 本院建于清代末年，为典型的北京四合院。
• 院内房屋皆朝南，布局颇为讲究。
• 北房略高于东西两侧的厢房。
• 夏天院里尤为凉爽。
• 经过修缮，老院子越发显得古朴。
• 各展室均可拍照，唯独东厢书房请勿使用闪光灯。

小明 akşam yemeğe geliyor; Deniz metni önce günlük Çinceye indirecek, sonra Türkçeye taşıyacak.

Derece: 颇 ile 略 ölçeğin neresinde

Derece zarflarının bir kısmı niteliği kendi başına tartar (很好, 相当好), ötekiler bir başka şeye ya da önceki hâline göre ölçer (更好, 稍微好一点儿). 拓傲'nun sınıflandırmasında 颇 birinci grupta, 挺 ile 相当'nın yanında durur; 略 ise ikinci grubun en alt basamağında, 稍 ve 稍微 ile birlikte.

Ayrım sözdizimine de yansır. 略 bir 比 cümlesine rahatça girer: 北房略高于厢房, konuşmada 北房比厢房高一点儿. 颇 ise bir tabana bakmaz; tek başına «epey» der ve 比 cümlesine girmez.

颇 tek heceli bir sıfatla kısa bir ikili kurar (颇佳, 颇久, 颇多), iki heceli bir kelimenin önüne ise çoğu zaman 颇为 olarak geçer: 颇为讲究, 颇为激动. 汉典 颇为'yı tanımlarken derecenin «yüksek ama en üstte değil» olduğunu söyler; bu yüzden 非常 değil, 相当 karşılığıdır. Bir de 颇有 var: 康熙字典'nin deyişiyle «多有曰颇有», yani «epeyce sahip olmak»: 颇有名气, 颇有道理.

略'yı kısa bir yazıdan tanıyorsun (略淡). Yazıda en sık 略有, 略显, 略高于 gibi kalıplarda karşına çıkar: 略有提高, 略显不足. Sözlü karşılığı 有点儿 ya da 一点儿'dır; ama 略 kusur bildirmez, ölçer: 汤略淡 bir gözlem, 汤有点儿淡 bir şikâyet de olabilir.

尤为: 尤其'nin yazı biçimi

尤其'yi biliyorsun (Ders HSK4.1): bir bütünün içinden bir parçayı öne çıkarır, ve 尤其是 biçimiyle bir yan cümlenin başına geçip bağlaç gibi çalışabilir. 尤为 yóuwéi aynı öne çıkarmayı yapar ama daha dar bir yerde: yalnız bir sıfatın ya da fiilin hemen önünde. Sözlük onu «çoğunlukla iki heceli sıfat ya da fiilin önünde» diye tanımlar: 尤为重要, 尤为不满, 尤为凉爽.

Buradan iki sınır çıkar. 尤为 bir ismi ya da bir yan cümleyi öne çıkaramaz; *尤为是北京 olmaz, 尤其是北京 olur. Ve tek heceli bir sıfatla eşleşmez: 尤其热 de, 尤为炎热 de doğal, ama 尤为 ile 热 bir arada durmaz.

越发: 越来越 değil, 更加

越发 yuèfā içindeki 越 yüzünden 越来越'nin yazı biçimi sanılır. Sözlüğe göre ise 越发 «更加；表示程度进一步加深», yakın anlamlısı 更加. Tanığı farkı gösterir: 知县听了此言，越发恼了, «Kaymakam bu sözü duyunca daha da öfkelendi». Öfke zaten vardı; bir söz onu bir basamak yukarı itti. 越来越 ise zamana yayılmış bir artışı anlatır: 天气越来越热. 越发'de bir önceki durum ve bir tetikleyici var, 越来越'de bir süreç.

冯胜利'nin konuşma ve yazı eşleri tablosu da bunu destekler: orada 越来越'nin yazıdaki karşılığı 日益'dir, 越发 değil. Tabeladaki cümlede de tetikleyici açık: 经过修缮, «onarımdan geçince», avlu eskisinden daha da eski görünür hâle gelmiş. İzlence bu satıra 愈加 yùjiā'yı da koyar; 汉典 onu «越发；更加» diye açıklar, aynı işi gören daha kitabi bir kardeş.

Kapsam: 皆 ile 均, sonra 唯独

Aynı tabloda 都'nın yazı karşılığı olarak 皆 ile 均 birlikte yazılmış. 均'yi yönetmelik dilinde tanıdın (Ders HSK6.19): 凡本校学生，均可凭学生证进馆. Aynı «hepsi»yi söylerler, kökleri farklı.

均 jūn'un temel anlamı «eşit, düzgün»dür (平均, 均匀). Zarf olunca bir listenin her öğesine aynı yargıyı eşit dağıtır; kurallarda ve resmî duyurularda yaşar: 以上费用均已包含在团费中, 各展室均可拍照. Bu dersin örneklerinde arkasından hep 可, 已 gibi kısa bir kelime geliyor.

皆 jiē daha eskidir. 说文 onu «俱词也», yani «hepsi birlikte» sözü diye tanımlar. Bugün en çok kalıplaşmış deyimlerde yaşar: 人人皆知, 皆大欢喜, 比比皆是. Bu dersin örneklerinde 皆 hep tek heceli bir kelimeyle ikili kurar: 皆知, 皆是, 皆朝南. Bu davranış çiftlenen tek hecelilere benzer (Ders HSK6.21): 皆 yazının ritmi içinde bir eşe yaslanır.

唯独 wéidú bir bütünün içinden tek bir istisnayı dışarı alır. 汉典'nin tanığı: 齐城之不下者，唯独莒、即墨, «Qi'nin düşmeyen şehirleri yalnız Ju ve Jimo idi». Önce bütün kurulur, sonra 唯独 ondan bir parçayı ayırır. Tabelada da sıra aynı: 各展室均可拍照 bütün odaları kapsar, 唯独东厢书房 bir odayı dışarıda bırakır. Konuşmada bunun karşılığı 只有……不……'dir: 只有东边的书房不能开闪光灯.

Karakter köşesi

颇'nın iki parçası iş bölümü yapar: 页 «baş» anlamı, 皮 sesi taşır. Kancadaki «başı eğik» anlamı bugün en çok 偏颇 «taraflı, yan tutan» kelimesinde karşına çıkar.

皆 üstte 比, altta 白'dan oluşur; 汉典 比'nın burada «yan yana» anlamını taşıdığını söyler. 唯'da 口 sesi değil anlamı verir: kelimenin ilk anlamı hızlı ve itirazsız bir «evet»tir, 唯唯诺诺 «her söylenene evet efendim demek» de oradan gelir. 独'nun geleneksel biçimi 獨; sadeleşen biçimde 蜀 yerine 虫 kaldı. 说文: «羊为群，犬为独也», koyun sürü olur, köpek tek gezer.

匾 biǎn tabelanın kendisi: kapının ya da duvarın üstüne asılan yazılı levha, 匾额. İçindeki 扁 hem sesi verir hem eski anlamı taşır: 说文 扁'yi «kapıya yazılan yazı» diye açıklar. 匾 izlencenin listesinde yok; 槐院'nın kapısında asılı olduğu için burada.

Türkçe ile karşılaştırma

Aynı iki katman Türkçede de görülür. «Özellikle» gündelik dilin kelimesi; TDK'nin «bilhassa» maddesi tek bir yönlendirmeden ibarettir: «özellikle». 尤其 ile 尤为 de böyle bir çifttir, yalnız Çince çift sözdizimini de ayırır: «bilhassa» her yere girer, 尤为 bir ismin önüne geçemez.

Kapsamda «hariç» ile «müstesna» aynı ikiliği kurar. TDK «hariç»i «dışta kalmak üzere, dışında sayılmak üzere, müstesna» diye açıklar; bir müze kapısındaki «Pazartesi günleri müstesna» tam 唯独'nun tonudur. Konuşan biri «pazartesi hariç» der, tabela «müstesna» yazar.

Dereceye gelince Türkçe konuşanın tuzağı şu: «oldukça» hem 颇 hem 相当 hem de 比较 diye çevrilebilir. 颇 yazının kelimesidir; sözlü bir cevapta «oldukça güzel» demek için 挺好的 yeter.

越发'nin en iyi karşılığı «daha da»dır. TDK onu «karşılaştırma derecesini vurgular» diye tanımlar, yani ortada önceden bir derece vardır. 越来越 ise «gitgide»ye, TDK'nin deyişiyle «gittikçe»ye düşer. «Bu sözü duyunca daha da kızdı» ile «gitgide kızıyordu» Türkçede de aynı şey değildir.

Örnekler

Örnek diyalog

27 Temmuz 2029 cuma, akşam sekiz. Deniz'in salonunda tabelanın çıktısı; 小明 karpuz dilimlerken metne göz atıyor.

28 Temmuz cumartesi sabahı Deniz flaş uyarısını kapıda iki dilde yapıyor. Broşürde 颇为讲究 «oldukça özenli», 唯独 de «… müstesna» oldu.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Örneğin: 每个展室都可以拍照，只有东边的书房不能用闪光灯。 均 → 都, 唯独 → 只有, 请勿使用 → 不能用.
2. (a) 略: geçen döneme göre ölçülüyor (略有提高). (b) 颇: taban yok. (c) 略: 高于 bir karşılaştırma kurar.
3. (a) 尤其: arkasında bir isim var, 尤其是 kalıbı. (b) 尤为: iki heceli 重要'nın önünde; 尤其 de olur.
4. (a) 越发: tetikleyici yağmur (更加 de olur). (b) 越来越: birkaç yıla yayılan bir artış, tetikleyici yok.

Özet kartı

1. 颇 mutlak bir derece zarfıdır: «epey, hayli», konuşmada 挺 ya da 相当. Tek heceliyle 颇佳, iki heceliyle 颇为讲究, isimle 颇有名气; 比 cümlesine girmez.
2. 略 göreli ölçeğin en alt basamağı: «biraz». Yazıda 略有, 略显, 略高于 kalıplarında; 比 cümlesine girer.
3. 尤为 尤其'nin yazı biçimi: yalnız iki heceli bir sıfatın ya da fiilin önünde; 尤为是 olmaz.
4. 越发 更加'nın kardeşidir, 越来越'nin değil: önceki duruma göre «daha da», çoğu zaman bir tetikleyicinin ardından. 愈加 aynı işi görür. 越来越'nin yazıdaki karşılığı 日益.
5. 皆 ve 均 都'nın yazı karşılıklarıdır; 均 her öğeye aynı yargıyı eşit dağıtır (均可, 均已), 皆 deyimlerde ve tek heceli eşlerle yaşar (人人皆知).
6. 唯独 önce kurulmuş bir bütünden tek bir istisnayı ayırır; konuşmada 只有……不…….
7. Yeni karakterler: 颇, 皆, 唯, 独, 匾.

Sonraki derse köprü

槐院'nın tabelası «ne kadar» ve «kimin için» sorularına cevap veriyordu. Bir duyurunun öteki yarısı zamandır: 历来, 向来, 随即, 届时, 屡次, 相继. Bunların bir kısmı kendi başına hiçbir tarih taşımaz, önceki bir cümlede adı konmuş bir ana yaslanır. 历来 ile 向来 ise Türkçede aynı sözle çevrilir; onları ayıran, olumsuz bir cümlede nasıl davrandıkları ve bir kurumun mu, bir insanın mı tutumunu anlattıklarıdır.