Karşılık vermek: 可不是嘛, 真是的, 你还别说

Kanca

高阿姨 kapıda yelpazelenerek «热死人了» diyor. Deniz bir olumsuz soruyla cevap veriyor: «可不是嘛！» Kelimesi kelimesine «değil mi ki?» — ama teyze bunu itiraz diye duymuyor, tam tersine yüzü gülüyor. Bir saat sonra da 你还别说 diye başlayan bir cümle geliyor, yani «sen yine de söyleme». Kimse susmuyor; asıl söz tam o anda başlıyor. İkisi de harfi harfine okununca söylediğinin tersini yapıyor. Aradaki 真是的 ise harfiyen «gerçekten öyle» der ve bir yakınmadır.

Anlatım

Sahne: 大暑 günü bir klima

22 Temmuz 2029 pazar, 大暑, yılın en sıcak dönemine giriş sayılan güneş terimi. Okul tatilde. Deniz'in üçüncü kattaki dairesinde klima çalışıyor ama serinletmiyor. 高阿姨 altıncı kattan iniyor; 小明'e de mesaj gitmiş, o da metroyla yolda.

Bir cevabın gücü: 嗯'dan 可不是嘛'ya

Karşıdakine hak vermenin birkaç basamağı var. En alttaki 嗯 ǹg, yalnız «duydum, evet». 那倒是'yı biliyorsun (Ders HSK6.12): hak verir, ama bir adım geride durur ve arkasında sık sık bir 不过 bekletir. En üstte 可不是嘛 durur: tam katılma, üstelik vurgulu.

可不是嘛'nın içi

Sözün üç parçası da tanıdık. 可 beşinci düzeyde gördüğün vurgu zarfı; 不是 bir retorik sorunun iskeleti (Ders HSK3.28): olumsuz kurulup olumlu bir iddia taşır; 嘛 da söyleneni herkesin bildiği bir şeye çevirir (Ders HSK6.10). Toplamı: «Öyle olmadığını kim söyleyebilir ki, belli değil mi?» 汉典 bunu tek cümleyle özetler: ters soru biçimiyle vurguyu güçlendirir ve başkasının sözüne katıldığını gösterir.

Biçimi esnektir. 可不, 可不是, 可不是嘛 aynı işi görür; 国语辞典 《文明小史》'ndan 可不是呢 tanığını da getirir. İzlence sözü 可不（是嘛） biçiminde yazar ve 可不是'yu kelime listesine zarf olarak koyar: kěbúshi, son hece hafif.

Cevap tek başına kalmaz; çoğu zaman arkasından konuşanın kendi kanıtı gelir. 高阿姨 «热死人了» der, Deniz 可不是嘛 ile katılır ve hemen sabah koşusunu anlatır.

Dikkat edilecek yer şu: 可不是 bir cevabın başında tek başına durunca katılır. Cümlenin içinde bir ismin önüne gelince düz bir olumsuzluktur: 这可不是小事 «bu hiç de küçük bir iş değil». Arkasına bir yan cümle alıp soru olarak bitince de 国语辞典'nin ikinci anlamı çıkar, «…değil mi?»: 他这么做，可不是让大家都为难吗？

真是的: hoşnutsuzluğun yönü

真是的 zhēn shì de bir cümleyi kapatan ya da tek başına söylenen bir yakınmadır. 汉典 ona «hoşnutsuzluk ya da kınama bildiren söz» der. Asıl soru kime yöneldiğidir, ve bunu çoğu zaman önündeki söz söyler:

Araya giren 也 bu dersin örneklerinin çoğunda var; burada onu yakınmayı yumuşatan bir dolgu olarak okuyoruz. Kendine yönelen 我也真是的 bir tür 自嘲 zìcháo, yani insanın kendine gülmesi: suçu üstlenir ve karşıdakinin sözünü önceden yumuşatır.

Ne kadar sert duyulacağını söz değil, ilişki ve ses belirler. Bu dersin sahnesinde yakın arkadaşlar arasında yarı şaka bir sitem; sesi yükselen ve kesilen bir 你也真是的 ise gerçek bir azardır.

真是的'yi 真是 + sıfattan ayır. 今天真是热 «bugün gerçekten sıcak» bir derecedir; 的 ile biten 真是的 ise sıfat almaz, kendi başına bir tepkidir.

你还别说: beklemediğim hâlde

你还别说 nǐ hái bié shuō kimseyi susturmaz. Konuşan, kendi beklentisinin ya da karşıdakinin beklentisinin tersine çıkan bir şeyi kabul eder: «doğrusu, haklıymışsın», «inanmazdım ama». Arkasından sık sık 还真 ya da 真 gelir ve beklenmeyen sonucu taşır: 你还别说，还真凉了.

Söz turun başında da, bir anlatının ortasında da durabilir. Başta durduğunda yerine 没想到 konabilir; ortada, iki cümleyi bağlar. Vurgu 还'ya kayar; şaşkınlık da oradadır. 你 kimseye seslenmez, 您还别说 ya da kısaca 还别说 da olur. Bu 别说, «bırak … şöyle dursun» anlamındaki 别说……都 kalıbıyla aynı kelime değildir; o kalıp üst bandın ilerisinde.

Ön koşulu bir şüphedir. Önceden kuşku yoksa 你还别说 boşa düşer.

Karakter köşesi

Dördü de ağız köküyle yazılır; dördü de bir karşılığın sesidir. 唉'nın sağındaki 矣 sesi verir. Şaşırtıcı olan ilk anlamı: 说文 onu «cevap vermek» diye tanımlar, iç çekme sonradan gelir. Bugün sözlük iki okunuş verir: āi bir sesleniş ya da iç çekiş, ài hüzün ve yazıklanma; izlence ài'yi alır.

嗯'nın tonu cevabın kendisidir. ǹg katılır («嗯，就这么办吧»), ńg sorar («嗯？你说什么？»), ňg şaşırır ya da beğenmez.

叹'in geleneksel biçimleri 嘆 ve 歎; ikincisinde esneyen bir ağzı gösteren 欠 vardır. Sözlük onu tasa yüzünden uzun bir nefes vermek diye açıklar, ama aynı karakter hayranlığı da taşır: 赞叹, 感叹. 嘲'da sesi 朝 verir: 嘲笑, 嘲弄, 自嘲.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe katılmayı da pekiştirir. «Hem de nasıl» TDK'de tam bu işi görür; örneği de bir cevaptır: «Ankara'yı sever misin? — Hem de nasıl.» «Öyle ya» sözlükte «kuşkusuz, tabii, elbette» diye geçer. 可不是嘛'nın ikisinden de farkı yapısında: Çince katılmayı bir ters soruyla kurar, Türkçe bu iki sözde düz bir onayla.

真是的'nin en yakın akrabası küçük bir «ya». TDK onu şaşma bildiren bir söz diye tanımlar ve örneği tam bir 真是的 anıdır: «Of ya, yine mi ödev!» Karşıdakine yönelen 你也真是的 ise biraz «pes»e yaklaşır: TDK «pes»i birinin şaşkınlık veren davranışına karşılık söylenen bir söz diye de kaydeder. Kendine yönelen 我也真是的 için Türkçe başka bir cümle kurar, «ben de amma yaptım» gibi; Çince aynı kalıbı yalnız 我 ile kendine çevirir.

你还别说'nın yükünü Türkçede «doğrusu» taşır: «Gerçeği söylemek gerekirse» (TDK). Bir de «vallahi»; TDK'nin örneği, makaledeki çizim örneğiyle neredeyse aynı yerde durur: «Vallahi, arkadaş bu resimleri senin yaptığına kimse inanmaz.» Türkçe konuşanın tuzağı kelimelerin kendisinde: 别说'yı «söyleme» diye çözen biri, sözü bir yasak sanar.

Örnekler

Örnek diyalog

22 Temmuz 2029 pazar, öğleden sonra üç. Deniz'in salonu; klima uğulduyor ama ılık hava üflüyor. 高阿姨 elinde yelpaze, kanepenin ucunda.

Deniz usta parasına 那倒是 ile hak veriyor ama ikna olmuyor; filtre yıkanınca 你还别说 ile şüphesini geri alıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 可不是嘛: tam katılma, arkasından kendi örneği. (b) 那倒是: hak veriyor, 不过 ile çekince ekliyor. (c) 你还别说: beklenmeyen sonuç, 还真 ile. (d) 嗯: yalın bir «evet».
2. (a) karşıdakine, (b) kendine (bir tür 自嘲), (c) havaya, duruma.
3. (a) Katılıyor: cevabın başında tek başına. (b) Katılmıyor: düz olumsuzluk, «bunu ben söylemedim». (c) Katılma değil, retorik soru: «insanı bitirmez mi?»
4. Örneğin: 我开始不太信。你还别说，过滤网洗完以后，空调还真凉了。 Önce şüphe söyleniyor, sonra 你还别说 ve 还真.

Özet kartı

1. Katılmanın basamakları: 嗯 «evet, duydum» → 那倒是 «orası öyle, ama» → 可不是嘛 «hem de nasıl».
2. 可不是嘛 = vurgu 可 + retorik 不是 + apaçıklık 嘛; ters soruyla katılır. Biçimleri: 可不, 可不是, 可不是嘛; izlencede zarf, kěbúshi.
3. 可不是 yalnız bir cevabın başında katılır; ismin önünde düz olumsuzluk (这可不是小事), soru sonunda «…değil mi?»
4. 真是的 hoşnutsuzluk bildirir ve sıfat almaz; yönünü önündeki söz belirler: 你也真是的, 我也真是的, 这天也真是的.
5. 你还别说 kimseyi susturmaz: önceki bir şüphenin tersine çıkan sonucu kabul eder, arkasından çoğu zaman 还真 gelir; vurgu 还'da.
6. 嗯'nın tonu cevabı değiştirir: ǹg onay, ńg soru, ňg şaşkınlık.
7. Yeni karakterler: 唉, 嗯, 叹, 嘲.

Sonraki derse köprü

Bu dersin sözleri konuşmaya aitti: yazıya geçince çoğu düşer. Sırada yazının zarfları var, ve onlar derecenin ve kapsamın ince ayarını yapar. 颇 ile 略 bir derecenin hangi iki ucunu tutar? 皆 ile 均 «hepsi»ni söylerken 唯独 o hepsinin içinden tek bir istisnayı nasıl ayırır? Ve 越发 ile gündelik 越来越 aynı artışı mı anlatır?