Toparlamak: 换句话说, 话说回来, 归根到底, 综上所述

Kanca

换言之 «başka bir deyişle» klasik bir metinden çıkmış gibi durur: sonunda 之 var, dört hecelik değil üç hecelik, sıkı bir yazı kalıbı. Oysa 《四库全书》'nde bir tek örneği bile bulunmuyor. Bugün bilinen en eski Çince kullanımı 1902'de, Japoncadan çevrilmiş bir hukuk yazısında geçiyor.

Bu derste konuşmayı toparlayan dört söz var: biri aynı şeyi yeniden söyler, biri geri döner, biri köke iner, biri yazıyı kapatır.

Anlatım

Dört söz, dört hareket

Dördü de izlencenin üst bant listesinde, «söylem işaretleyicileri» (话语标记) başlığı altında yan yana durur. Soru şu: önceki söze ne yapıyorlar?

换句话说: aynı yere başka yoldan

换句话说 huàn jù huà shuō'nun iki yanı aynı şeyi söyler; değişen yalnız söyleyiştir. Çoğu zaman cümlenin ortasına, iki virgül arasına girer. 李书鹤'nın taradığı derlem örneklerinde sözün en sık işi zor bir cümleyi kolay bir cümleyle yeniden söylemek: «过分注意物质上的享受会损害你在精神世界里的敏感程度，换句话说，花钱太厉害了你可能变傻。» İlk yarı kitap gibi konuşuyor, ikinci yarı sokak gibi.

Yazıdaki karşılığı 换言之 huàn yán zhī. 《现代汉语词典》 onu «(书)» etiketiyle, «换句话说» diye açıklar: anlam aynı, kayıt yazı. 也就是说 de aynı işi görür ve gündelik konuşmada daha sık duyulur.

话说回来: iki ayrı dönüş

话说回来 huà shuō huílai'nin kelimesi kelimesine anlamı «söz geri dönüyor»dur. 张子健 bu sözü «p + 话说回来 + q» kalıbıyla inceler ve iki yöne çeken işlevler bulur.

Birincisi pay bırakan bir dönüştür: p bir şeyi eleştirir, q ise karşı tarafın haklı olduğu yeri kabul eder. Makalenin bir örneğinde konuşan sınav sistemine ağır sözler söyler, sonra «可是，话说回来，目前也确实没有更人道理智和科学而又兼具公正的制度取而代之» der. Önce bir yargı, sonra o yargının sınırı. Derlem örneklerinin yaklaşık yarısında önünde 不过, 可是 ya da 但是 gibi bir karşıtlık sözü durur.

İkincisi gerçek bir geri dönüştür: konuşma bir yan yola sapmıştır, 话说回来 asıl konuyu masaya geri getirir. Yazar bunu sözün «en sık» işi sayar ve «话题拉回» diye adlandırır.

Uzun biçimi 话又说回来 huà yòu shuō huílai; izlence de ikisini aynı satıra koyar. İki işlevin ortak koşulu bir öncülün varlığıdır: dönülecek bir söz yoksa 话说回来 de olmaz.

归根到底: köke inmek

归根到底 guīgēn-dàodǐ, 汉典'nin tanımıyla «归结到根本上»: bir şeyi en temel noktasına bağlamak. 根 kök, 底 dip. 归根结底 guīgēn-jiédǐ biçimi de yaygın; 汉典 bu ikinci biçimi 归根结蒂 maddesine gönderir, 蒂 meyvenin sapa bağlandığı yerdir.

Konuşan önce yüzeydeki nedenleri sayar, sonra 归根到底 der ve altlarındaki tek nedeni adlandırır: 迟到、上课睡觉、作业交得晚，归根到底是晚上睡得太晚. Toplamaz, indirger.

Ders HSK5.2'deki 毕竟'den farkı yönünde. 毕竟 dinleyicinin zaten bildiği bir gerçeği bir yargının gerekçesi olarak hatırlatır; 归根到底 ise bir yığının altını kazıp oradan bir neden çıkarır.

Toplamanın kayıtları

总之 ile 总而言之 Ders HSK5.9'dan, 综上所述 Ders HSK6.23'ten tanıdık. 换句话说 ve 归根到底 toplamaz; toplayanlar kendi aralarında kayda göre dizilir:

İzlence aynı listede 简而言之 «kısacası» ve 概括来说 biçimlerini de sayar. 综上所述 arkadaşla sohbette kullanılırsa espri olur.

Karakter köşesi

汉典 溯'nun ilk anlamını suyun akışına karşı yürümek diye verir, ikincisini kökeni araştırmak. 追溯 zhuīsù «geriye doğru izini sürmek» bu ikinci anlamdan gelir; 追根溯源 kökü kovalamak, suyu kaynağına kadar tırmanmaktır.

宗 önce atalar ve soy, sonra ekol demektir. 正宗 zhèngzōng 国语辞典'ye göre Budizmde bir ekolün asıl çizgisiydi, sonra «hakiki» anlamını aldı: 正宗川菜. 宗旨 zōngzhǐ bir kurumun temel amacıdır.

源 suyun çıktığı yerdir: 来源 láiyuán «köken», 源头 yuántóu «pınar başı». 追 önce birinin peşinden koşmak, sonra «回溯过去»: 追溯, 追问.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe 换句话说'nun işini iki sözle görür. Göksel ve Kerslake «başka bir deyişle»yi resmî bağlamlara koyar ve onu düz bir yeniden söylemeyle sınırlar; «yani» ise her türlü açıklamayı, yeni bilgiyi bile taşır. Çincede de benzer bir çizgi var: 换言之 yazıya çekilir, 换句话说 iki kayıtta da durur, 也就是说 gündelik «yani»ye en yakın olanıdır.

话说回来'nun iki işi Türkçede iki ayrı söze dağılır. Pay bırakanı «gerçi … ama» ya da «öte yandan» karşılar; kitap «gerçi»nin bir çelişkiyi kabul ettiğini ama onu katlanılabilir saydığını söyler. Konuyu geri çeken ise «konumuza dönersek»tir. Çince tek sözle iki yöne bakar.

Toplamada da kayıt ayrımı tanıdık: «kısacası» ve «velhasıl» gündelik, «özetlersek» ders ve konferans dili; 总之 ile 综上所述 arasındaki mesafe budur.

Örnekler

Örnek diyalog

27 Haziran 2029 çarşamba sabahı, havalimanının gidiş salonu. 方晴 bavulunu tartıya koymuş; Deniz, 小明 ve 马克 onu uğurlamaya gelmiş. Mayıstaki sunumdan yarım kalan bir soru da yanlarında.

方晴 话说回来'yu iki yönde kullandı: önce konuyu bir ay önceki soruya çekti, sonra cevapsızlığın içindeki kazancı gösterdi. 马克'in 换句话说'su Deniz'inkini daha sert bir yüzle yeniden söyledi; 小明'in 归根到底'su tartışmayı tek soruya indirdi. 马克'in 综上所述'su doğru cümle, yanlış yer.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 归根到底 — durum tek bir köke, tutuma iniyor. (b) 话说回来 — önce olumsuzluk, sonra pay. (c) 综上所述 — raporun kapanışı. (d) 换句话说 — kibar sözün açık hâli.
2. (a) Pay bırakmak: önce «soğuk» yargısı, sonra onu yumuşatan olgu. (b) Konuya dönmek: yan yoldan sonra asıl soru masaya geliyor.
3. 凭学生证即可入馆，换言之，无需购票。 — 只要……就能 → 凭……即可, 换句话说 → 换言之, 不用 → 无需.
4. 这套房子是贵了点儿。不过话说回来，离学校很近。 — 不过 ile birlikte gelmesi pay bırakma işlevini açık eder.

Özet kartı

1. 换句话说 aynı şeyi başka sözle, çoğu zaman daha sade söyler; yazıdaki karşılığı 换言之 (《现代汉语词典》'de «书» etiketli), gündelikteki yakını 也就是说.
2. 话说回来 / 话又说回来 iki yöne bakar: karşı tarafa pay bırakır (önünde çoğu zaman 不过, 可是) ya da konuyu geri çeker. Önünde bir söz yoksa kullanılmaz.
3. 归根到底 / 归根结底 bir sebepler zincirini tek bir köke indirir; toplamaz.
4. Toplama yelpazesi: 总之 (her yerde), 总而言之 (daha ağır), 综上所述 (makale, rapor). Sohbette 综上所述 espri olur.
5. Türkçe 话说回来'nun iki işini iki sözle görür: «gerçi … ama / öte yandan» ve «konumuza dönersek».
6. Yeni karakterler: 溯, 宗, 源, 追 (追溯, 追根溯源, 正宗, 宗旨, 来源).

Sonraki derse köprü

Buraya kadarki dört söz konuşanın kendi sözünü düzenliyordu. Sırada karşıdakinin sözüne verilen kısa tepkiler var. Üçü de göründüğünden başka bir iş yapar: 可不是嘛'nın içinde bir 不 var ama karşıdakine katılır; 你还别说 bir yasak gibi başlar ama sözü açar; 真是的 içinde 是 taşıdığı hâlde bir sitemdir. Bu yakınma kime yönelir, karşıdakine mi, duruma mı, yoksa konuşanın kendisine mi?