罢了, 也罢, 无非…而已

Kanca

Sofrayı kuran ev sahibi, teşekkür eden misafire gülümser: 不过是一顿饭罢了. «Bir yemek, o kadar.» Şimdi aynı cümleyi kapıdan çıkan misafir söylesin. Kelimeler aynı, ama alçakgönüllülük gitti; ev sahibinin emeği küçümsendi. Cümle sonundaki 罢了 bir şeyi küçültür; neyi küçülttüğü, kimin ağzından çıktığına bağlı.

Anlatım

Sahne: bir teşekkür mektubu

Haziran sonunda 周经理 sözleşmeyi 2029'un sonuna kadar uzatmıştı; Deniz yaz boyunca da gruplara eşlik etmeyi sürdürdü. 9 Ekim salı günü ikinci yaşlı grup indi. Deniz kartları havalimanında, daha bavullar gelmeden dağıttı; 槐院'da herkes kapının önünde değil, sokağın ağzındaki büyük akasyanın altında toplandı. Bir hafta boyunca kimse kaybolmadı.

15 Ekim pazartesi sabahı, dönüş uçağından önce, grubun en yaşlısı Saadet Hanım 周经理'ye katlanmış bir kâğıt verdi: Türkçe, el yazısıyla bir teşekkür mektubu. 周经理 onu Çincesiyle birlikte şirketin ziyaretçi defterine (留言簿) koymak istedi. Deniz çeviriyi 17 Ekim çarşamba günü şirkete götürdü. Mektubun ikinci paragrafı bu dersin yapısıyla bitiyor:

尊敬的周经理：

这次来北京，我们二十几位老人一个也没有走散。每天早上，Deniz都叮嘱大家带好中文卡片；每到一处，都先说好在哪里集合。这几天，Deniz宛如我们自家的孩子。

我们这把年纪出一趟远门，所求的无非是平平安安而已。这一点，你们做到了。

Saadet　2029年10月15日

无非……而已 burada bir dileği küçültmüyor, sadeleştiriyor: «Bu yaşta istediğimiz yalnızca sağ salim gidip gelmek.» Aynı odada Deniz kendi emeğini anlatırken aynı yapının konuşma biçimine, 无非……罢了'ya geçecek.

罢了: söyleneni küçülten son söz

Cümle sonundaki 罢了 bàle okunur. 汉典'nin bugünkü dile en yakın tanımı «用在句末，表示仅限于此»: iş bundan ibaret. Bir sözlük maddesi bunu daha açık söyler: 罢了 bildirme cümlesinin sonunda durur, «有把事情往小里说的意味», yani meseleyi küçük gösterir. Önünde çoğu zaman bir eş vardır: 不过, 只是 ya da 无非. Ders HSK5.35'te Lu Xun'un cümlesinde 罢 tablosuyla birlikte görmüştün: 只是他的愿望切近，我的愿望茫远罢了. Orada küçültülen şey iki dilek arasındaki fark.

Neyin küçültüldüğü üç ayrı ton doğurur ve üçünün de sözlükte tanığı var. Biri karşısındakini yatıştırır: 这不过是停电罢了，不要紧张. Biri konuşanın kendi emeğini küçültür; sözlük örneği 我不过做了我应当做的事情罢了. Bu, Ders HSK6.22'deki alçakgönüllülük sözcüklerinin (谦辞) yaptığı işe yakındır. Üçüncüsü bir başkasını küçümser: 国语辞典'nin örneği 只是个门房罢了，就如此嚣张! «Alt tarafı bir kapıcı, şu kibre bak!» Kancadaki ev sahibiyle misafirin farkı buradan geliyor.

罢了'nın eski bir anlamı da bugün bir kalıpta yaşıyor: «olsun, üstünde durmayalım». 汉典 bunu «表示容忍、不再计较» diye verir, 国语辞典 «算了» der ve 红楼梦'dan tanık getirir: 若懒待吃，也就罢了. Bugün de 也就罢了 bir şeyi hoş görüp geçmeyi anlatır: 他不想去，也就罢了. 汉典 aynı yazımın yanına bà liǎo okunuşunu da koyar; bu derste bàle yazıyoruz.

而已: yazının 罢了'sı

而已 éryǐ aynı işi görür. 汉典 onu «用在陈述句末,表示限止语气,相当于'罢了'» diye tanımlar ve ekler: 只, 不过, 仅仅 ile birlikte gelir, cümlenin anlamını seyreltir. 国语辞典 kayıt farkını tek kelimeyle söyler: 而已, «口语中的'罢了'»nın karşılığıdır. Saadet Hanım'ın mektubu bu yüzden 而已 ile bitiyor; Deniz masada konuşurken 罢了 diyecek.

Bir fark daha var. 罢了 tek başına bir ünlem olabilir; 汉典 onun «表示无奈或感叹» anlamını kaydeder, 红楼梦'da kızgın biri «罢了！罢了！» diye bağırır. 而已'nin böyle bir kullanımı sözlükte yok: her zaman bir şeyin arkasından gelir. Chinese Grammar Wiki'nin örneğinde önde hiçbir şey bile yok: 一杯咖啡而已，不要这么感动.

无非: kapsamı daraltan zarf

无非 wúfēi bir kapsam zarfıdır (范围副词): söylenenin sınırını çizer. 汉典'nin birinci tanımı «不外乎；全都是», 国语辞典'ninki «不过是、不外是». Kelimenin içindeki iki olumsuzluğu bir pekiştirme gibi okuma: 无非 «olmayan yok» demek değil, «bunun dışında bir şey yok» demektir. Bugün 无非 bir isimden önce 是 ile (无非是些客气话), bir fiilden önce doğrudan gelir (无非多数几遍人).

Ona genellikle cümlenin sonunda 罢了 ya da 而已 karşılık verir. Böylece küçültme iki uçtan kurulur: 无非 başta sınırı koyar, 罢了 sonda kapıyı kapatır.

也罢: «olsun» ve «ister … ister»

也罢 yěbà iki biçimde çalışır, tıpkı Ders HSK6.10'daki 也好 gibi. Tek başına geldiğinde 汉典'ye göre «表示容忍或让步»; 国语辞典 daha düz söyler: «只得如此，算了». 也好 için aynı sözlük «与自己的原意不同，但是还可以同意» der: o da istenenin dışında bir şeyi kabul eder, ama kabul eden taraf gönüllüdür. 也罢'da omuz silkme vardır: «Eh, olsun.»

İkiye katlandığında 也罢 seçenekleri sıralar ve hiçbirinin sonucu değiştirmediğini söyler: 去也罢，不去也罢. İzlence ikisinin karışık çiftini, X也好，Y也罢'yı ayrı bir kalıp olarak sayar: birinci seçenek 也好 ile, ikincisi 也罢 ile kapanır.

Karakter köşesi

屑'nın ilk anlamı «ufak kırıntı»dır: 纸屑 kâğıt kırıntısı, 木屑 talaş. 汉典 «bir şeyi umursamak» anlamını da kaydeder ve bugün bu anlamın çoğunlukla olumsuz biçimde, 不屑'de yaşadığını söyler: bir şeye bakmaya bile değer görmemek. 宛 sözlükte «kıvrılmak» diye başlar; bugün en çok 宛如 ve 宛若'de, «sanki, tıpkı» anlamında, yazıda duyulur. 叮 ile 嘱 ikisi de 口 taşır ve ikisinin de sesi sağ yandan gelir: 丁 ve 属. 叮嘱 bir uyarıyı birkaç kez yinelemektir; 嘱 tek başına 嘱咐, 医嘱 (doktorun talimatı) ve 遗嘱 (vasiyet) kelimelerinde yaşar.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe küçültmeyi de iki uçtan kurabilir. «Sadece» ve akrabaları (yalnız, ancak, sırf) Göksel ile Kerslake'in dışlayıcı zarflar dediği gruptadır (16.7): odaktaki öğenin hemen önüne gelir ve söyleneni ona sınırlar. Cümlenin sonuna ise «o kadar» eklenebilir. TDK bu kullanımı ayrı bir anlam olarak verir, «sadece» karşılığıyla: «Sana susmanı söyledim, o kadar.» «Sadece bir kahve, o kadar» cümlesi 只是一杯咖啡罢了 ile hemen hemen birebir örtüşür: başta sınır, sonda kapanış. «-den ibaret» de 无非'nin işini görür.

也罢'nın tek başına kullanımı Türkçede «neyse»yle karşılanabilir. TDK'nın birinci anlamı tam da bu tonu taşır: «Önemi yok, olan oldu.» Göksel ile Kerslake'in (27.4.2.1) «-sA da olur» yapısı da bir seçeneği kabul edilebilir sayar: «Sen gelmesen de olur.»

X也罢，Y也罢 kalıbının karşılığı aynı bölümde: iki koşulun her biri dA ile işaretlenir ve hangisi gerçekleşirse gerçekleşsin sonucun aynı kalacağı söylenir. «Çalışsa da çalışmasa da sınavı geçemez» cümlesi 他学也罢，不学也罢，都考不过 yapısının Türkçesidir.

Örnekler

Örnek diyalog

17 Ekim 2029 çarşamba, 15.00, şirketin toplantı odası. Masada mektup ve çevirisi yan yana.

Deniz kendi emeğini önce 无非……罢了, sonra bir basamak daha resmî 只是……而已 ile küçültüyor. Lokantadaki 罢了 ise yönünü şaşırmıştı: küçültülen şey bir misafirin şikâyetiydi.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 无非: 是'nin önünde, kapsamı daraltan zarf. (b) 也罢: tek başına, «olsun, başka güne kalsın». (c) 而已: dükkân duyurusu, yazı dili. (d) 罢了: arkadaşa söylenmiş gündelik bir cümle; 而已 de doğru, ama daha resmî duyulur.
2. (a) Alçakgönüllü: konuşan kendi emeğini küçültüyor. (b) Yatıştırıyor: küçültülen şey çocuğun ateşi. (c) Küçümsüyor: küçültülen şey başkasının işi.
3. Örneğin: 你今天来也好，明天来也罢，文件都在我桌上等你。 (Nǐ jīntiān lái yěhǎo, míngtiān lái yěbà, wénjiàn dōu zài wǒ zhuō shang děng nǐ.)
4. Örneğin: 我们只是提醒大家注意安全而已。 (Wǒmen zhǐshì tíxǐng dàjiā zhùyì ānquán éryǐ.) 就是 da olur; 仅 ile daha da resmîleşir.

Özet kartı

1. 罢了 (bàle) = bildirme cümlesinin sonunda «o kadar, ibaret»; söyleneni küçültür (冲淡作用). Eşi cümlenin başında durur: 不过, 只是, 无非.
2. Küçültmenin tonu neyin küçültüldüğüne bağlı: kendi emeği = alçakgönüllülük, karşıdakinin kaygısı = yatıştırma, başkasının işi ya da şikâyeti = küçümseme (不屑).
3. 也就罢了 = «olsun, üstünde durmayalım».
4. 而已 = 罢了'nın yazıdaki karşılığı; tek başına ünlem olmaz, soru cümlesine gelmez.
5. 无非 = kapsam zarfı, «-den başka bir şey değil»; pekiştirme değil, daraltma. Cümlenin sonunu genellikle 罢了 ya da 而已 kapatır.
6. 也罢 tek başına = «eh, olsun» (gönülsüz razı olma); 也好 daha gönüllü. X也罢，Y也罢 ve X也好，Y也罢 = «ister X ister Y, sonuç aynı».
7. Yeni karakterler: 屑, 宛, 叮, 嘱.

Sonraki derse köprü

Lokantadaki hata tek bir sözcükteydi: misafirin şikâyeti 罢了 ile küçüldü. Aynı hatanın dört heceye sığan bir adı da var: 不冷不热. Bir yemeğin sıcaklığını anlatırken iyi olan bu orta hâl, bir şikâyeti dinleyen yüzde neden kötüdür? Sıradaki derste 不A不B, 半A半B ve 不A而B çerçeveleri, yargının çerçeveden mi yoksa yuvaya giren iki kelimeden mi geldiğini soruyor.